348
PSIXOLOGIYADA EMOTSIONAL INTELEKT DETERMINANTLARI
MUAMMOSINING ILMIY NAZARIY ASOSLARI
Ba no Abduxalilo na Rus amo a,
O ien al Uni e si i e i,
Uzluksiz aʼlim pedagogikasi ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqola "Psixologiyada emo sional in ellek de e minan la i
muammosining ilmiy naza iy asosla i" ma zusiga oid ilmiy maqolala ni ahlil qilish
maqsadida yozilgan boʻlib,bu ma zu oʻzida emo sional in ellek a uning ij imoiy-
psixologik de e minan la i boʻyicha ilmiy adqiqo la ga oid olgʻa ik -mulohazala ini
oʻz ichiga olgan. Ushbu maqola maqsadi "Psixologiyada emo sional in ellek
de e minan la i muammosining ilmiy naza iy asosla i" ma zusidagi maqsad a
muammola ni ushun i ish, shu sohadagi ilmiy izlanishla ni yo i ish a oydali ik -
mulohazala ni ilmiy jiha dan amalga oshi ishdi . Bu maqolaning ilmiy maqsadi oʻz
ichiga adqiqo la , aq izla a man iqiy a ishda amaliy muammola bilan
aʼminlanganligi asoslanadi.
Kali soʻzla : emo sional in ellek , ij imoiy – psixologik de e minan la ,
Abs ac . This a icle is w i en wi h he aim o analyzing scien i ic pape s on he
opic "The Scien i ic and Theo e ical Founda ions o he P oblem o Emo ional
In elligence De e minan s in Psychology". The opic encompasses ideas and e lec ions
ela ed o emo ional in elligence and i s socio-psychological de e minan s. The pu pose
o his a icle is o explain he objec i es and issues o he men ioned opic, o highligh
ongoing scien i ic esea ch in his ield, and o implemen use ul insigh s in a
scien i ically g ounded manne . The scien i ic signi icance o he a icle lies in i s
in eg a ion o esea ch indings, e iews, and logical conside a ion o p ac ical
challenges.
Keywo ds: emo ional in elligence, socio-psychological de e minan s.
Emo sional in ellek (EI) odamla ning oʻz his- uygʻula ini aniqlash, ushunish a
boshqa ish qobiliya idi . Ushbu ushuncha soʻnggi yilla da psixologiya a ij imoiy
anla sohasida ka a ahamiya kasb e ib kelmoqda. Emo sional in ellek , shuningdek,
shaxsla a o munosaba la a p o essional mu a aqiya uchun muhim omil
hisoblanadi. Ushbu maqolada Emo sional in ellek ning ij imoiy-psixologik
de e minan la i, ula ning muammola i, imkoniya la i a yechimla i ahlil qilinadi.[1]
Emo sional In ellek ga aʼsi qilu chi ij imoiy-psixologik de e minan la u licha
boʻlib, ula ning o asida oila muhi , aʼlim izimi, ij imoiy munosaba la a madaniy
kon eks muhim oʻ in u adi. [2]
In ellek ning muhimligi insonla ning oʻza o aloqala ini oʻ na ishda a
muammola ni hal qilishda ahamiya ga ega. Bu xususda amaliyo da oʻ ganilganlik
bosqichini oshi ish a shaxsiy i ojlanishga yo dam be adi. Emo sional in ellek a
so sial hamko lik oʻza o bogʻliqdi , chunki insonla oʻz hissiyo la ini ushunish a
boshqala bilan muloqo ni huquqiy modda oʻ ganish o qali oʻzla ini i ojlan i ishadi.
[3]
349
Oʻqi u chila a mu abbiyla alabala ning emo sional in ellek ini i ojlan i ishda
muhim ol oʻynaydi. Ula ashqi a xulqi ogʻishgan hola la da qanday mu ojaa
qilishla i ke akligi oʻgʻ isidagi bilimla i, alabala ni a anpa a a sadoqa li qilib
ani ishla i, ula ning emo sional a biyasida maslaha la be ishla i za u . Xozi gi kunda
oliy aʼlimda aoliya yu i ayo gan mu abbiyla alabala ga koʻp aj iba, yo dam a
yoʻnalish be ib kelmoqdala .
Emo sional in ellek ning ij imoiy-psixologik de e minan la i muammosining
ilmiy naza iy asosla i haqida us u o maʼlumo la aqdim e adigan boʻlsak, emo sional
in ellek ning a ij imoiy-psixologik muammola ushunchala iga ilmiy asosla
kel i iladi, ula ning oʻ ganilishi a a ixiy i ojlanishi haqida ahlil qilinadi, ilmiy
adqiqo la ga asos boʻlgan ma ku ala bilan mus ahkamlanadi. [4]
Emo sional in elek ga aʼsi qilu chi ij imoiy-psixologik de e minan la u licha
boʻlib, ula ning o asida oila muhi , aʼlim izimi, ij imoiy munosaba la a madaniy
kon eks muhim oʻ in u adi.
Oila, insonning das labki hayo iy aj ibala ini shakllan i u chi asosiy muhi
hisoblanadi. O a-onala a oila aʼzola omonidan be ilgan emo sional qoʻllab-
qu a lash, bolala ning emo sional in ellek i ojlanishida ka a ol oʻynaydi. Masalan,
o a-onala ning oʻz his- uygʻula ini ochiq-oydin i odalashi a bolala iga bu bo ada
yo dam be ishi, bolala da emo sional xaba do lik a boshqa ish qobiliya ini
i ojlan i adi . Oila iy muhi alabala ning emo sional in ellek ini shakllan i ishda
muhim ahamiya ga ega boʻlib, bunda alabala oilasining ula ni qanday qoʻllab-
qu a laganligi, ula bilan qanday munosaba la ni oʻ ganganligi, muhi dagi
aloqala ining ula ning asa u la ini qanday shakllan i digini oʻz ichiga oladi. Bu esa
ula ning oʻza o munosaba la ini, jamiya bilan oʻza o hamko likni i ojlan i ishga
koʻmaklashadi. [5] .
Taʼlim muassasala i bolala ning emo sional in ellek ni i ojlan i ishda muhim ol
oʻynaydi. Mak abla a uni e si e la oʻqu das u la iga emo sional in ellek ni
oshi ishga yoʻnal i ilgan maxsus das u la ni qoʻshishi mumkin. Bu das u la
oʻqu chila ga oʻz his- uygʻula ini aniqlash, boshqala bilan samimiy munosaba la
oʻ na ish a s essni boshqa ishni oʻ ga adi . Taʼlim muassasala i malakali lide lik,
bi galik a bi galikni qoʻllab-qu a lash, oʻqu ja ayonidan mamnun boʻlish a
muammola ni hal qilish, oʻz azi asini baja ishda alabala ga yo dam be moqda.
Kollek i aol qa nashchilik, ik almashish a qoʻshilishga imkoniya be adi,
shuningdek, alabala ga yaxshi namoyon boʻlish a jiddiy muammo oʻ ganishga qulay
muhi ya a ishda muhim ol oʻynaydi. [4]
Ij imoiy munosaba la , jumladan doʻs la a hamkasbla bilan oʻza o aʼsi la ,
shaxsning emo sional in ellek ni i ojlan i ishda muhim omil hisoblanadi. Ijobiy
ij imoiy aloqala , emo sional qoʻllab-qu a lash a kons uk i muloqo emo sional
in ellek ni kuchay i adi. Masalan, ijobiy ik mulohazala bildi ish a hamko likni
agʻba lan i u chi ish joyla i emo sional in ellek ni i ojlan i adi . [5]
Madaniy kon eks ham emo sional in ellek ning i ojlanishida ka a ahamiya ga
ega. Ha bi madaniya ning oʻziga xos emo sional i oda a boshqa ish usulla i ma jud.
Shu bilan bi ga, ay im madaniya la oʻz his- uygʻula ini oshko qilishni
agʻba lan i adi, boshqala i esa buni cheklaydi. Masalan, Gʻa b madaniya ida his-
350
uygʻula ni ochiq i odalash oda iy hola hisoblanadi, Sha q madaniya ida esa bu hola
kam oq uch aydi . [6]
Emo sional in ellek ning i ojlanishi bilan bogʻliq muammola asosan ij imoiy a
psixologik omilla bilan bogʻliq. Bu muammola ni hal qilish uchun u li s a egiyala
ma jud.
1. Oiladagi no inchlik: Oiladagi nizola a emo sional beqa o lik, bolala ning
emo sional in ellek i ojlanishiga salbiy aʼsi koʻ sa ishi mumkin.
2. Taʼlim izimidagi kamchilikla : Mak abla da emo sional in ellek ga eʼ ibo
be ilmasligi, oʻqu chila ning bu bo adagi koʻnikmala ini i ojlan i ishga oʻsqinlik
qiladi.
3. Ij imoiy aloqala yomonlashishi: Doʻs la a hamkasbla oʻ asidagi salbiy
munosaba la emo sional in ellek ni pasay i ishi mumkin. [7]
Kel i ilgan emo sional in ellek ning i ojlanishi bilan bogʻliq muammola ning
yechimi si a ida quyidagi yechimla ni be amiz:
Oila iy qoʻllab-qu a lashni kuchay i ish: Oilala da emo sional qoʻllab-
qu a lash izimini kuchay i ish, bolala ning emo sional in ellek i ojlanishiga ijobiy
aʼsi koʻ sa adi. O a-onala ga emo sional in ellek boʻyicha eningla oʻ kazish yaxshi
na ija be adi .
Taʼlim izimida isloho la : Mak abla da emo sional in ellek ni oshi ishga
yoʻnal i ilgan maxsus das u la ni jo iy e ish, oʻqu chila ning bu bo adagi
koʻnikmala ini oshi adi. Masalan, emo sional sa odxonlik da sla i .
Ij imoiy qoʻllab-qu a lash izimini yaxshilash: Ijobiy ij imoiy munosaba la ni
agʻba lan i ish, emo sional in ellek i ojlanishiga yo dam be adi. Masalan, ish
joyla ida s essni boshqa ish boʻyicha eningla oʻ kazish . [8]
Emo sional in ellek ni i ojlan i ishga qa a ilgan yechimla u li da ajadagi ijobiy
na ijala ga olib kelishi mumkin.
Yaxshi Ij imoiy Munosaba la : Emo sional in ellek yuqo i boʻlgan shaxsla ,
boshqala bilan yaxshi oq munosaba la oʻ na adi, bu esa ula ning ij imoiy hayo ini
boyi adi .
Yuqo i Ish Sama ado ligi: Ish joyla ida emo sional in ellek ni i ojlan i ish,
xodimla ning ish sama ado ligini oshi adi a mehna muhi ini yaxshilaydi .
Yaxshi Psixologik Saloma lik: Emo sional in ellek ni i ojlan i ishga qa a ilgan
cho a- adbi la , shaxsla ning psixologik saloma ligini yaxshilaydi a s ess da ajasini
kamay i adi . [9]
Xulosa qilib ay adigan boʻlsak, emo sional in elek ning ij imoiy-psixologik
de e minan la i a ula ning muammola i mu akkab boʻlib, ula ni hal qilish uchun u li
yondashu la alab e iladi. Oila, aʼlim izimi, ij imoiy munosaba la a madaniy
kon eks emo sional in ellek ni i ojlan i ishda muhim ol oʻynaydi. Muammola ni hal
qilish a yechimla ni amalga oshi ish o qali, shaxsla a jamiya da ijobiy
oʻzga ishla ga e ishish mumkin. Shu sababli, emo sional in ellek ni i ojlan i ishga
yoʻnal i ilgan cho a- adbi la , ha omonlama qoʻllab-qu a lanishi lozim.
Adabiyo la oʻyxa i
1. Goleman, D. (1995). Emo ional In elligence: Why I Can Ma e Mo e Than
IQ. New Yo k: Ban am Books.
351
2. Maye , J. D., & Salo ey, P. (1997). Wha is emo ional in elligence?. Emo ional
de elopmen and emo ional in elligence: Educa ional implica ions, 3-31.
3. Ba -On, R. (2006). The Ba -On model o emo ional-social in elligence (ESI).
Psico hema, 18, 13-25.
4. Ma sumo o, D. (2006). Cul u e and Non e bal Beha io . In V. Manuso & M.
L. Pa e son (Eds.), The SAGE Handbook o Non e bal Communica ion (pp. 219-
236). Thousand Oaks, CA: Sage.
5. B acke , M. A., Ri e s, S. E., & Salo ey, P. (2011). Emo ional in elligence:
Implica ions o pe sonal, social, academic, and wo kplace success. Social and
Pe sonali y Psychology Compass, 5(1), 88-103.
6. Zins, J. E., Weissbe g, R. P., Wang, M. C., & Walbe g, H. J. (2004). Building
academic success on social and emo ional lea ning: Wha does he esea ch say?.
Teache s College P ess.
7. Che niss, C., & Goleman, D. (2001). The emo ionally in elligen wo kplace:
How o selec o , measu e, and imp o e emo ional in elligence in indi iduals, g oups,
and o ganiza ions. Jossey-Bass.
8. Lopes, P. N., Salo ey, P., & S aus, R. (2003). Emo ional in elligence,
pe sonali y, and he pe cei ed quali y o social ela ionships. Pe sonali y and
Indi idual Di e ences, 35(3), 641-658.
9. Sy, T., T am, S., & OʻHa a, L. A. (2006). Rela ion o employee and manage
emo ional in elligence o job sa is ac ion and pe o mance. Jou nal o Voca ional
Beha io , 68Emo sional
