379
MATEMATIKA DARSLARIDA MUAMMOLI VAZIYATLARDAN
FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Gʻo u o Jamoliddin Xusniddino ich,
O ien al uni e si e i “Uzluksiz aʼlim pedagogikasi” ka ed asi
oʻqi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada boshlangʻich sin la da ma ema ika da sla ini
sama ali ashkil e ishda muammoli aziya la dan oydalanishning ahamiya i ahlil
qilingan. Mualli muammoli aʼlimning oʻqu chila da mus aqil ik lash, ijodiy
yondashu a man iqiy a akku ni i ojlan i ishdagi oʻ ni haqida ik yu i adi.
Shuningdek, muammoli aziya asosida ashkil e ilgan opshi iqla oʻqu chila da
bilimga qiziqish uygʻo ishi, ula da ma ema ik ushunchala ni chuqu oq oʻzlash i ish
a hayo iy aziya la da qoʻllash koʻnikmala ini shakllan i ishini ilmiy hamda amaliy
misolla o qali asoslab be iladi. Maqola da omida muammoli aziya la ning da s
ja ayonidagi sama ado ligi, ula ni qoʻllashning me odik imkoniya la i a oʻqi u chi
aoliya iga qoʻyadigan alabla i yo i ilgan.
Tayanch soʻzla . Muammoli aʼlim, muammoli aziya , ma ema ika da sla i,
boshlangʻich aʼlim, ijodiy ik lash, man iqiy a akku
Abs ac . This a icle analyzes he impo ance o using p oblem si ua ions in he
e ec i e o ganiza ion o ma hema ics lessons in p ima y school. The au ho discusses
he ole o p oblem-based lea ning in de eloping s uden sʼ independen hinking,
c ea i e app oach, and logical easoning. I is also subs an ia ed h ough scien i ic and
p ac ical examples ha asks based on p oblem si ua ions a ouse s uden sʼ in e es in
lea ning, enable hem o acqui e ma hema ical concep s mo e deeply, and de elop
skills o apply knowledge in eal-li e con ex s. The a icle u he highligh s he
e ec i eness o p oblem si ua ions in he lea ning p ocess, he me hodological
possibili ies o hei applica ion, and he equi emen s hey place on he eache ʼs
ac i i y.
Keywo ds. P oblem-based lea ning, p oblem si ua ion, ma hema ics lessons,
p ima y educa ion, c ea i e hinking, logical easoning
Boshlangʻich sin la da ma ema ika da sla ini ashkil e ish ja ayonida
oʻqu chila ning bilim olishga boʻlgan qiziqishini oshi ish, ula ni mus aqil ik lashga
a man iqiy a akku qilishga oʻ ga ish oʻqi u chining asosiy azi ala idan bi idi .
Anʼana iy aʼlimda oʻqu chila koʻpincha ayyo bilimla ni yodlab olish bilan
cheklanib qoladila . Na ijada ula ning oʻz ik ini bildi ish, mus aqil xulosa chiqa ish,
ijodiy yondashu koʻnikmala i ye a li da ajada shakllanmaydi. Shu nuq ayi naza dan
muammoli aziya la dan oydalanish juda muhimdi . Muammoli aʼlim shunday
uslubki, bunda oʻqu chila ga da hol ja ob opish qiyin boʻlgan sa olla be iladi a
ula ni hal qilish ja ayonida izlanishga, oʻylashga, man iqiy xulosala chiqa ishga
majbu boʻladila . Bu usul ma ema ika da sla ini qiziqa li, sama ali a hayo iy misolla
bilan boyi adi.
380
Muammoli aziya ushunchasi a uning mohiya i. Boshlangʻich aʼlimda
“muammoli aziya ” ushunchasi oʻqu chila uchun maxsus ashkil e ilgan, ja ob
opish uchun qoʻshimcha izlanish, mulohaza a man iqiy ik lashni alab qiladigan
opshi iqni angla adi. Oddiy mashq bilan muammoli opshi iqning a qi shundaki,
oddiy mashqda ayyo algo i mni qoʻllash ki oya boʻlsa, muammoli opshi iqda
oʻqu chi aziya ni ahlil qiladi, u li a ian la ni sinab koʻ adi a yakuniy xulosaga
keladi.
1
Masalan:
• Oddiy mashq: 15 + 8 = ?
• Muammoli aziya : Mak ab ku ubxonasiga 15 a yangi ki ob kel i ildi. E asi
kuni esa yana 8 a ki ob olib kelishdi. Hozi ku ubxonada jami nech a yangi ki ob
bo ?
Ikkinchi hola da oʻqu chi oddiy qoʻshish amalini baja ishdan ashqa i, hayo iy
aziya ni asa u qiladi, ma ema ik amalni eal hayo bilan bogʻlaydi.
Boshlangʻich sin ma ema ika da sla ida muammoli aziya la dan oydalanish
koʻplab ijobiy na ijala ni be adi:
1. Bilishga qiziqishni oshi adi. Oʻqu chila oddiy misolla dan ez ze ikadi.
Qiziqa li muammoli opshi iqla esa ula ni aol ish i ok e ishga undaydi.
2. Mus aqil ik lashni shakllan i adi. Oʻqu chi oʻqi u chidan ayyo ja ob
ku maydi, oʻzi izlanishga in iladi.
3. Ijodiy a akku ni i ojlan i adi. Bi muammoni u li usulla bilan
yechishga u inish oʻqu chila da ijodko likni kuchay i adi.
4. Man iqiy a akku ni mus ahkamlaydi. Muammoli opshi iqla ni yechish
ja ayonida sabab a oqiba ni aniqlash, izchillikni saqlash koʻnikmala i shakllanadi.
5. Hayo bilan bogʻlaydi. Ma ema ika da sida koʻ ib chiqilayo gan masala eal
hayo ga aalluqli boʻlsa, oʻqu chi bilimining amaliy ahamiya ini anglaydi.
6. Jamoada ishlash koʻnikmala ini i ojlan i adi. Gu uhli muhokamala
o qali bolala bi -bi idan oʻ ganadi, oʻz ik ini himoya qilishni oʻ ganadi.
Boshlangʻich sin ma ema ikasida muammoli aziya la ga oid amaliy misolla
1-sin uchun misolla
1. Oʻqu chila 5 a olma yigʻishdi. Keyin yana 3 a olma opishdi. Jami nech a
olma boʻldi?
2. Bi qu ida 6 a qalam bo . 2 a qu ida jami nech a qalam boʻladi?
3. Oʻqi u chi sin ga 10 a da a olib keldi. Oʻqu chila undan 4 asini oldi.
Oʻqi u chida nech a da a qoldi?
4. Bi bolada 8 dona shokolad bo edi, u doʻs iga 5 asini be di. Unda nech a
shokolad qoldi?
5. Da sda 7 a bola qoʻl koʻ a di, keyin yana 4 a bola qoʻl koʻ a di. Nech a bola
sa olga ja ob be ishni xohladi?
2-sin uchun misolla
1. Bi bogʻbon 3 qu iga 9 adan koʻcha ekdi. Jami nech a koʻcha ekilgan?
2. Bi uyda 24 a de aza bo . Aga uyning 4 qa a ida de azala eng joylashgan
boʻlsa, ha bi qa a da nech a de aza bo ?
1
Azizxo‘jaye a, N.N. Pedagogik exnologiya a pedagogik maho a . – Toshken : O‘qi u chi, 2006.128-be
381
3. Ku ubxonaga 15 a ki ob olib kelindi, e asi kuni undan 2 ma a koʻp ki ob
kel i ildi. Jami nech a ki ob kel i ildi?
4. Bi da a da 12 be boʻlsa, 5 a da a jami nech a be dan ibo a boʻladi?
5. Oʻqu chi 18 a kon e ning 6 asini oʻzi yedi, qolganla ini 3 doʻs iga eng
aqsimladi. Ha bi doʻs iga nech a kon e egdi
1
?
3-sin uchun misolla
1. Bi doʻkonda e alab 36 a non so ildi. Kechqu un e alabkidan 2 ba a a koʻp
non so ildi. Bi kunda jami nech a non so ildi?
2. 120 a oʻqu chi 4 a sin ga eng aqsimlandi. Ha bi sin da nech a oʻqu chi
bo ?
3. Bi e me 45 kg olma e di. U ha bi qu iga 9 kgdan joyladi. Nech a qu i
hosil boʻldi?
4. A obusda 48 a oʻ in bo . Aga 6 qa o boʻlsa a ha bi qa o oʻ inla i eng
boʻlsa, qa o la da nech a oʻ in boʻladi?
5. Bi qishloqda 5 a koʻcha bo . Ha bi koʻchada 12 adan uy joylashgan.
Qishloqda jami nech a uy bo ?
4-sin uchun misolla
1. Bi poyezdda 240 a oʻ in bo . Aga 5 a agon boʻlsa a ha bi ida oʻ inla
soni eng boʻlsa, bi a agonda nech a oʻ in bo ?
2. Fe me daladan 560 kg ka oshka yigʻdi. Uni 8 a mashinaga eng aqsimladi.
Ha bi mashinaga nech a kilog amm ka oshka yuklandi?
3. Bi qalam 120 soʻm u adi. 25 a qalam olish uchun qancha pul ke ak boʻladi?
4. Fab ika bi kunda 480 dona oʻyinchoq ishlab chiqa di. Aga bu oʻyinchoqla
12 a qu iga eng joylash i ilsa, ha bi qu ida nech a oʻyinchoq boʻladi?
5. Bi sin da 36 oʻqu chi bo . Aga oʻqu chila 6 kishidan gu uh boʻlinishsa,
nech a gu uh hosil boʻladi?
Muammoli aziya la ni da sda qoʻllashda oʻqi u chi quyidagi azi ala ni
baja adi:
Oʻqu chila bilim da ajasiga mos muammoli aziya la ni anlaydi.Sa olla ni
shunday shakllan i adiki, oʻqu chila ja obni izlash ja ayonida aol boʻlishadi. Da sni
oʻgʻ idan- oʻgʻ i “ ayyo yechim” bilan emas, balki sa ol-ja obla , muhokama a
izlanish o qali olib bo adi. Oʻqu chila opgan u li yechim a ian la ini inglaydi a
ula ni agʻba lan i adi. Xulosa chiqa ishda oʻqu chila ga yo damchi yoʻnal i u chi
si a ida ish i ok e adi.mBoshlangʻich sin la da ma ema ika da sla ida muammoli
aziya la dan oydalanish aʼlim ja ayonida oʻ a muhim oʻ in u adi. Muammoli
opshi iqla oʻqu chila ni aollash i adi, ula ni ayyo bilimni qabul qilu chi emas,
balki mus aqil izlo chi, ik lo chi a qa o qabul qilu chi shaxs si a ida shakllan i adi.
Shuningdek, bu usul oʻqu chila ning ma ema ik bilimla ni chuqu oq oʻzlash i ishiga,
ula ni amaliy hayo da qoʻllashga boʻlgan qobiliya ini i ojlan i ishiga ka a yo dam
be adi. Muammoli aziya la oʻqu chila da mus aqil a man iqiy a akku ni, ijodiy
yondashu ni i ojlan i adi, bilim olishga boʻlgan qiziqishni oshi adi. Ula ning yechimi
ja ayonida oʻqu chila masalani u li omondan koʻ ib chiqish, muqobil yechimla ni
opish, xulosala chiqa ish kabi aoliya la ga jalb e iladi. Bu esa oʻqu chila ning
1
Yo‘ldoshe , J.G‘., Usmono , S.A. Ta’lim ja ayonida inno a sion exnologiyala . – Toshken : TDPU, 2019.256-be .
382
na aqa ma ema ik, balki umumiy in ellek ual salohiya ini ham i ojlan i adi.
Muammoli aʼlim me odini qoʻllash oʻqi u chidan ham me odik maho a ni,
opshi iqla ni oʻqu chila yoshiga mos anlashni a da sni sama ali ashkil e ishni alab
e adi. Oʻqi u chi bu ja ayonda bilim manbai emas, balki yoʻnal i u chi a
agʻba lan i u chi si a ida namoyon boʻladi. Umuman olganda, ma ema ika da sla ida
muammoli aziya la dan oydalanish oʻqu chila ning a akku i, ijodiy qobiliya la i,
mus aqil qa o qabul qilish a amaliy aoliya koʻnikmala ini shakllan i ishda sama ali
osi a boʻlib xizma qiladi. Bu esa ula ning keyingi aʼlim bosqichida mu a aqiya
qozonishi a hayo da uch aydigan u li muammoli hola la ni yechishga ayyo
boʻlishla i uchun mus ahkam poyde o ya a adi.
Adabiyo la oʻyxa i.
1. Azizxoʻjaye a, N.N. Pedagogik exnologiya a pedagogik maho a . –
Toshken : Oʻqi u chi, 2006.128-be
2.Yoʻldoshe , J.Gʻ., Usmono , S.A. Taʼlim ja ayonida inno a sion
exnologiyala . – Toshken : TDPU, 2019.256-be
3.Zunnuno , A., Qoʻysino , O. Ma ema ika oʻqi ish me odikasi. – Toshken : Fan
a exnologiya, 2014.145-be
4.Poyono , M. Boshlangʻich sin la da ma ema ika da sla ini oʻqi ish me odikasi.
– Toshken : TDPU, 2020.34-36 be la
