PSIXOLOGIYADA EMOTSIONAL INTELEKT DETERMINANTLARI MUAMMOSINING ILMIY NAZARIY ASOSLARI

348 PSIXOLOGIYADA EMOTSIONAL INTELEKT DETERMINANTLARI MUAMMOSINING ILMIY NAZARIY ASOSLARI Barno Abduxalilovna Rustamova, Oriental Universititeti, Uzluksiz taʼlim pedagogikasi kafedrasi katta oʻqituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqola "Psixologiyada emotsional intellekt determinantlari muammosining ilmiy nazariy asoslari" mavzusiga oid ilmiy maqolalarni tahlil qilish maqsadida yozilgan boʻlib,bu mavzu oʻzida emotsional intellekt va uning ijtimoiypsixologik determinantlari boʻyicha ilmiy tadqiqotlarga oid olgʻa fikr-mulohazalarini oʻz ichiga olgan. Ushbu maqola maqsadi "Psixologiyada emotsional intellekt determinantlari muammosining ilmiy nazariy asoslari" mavzusidagi maqsad va muammolarni tushuntirish, shu sohadagi ilmiy izlanishlarni yoritish va foydali fikrmulohazalarni ilmiy jihatdan amalga oshirishdir. Bu maqolaning ilmiy maqsadi oʻz ichiga tadqiqotlar, taqrizlar va mantiqiy ravishda amaliy muammolar bilan taʼminlanganligi asoslanadi. Kalit soʻzlar: emotsional intellekt, ijtimoiy – psixologik determinantlar, Abstract. This article is written with the aim of analyzing scientific papers on the topic "The Scientific and Theoretical Foundations of the Problem of Emotional Intelligence Determinants in Psychology". The topic encompasses ideas and reflections related to emotional intelligence and its socio-psychological determinants. The purpose of this article is to explain the objectives and issues of the mentioned topic, to highlight ongoing scientific research in this field, and to implement useful insights in a scientifically grounded manner. The scientific significance of the article lies in its integration of research findings, reviews, and logical consideration of practical challenges. Keywords: emotional intelligence, socio-psychological determinants. Emotsional intellekt (EI) odamlarning oʻz his-tuygʻularini aniqlash, tushunish va boshqarish qobiliyatidir. Ushbu tushuncha soʻnggi yillarda psixologiya va ijtimoiy fanlar sohasida katta ahamiyat kasb etib kelmoqda. Emotsional intellekt, shuningdek, shaxslararo munosabatlar va professional muvaffaqiyat uchun muhim omil hisoblanadi. Ushbu maqolada Emotsional intellektning ijtimoiy-psixologik determinantlari, ularning muammolari, imkoniyatlari va yechimlari tahlil qilinadi.[1] Emotsional Intellekt ga taʼsir qiluvchi ijtimoiy-psixologik determinantlar turlicha boʻlib, ularning orasida oila muhit, taʼlim tizimi, ijtimoiy munosabatlar va madaniy kontekst muhim oʻrin tutadi. [2] Intellektning muhimligi insonlarning oʻzaro aloqalarini oʻrnatishda va muammolarni hal qilishda ahamiyatga ega. Bu xususda amaliyotda oʻrganilganlik bosqichini oshirish va shaxsiy rivojlanishga yordam beradi. Emotsional intellekt va sotsial hamkorlik oʻzaro bogʻliqdir, chunki insonlar oʻz hissiyotlarini tushunish va boshqalar bilan muloqotni huquqiy modda oʻrganish orqali oʻzlarini rivojlantirishadi. [3] 349 Oʻqituvchilar va murabbiylar talabalarning emotsional intellektini rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi. Ular tashqi va xulqi ogʻishgan holatlarda qanday murojaat qilishlari kerakligi toʻgʻrisidagi bilimlari, talabalarni vatanparvar va sadoqatli qilib tanitishlari, ularning emotsional tarbiyasida maslahatlar berishlari zarur. Xozirgi kunda oliy taʼlimda faoliyat yuritayotgan murabbiylar talabalarga koʻp tajriba, yordam va yoʻnalish berib kelmoqdalar. Emotsional intellektning ijtimoiy-psixologik determinantlari muammosining ilmiy nazariy asoslari haqida ustuvor maʼlumotlar taqdim etadigan boʻlsak, emotsional intellektning va ijtimoiy-psixologik muammolar tushunchalariga ilmiy asoslar keltiriladi, ularning oʻrganilishi va tarixiy rivojlanishi haqida tahlil qilinadi, ilmiy tadqiqotlarga asos boʻlgan mafkuralar bilan mustahkamlanadi. [4] Emotsional intelektga taʼsir qiluvchi ijtimoiy-psixologik determinantlar turlicha boʻlib, ularning orasida oila muhit, taʼlim tizimi, ijtimoiy munosabatlar va madaniy kontekst muhim oʻrin tutadi. Oila, insonning dastlabki hayotiy tajribalarini shakllantiruvchi asosiy muhit hisoblanadi. Ota-onalar va oila aʼzolar tomonidan berilgan emotsional qoʻllabquvvatlash, bolalarning emotsional intellekt rivojlanishida katta rol oʻynaydi. Masalan, ota-onalarning oʻz his-tuygʻularini ochiq-oydin ifodalashi va bolalariga bu borada yordam berishi, bolalarda emotsional xabardorlik va boshqarish qobiliyatini rivojlantiradi . Oilaviy muhit talabalarning emotsional intellektini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega boʻlib, bunda talabalar oilasining ularni qanday qoʻllabquvvatlaganligi, ular bilan qanday munosabatlarni oʻrganganligi, muhitdagi aloqalarining ularning tasavvurlarini qanday shakllantirdigini oʻz ichiga oladi. Bu esa ularning oʻzaro munosabatlarini, jamiyat bilan oʻzaro hamkorlikni rivojlantirishga koʻmaklashadi. [5] . Taʼlim muassasalari bolalarning emotsional intellektni rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi. Maktablar va universitetlar oʻquv dasturlariga emotsional intellektni oshirishga yoʻnaltirilgan maxsus dasturlarni qoʻshishi mumkin. Bu dasturlar oʻquvchilarga oʻz his-tuygʻularini aniqlash, boshqalar bilan samimiy munosabatlar oʻrnatish va stressni boshqarishni oʻrgatadi . Taʼlim muassasalari malakali liderlik, birgalik va birgalikni qoʻllab-quvvatlash, oʻquv jarayonidan mamnun boʻlish va muammolarni hal qilish, oʻz vazifasini bajarishda talabalarga yordam bermoqda. Kollektiv faol qatnashchilik, fikr almashish va qoʻshilishga imkoniyat beradi, shuningdek, talabalarga yaxshi namoyon boʻlish va jiddiy muammo oʻrganishga qulay muhit yaratishda muhim rol oʻynaydi. [4] Ijtimoiy munosabatlar, jumladan doʻstlar va hamkasblar bilan oʻzaro taʼsirlar, shaxsning emotsional intellektni rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Ijobiy ijtimoiy aloqalar, emotsional qoʻllab-quvvatlash va konstruktiv muloqot emotsional intellektni kuchaytiradi. Masalan, ijobiy fikr mulohazalar bildirish va hamkorlikni ragʻbatlantiruvchi ish joylari emotsional intellektni rivojlantiradi . [5] Madaniy kontekst ham emotsional intellektning rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Har bir madaniyatning oʻziga xos emotsional ifoda va boshqarish usullari mavjud. Shu bilan birga, ayrim madaniyatlar oʻz his-tuygʻularini oshkor qilishni ragʻbatlantiradi, boshqalari esa buni cheklaydi. Masalan, Gʻarb madaniyatida his- 350 tuygʻularni ochiq ifodalash odatiy holat hisoblanadi, Sharq madaniyatida esa bu holat kamroq uchraydi . [6] Emotsional intellektning rivojlanishi bilan bogʻliq muammolar asosan ijtimoiy va psixologik omillar bilan bogʻliq. Bu muammolarni hal qilish uchun turli strategiyalar mavjud. 1. Oiladagi notinchlik: Oiladagi nizolar va emotsional beqarorlik, bolalarning emotsional intellekt rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. 2. Taʼlim tizimidagi kamchiliklar: Maktablarda emotsional intellektga eʼtibor berilmasligi, oʻquvchilarning bu boradagi koʻnikmalarini rivojlantirishga toʻsqinlik qiladi. 3. Ijtimoiy aloqalar yomonlashishi: Doʻstlar va hamkasblar oʻrtasidagi salbiy munosabatlar emotsional intellektni pasaytirishi mumkin. [7] Keltirilgan emotsional intellektning rivojlanishi bilan bogʻliq muammolarning yechimi sifatida quyidagi yechimlarni beramiz: Oilaviy qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirish: Oilalarda emotsional qoʻllabquvvatlash tizimini kuchaytirish, bolalarning emotsional intellekt rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Ota-onalarga emotsional intellekt boʻyicha treninglar oʻtkazish yaxshi natija beradi . Taʼlim tizimida islohotlar: Maktablarda emotsional intellekt ni oshirishga yoʻnaltirilgan maxsus dasturlarni joriy etish, oʻquvchilarning bu boradagi koʻnikmalarini oshiradi. Masalan, emotsional savodxonlik darslari . Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash tizimini yaxshilash: Ijobiy ijtimoiy munosabatlarni ragʻbatlantirish, emotsional intellekt rivojlanishiga yordam beradi. Masalan, ish joylarida stressni boshqarish boʻyicha treninglar oʻtkazish . [8] Emotsional intellektni rivojlantirishga qaratilgan yechimlar turli darajadagi ijobiy natijalarga olib kelishi mumkin. Yaxshi Ijtimoiy Munosabatlar: Emotsional intellekt yuqori boʻlgan shaxslar, boshqalar bilan yaxshiroq munosabatlar oʻrnatadi, bu esa ularning ijtimoiy hayotini boyitadi . Yuqori Ish Samaradorligi: Ish joylarida emotsional intellekt ni rivojlantirish, xodimlarning ish samaradorligini oshiradi va mehnat muhitini yaxshilaydi . Yaxshi Psixologik Salomatlik: Emotsional intellektni rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar, shaxslarning psixologik salomatligini yaxshilaydi va stress darajasini kamaytiradi . [9] Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, emotsional intelektning ijtimoiy-psixologik determinantlari va ularning muammolari murakkab boʻlib, ularni hal qilish uchun turli yondashuvlar talab etiladi. Oila, taʼlim tizimi, ijtimoiy munosabatlar va madaniy kontekst emotsional intellektni rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi. Muammolarni hal qilish va yechimlarni amalga oshirish orqali, shaxslar va jamiyatda ijobiy oʻzgarishlarga erishish mumkin. Shu sababli, emotsional intellektni rivojlantirishga yoʻnaltirilgan chora-tadbirlar, har tomonlama qoʻllab-quvvatlanishi lozim. Adabiyotlar roʻyxati 1. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books. 351 2. Mayer, J. D., & Salovey, P. (1997). What is emotional intelligence?. Emotional development and emotional intelligence: Educational implications, 3-31. 3. Bar-On, R. (2006). The Bar-On model of emotional-social intelligence (ESI). Psicothema, 18, 13-25. 4. Matsumoto, D. (2006). Culture and Nonverbal Behavior. In V. Manusov & M. L. Patterson (Eds.), The SAGE Handbook of Nonverbal Communication (pp. 219236). Thousand Oaks, CA: Sage. 5. Brackett, M. A., Rivers, S. E., & Salovey, P. (2011). Emotional intelligence: Implications for personal, social, academic, and workplace success. Social and Personality Psychology Compass, 5(1), 88-103. 6. Zins, J. E., Weissberg, R. P., Wang, M. C., & Walberg, H. J. (2004). Building academic success on social and emotional learning: What does the research say?. Teachers College Press. 7. Cherniss, C., & Goleman, D. (2001). The emotionally intelligent workplace: How to select for, measure, and improve emotional intelligence in individuals, groups, and organizations. Jossey-Bass. 8. Lopes, P. N., Salovey, P., & Straus, R. (2003). Emotional intelligence, personality, and the perceived quality of social relationships. Personality and Individual Differences, 35(3), 641-658. 9. Sy, T., Tram, S., & OʻHara, L. A. (2006). Relation of employee and manager emotional intelligence to job satisfaction and performance. Journal of Vocational Behavior, 68Emotsional