SIFATLI TA'LIM TASHKIL ETISHDA OVQATLANISH GIGIYENASINING AHAMIYATI VA OʻRNI

339 SIFATLI TAʼLIM TASHKIL ETISHDA OVQATLANISH GIGIYENASINING AHAMIYATI VA OʻRNI Saloxiddinova Sevara Olim qizi, Toshkent davlat tibbiyot universiteti magistranti @ferideeferidee7gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada sifatli taʼlim jarayonida ovqatlanish gigiyenasining ahamiyati, uning asosiy tamoyillari va oʻquvchilarning sogʻlom rivojlanishida tutgan oʻrni ilmiy jihatdan yoritiladi. Sogʻlom ovqatlanish nafaqat jismoniy salomatlikni, balki intellektual faoliyatni, oʻquv motivatsiyasini va aqliy ish qobiliyatini oshirishda ham muhim omil hisoblanadi. Taʼlim muassasalarida ovqatlanish gigiyenasi qoidalariga rioya etish orqali yosh avlodning immun tizimini mustahkamlash, oʻsish va rivojlanish jarayonlarini optimallashtirish, oʻquv jarayonidagi samaradorlikni oshirish mumkin. Maqolada ovqatlanish gigiyenasining asosiy tamoyillari, oʻquvchilar uchun tavsiya etilgan ratsional ovqatlanish meʼyorlari, taʼlim sifatiga taʼsir etuvchi omillar hamda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish boʻyicha tavsiyalar keltirilgan. Kalit soʻzlar: Sifatli taʼlim, ovqatlanish gigiyenasi, sogʻlom turmush tarzi, ratsional ovqatlanish, gigiyenik tamoyillar, salomatlik, taʼlim samaradorligi, bolalar va oʻsmirlar sogʻligʻi. Annotation: This article scientifically explores the importance of nutritional hygiene in the process of quality education, its core principles, and its role in the healthy development of students. Healthy nutrition is considered a crucial factor not only for physical well-being but also for enhancing intellectual performance, learning motivation, and mental work capacity. By adhering to nutritional hygiene rules in educational institutions, it is possible to strengthen the immune system of the younger generation, optimize growth and development processes, and improve the effectiveness of the learning process. The article presents the fundamental principles of nutritional hygiene, recommended standards for rational nutrition for students, factors affecting the quality of education, and suggestions for promoting a healthy lifestyle. Keywords: Quality education, nutritional hygiene, healthy lifestyle, rational nutrition, hygienic principles, health, educational effectiveness, childrenʼs and adolescentsʼ health. Yurtimizda mavjud taʼlim muassasalari faoliyatini yanada takomillashtirish hamda oʻquvchi-yoshlarga sifatli taʼlim berish va kelajakda yetuk, mustaqil fikrli, ongi va dunyoqarashi keng insonlarni shakllantirish maqsadida taʼlim muassasalarining eng quyi qismi maktabgacha taʼlim tashkilotidan tortib, kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash tizimigacha sifatli taʼlim tashkil etishning bir qancha talablari mavjud: Oʻqituvchining bilim sifatini oshirishga qaratilgan faoliyati ; Bilim sifatini oshirish vositasi sifatida maktab oʻquvchilarining tarbiyaviy ishini oqilona tashkil etish; Axborot va yangi taʼlim texnologiyalaridan foydalanish; 340 Zamonaviy oʻqitish usullari va usullaridan foydalanish; Motivatsiyani shakllantirish; Shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuv; Oʻqituvchining yuqori professionallik darajasi; Taʼlim sifatini oshirish uchun axborot va yangi taʼlim texnologiyalaridan foydalanish hamda oʻquvchi yoshlarni turli axboriy hujumlarga qarshi mustahkam ong-madaniyatni oʻrgatish lozim. Akseleratsiya jarayoni tezlashuvi natijasida bolalar ongi murakkab maʼlumotlarni tanqidiy, mantiqiy tahlil qilish koʻnikmasini rivojlantiradigan taʼlim texnologiyalarni talab etmoqda. Buning uchun zamonaviy oʻqitish usullari va uslubaridan foydalanish maqsadga muvoviq. Bunga misol qilib noanʼanaviy usulda darsni tashkil etish, eng zamonaviy pedagogik vositalardan foydalanish, kichik guruhlarda, sayr, ekskursiyalar tashkil etish, amaliyot bilan bogʻlagan tarzda dars mashgʻulotlarini olib borish lozim. Sifatli taʼlim tashkil etishda ovqatlanish gigiyenasi sogʻlom oʻquvchilarni shakllantirish, kasallanishni oldini olish, oʻquvchilarni harakatga keltirish va oʻrganish samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Toʻgʻri ovqatlanish va gigiyena bolalarning jismoniy va aqliy rivojlanishini qoʻllab-quvvatlab, ularning taʼlimga boʻlgan eʼtiborini va mahsuldorligini oshiradi. Ovqatlanish gigiyenasining taʼlimga taʼsiri: Salomatlikni taʼminlash: Toza va toʻgʻri tayyorlangan ovqat yuqumli kasalliklar tarqalishining oldini oladi, oʻquvchilarning kasal boʻlib qolishini kamaytiradi va muntazam oʻqish imkonini beradi. Aqliy rivojlanishni qoʻllab-quvvatlash: Toʻgʻri ovqatlanish bolaning miya faoliyatini yaxshilaydi, xotira va konsentratsiyani oshiradi, bu esa oʻquvning samaradorligini oshiradi. Energiya va harakatchanlikni taʼminlash: Oziqlantiruvchi ovqat oʻquvchilarga kun davomida zarur boʻlgan energiya bilan taʼminlaydi, ularni faol boʻlishga va oʻquv jarayoniga toʻliq qatnashishga yordam beradi. Gigiyenik madaniyatni shakllantirish: Maktabda ovqatlanish gigiyenasiga eʼtibor berish oʻquvchilarda tozalik qoidalariga rioya qilish, shaxsiy gigiyena mahoratini rivojlantirish va sogʻlom turmush tarzini shakllantirishga hissa qoʻshadi. Psixologik muhitni yaxshilash: Toza, xavfsiz va qulay ovqatlanish sharoitlari oʻquvchilarning kayfiyatini koʻtaradi va maktab muhitiga boʻlgan ijobiy munosabatni mustahkamlaydi. Sifatli taʼlim uchun ovqatlanish gigiyenasini tashkil etish: Oziq-ovqat mahsulotlari, ularning saqlanishi va tayyorlanishi boʻyicha qatʼiy gigiyena talablariga rioya qilish. Oʻquvchilarning yoshi va salomatlik holatiga mos keladigan, vitaminlarga boy va energiya beruvchi taomlarni taqdim etish. Ovqatlanish xonalarini toza, yorugʻ va qulay qilib jihozlash. Oʻquvchilarga toʻgʻri ovqatlanish odatlari va shaxsiy gigiyena qoidalari boʻyicha muntazam ravishda maʼlumot berib turish. 341 Toʻgʻri ovqatlanish tamoyillari: Tanani zarur boʻlgan barcha narsalar bilan taʼminlashga yordam beradigan toʻgʻri ovqatlanishning asosiy tamoyillari mavjud: 1. Taqsimlash: Oziq-ovqat tarkibida oqsil, yogʻ va uglevodlarning optimal nisbati boʻlishi kerak. 2. Xilma-xillik: Tanani barcha zarur vitaminlar va minerallar bilan taʼminlash uchun parhez turli xil ovqatlarni oʻz ichiga olishi kerak. 3. Muntazamlik: Ovqatlanish muntazam boʻlishi kerak, kuniga 4-5 marta kichik qismlarga boʻlish maʼqul. 4. Moderatsiya: Ortiqcha ovqatlanishdan saqlanish va porsiya hajmini nazorat qilish muhimdir. 5. Mahsulot sifati: Yangi tabiiy mahsulotlarni afzal koʻrish maʼqulroq, konservantlar va sunʼiy qoʻshimchalarsiz. 6. Toʻgʻri pishirish: Yogʻ bilan qovurishdan qochib, ovqatni bugʻlash, pishirma orqali yoki qaynatish orqali tayyorlash yaxshiroqdir. Toʻgʻri ovqatlanish menyusini qanday tuzish kerak: Toʻgʻri ovqatlanish menyusini tuzish sogʻlom boʻlish uchun muhim qadamdir. Buni qanday qilish boʻyicha baʼzi tavsiyalar: Nonushta: Kunni murakkab uglevodlar (kasha, donli non), oqsillar (tuxum, tvorog) va mevalarni oʻz ichiga olgan toʻliq nonushta bilan boshlang. Tushlik: Tushlik taqsimlangan boʻlishi kerak va tarkibida oqsillar (goʻsht, baliq, dukkakli), uglevodlar (don, kartoshka) va sabzavotlar boʻlishi kerak. Kechki ovqat: Oqsillar (baliq, tovuq), sabzavotlar va ozgina uglevodlar bilan yengil kechki ovqat. Gazak qilish: Yongʻoq, meva, yogurt kabi sogʻlom oziq-ovqatni gazak menyusiga kiriting. Oziq-ovqat gigiyenasining eng muhim jihatlariga quyidagilar kiradi: fiziologiya bilan bevosita bogʻliq boʻlgan jarayonlarni hisobga olish; oziq-ovqat komponentlarini hazm qilish, assimilyatsiya qilish va metabolizm jarayonlarini oʻrganadi va bu yoʻnalishga quyidagi talablar qoʻyiladi: 1.Sutkalik ratsionning energetik qiymati va kun davomida energiya sarfi miqdori tengligi (sarf miqdori kishining yoshi, jinsi, turmush tarzi va kasbiga bogʻliq). Intermolt milliradian oziq-ovqat proportsiyalari va organizmning xususiyatlari mos kelishi. Ovqatlanishning asosiy komponentlari (oqsil, yogʻlar va uglevodlar) nisbati oʻrtacha 1:1:4 boʻlishi kerak, koʻp jismoniy faollikda 1:1:5, aqliy faoliyat mehnat bilan shugʻullanuvchilarda 1:0,8:3. 1 g oqsilni dissimilyatsiya qilish jarayonida organizmda 4 kkal energiya (I kkal = 4,18 kJ) toʻplanadi. Shuningdek, 1 g uglevodlarni dissimilyatsiya qilish natijasida organizm 4 kkal energiya oladi. Yogʻlar boshqa energiya salohiyatiga ega: 1 g yogʻning parchalanishi 9 kkalga toʻgʻri keladi. Organik kislotalar ham energiya qiymatiga ega, ammo ularning ratsionida past boʻlganligi sababli ularni toʻliq energiya manbai deb hisoblash mumkin emas. 2.Ovqatlanishning sifatiy tarkibi va energetik qiymati odamning yoshi jinsi,boʻyi,tanasining massasi, kasbi, fiziologik holati (masalan homiladorlik emizikli davri), sogʻligʻi va iqlim sharoitlariga bogʻliq. Koʻproq darajada energiya inson tanasida yogʻ va oqsil,yaʼni mushak massasi shaklida saqlanadi va uglevodlarning 342 zahiralari unchalik katta emas va deyarli yoʻq, chunki ular birinchi navbatda metabolik jarayonda yoʻqoladi yoki yogʻlarga aylanadi. Odam organizmi energiya sarfining 14% oqsillar hisobiga ,30%yogʻlar hisobiga ,56% uglevodlar hisobiga qoplanadigan boʻlishi kerak. 3.Sogʻlikga zarar keltirmaydigan oziq-ovqat mahsulotlarini isteʼmol qilish (kimyoviy moddalar, allergen oziq-ovqat mahsulotlari). Ovqatlanishlarni kun davomida taqsimlash — optimal variant 4-5 soatlik intervallar bilan kuniga 4 marta ovqatlanish. Bunda nonushta sutkalik ratsionning 25 foizini, tushlik — 35%, ikkinchi tushlik — 15% va kechki ovqat — 25 foizini tashkil etishi kerak. 4.Sanitariya-epidemiologiya normalari nuqtai nazaridan ovqatlanishning bexatarliligiga rioya qilish. Xulosa Sifatli taʼlim jarayonini tashkil etishda ovqatlanish gigiyenasining ahamiyati beqiyosdir. Toʻgʻri va ilmiy asoslangan ovqatlanish talaba-yoshlarning jismoniy hamda aqliy rivojlanishiga, oʻquv samaradorligining oshishiga va sogʻlom turmush tarzining shakllanishiga xizmat qiladi. Zamonaviy taʼlim tizimida sogʻlom ovqatlanish madaniyatini rivojlantirish, ovqatlanish gigiyenasi qoidalarini amaliyotga joriy etish va bu borada profilaktik choralarni kuchaytirish oʻquvchilar va talabalar sogʻligʻini mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi.Ovqatlanish gigiyenasining asosiy tamoyillari – biologik toʻlaqonlilik, gigiyenik xavfsizlik, yoshga va fiziologik ehtiyojlarga moslashuvchanlik, ovqatlanishning muntazamligi va xilma-xilligi – taʼlim jarayonida oʻquvchilar organizmining ehtiyojlarini toʻliq qondirishga qaratilgan. Mazkur tamoyillarni taʼlim muassasalarida joriy etish orqali yosh avlodning oʻquv faolligi va aqliy salohiyatini oshirish, immunitetni mustahkamlash va kelajakda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan surunkali kasalliklarning oldini olish mumkin.Shu bois, sifatli taʼlim tizimini rivojlantirish strategiyalarida ovqatlanish gigiyenasi masalalariga alohida eʼtibor qaratish, ilmiy asoslangan ovqatlanish standartlarini ishlab chiqish va amaliyotda qoʻllash dolzarb masala boʻlib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov, A., & Joʻrayev, R. (2022). Ovqatlanish gigiyenasi va sogʻlom turmush tarzi asoslari. Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti. 87 b 2. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi. (2023). Sogʻlom ovqatlanish boʻyicha metodik qoʻllanma. Toshkent. 144 b 3. GOST R 50763-2007. (2019). Ovqatlanish xavfsizligi va gigiyenasi standartlari. Moskva: Standartlar agentligi. 213 b 4. WHO. (2020). Healthy Diet: Key Facts. World Health Organization. https://www.who.int 5. FAO. (2021). Food Safety and Nutrition Guidelines for Schools. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.