396
BASKETBOLCHILARNING MAXSUS CHIDAMLILIGINING AHAMIYATI
VA UNING 17-18 YOSHLI BASKETBOLCHILARNING MUSOBAQA
FAOLIYATI SHAROITIDA NAMOYON BOʻLISHI
Eshmano a Umidaxon Abdulla qizi,
O ien al uni e si e i Jismoniy madaniya ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Keldiye a Sayyo a Mu odjon qizi,
O ien al uni e si e i Jismoniy madaniya ka ed asi alabasi
Anno a siya. Maqolada baske bol spo u ida spo chila ning maxsus
chidamlilik ayyo ga ligi bilan bogʻliq sa olla oʻ ganilgan. Musobaqa sha oi i aq ida
17-18 yoshli baske bolchila da oʻyin chidamliligini namoyon boʻlishi adqiq e ilgan.
Musobaqa ja ayonida baske bolchila uchun za u boʻlgan jismoniy si a la ni
akomillash i ish.
Abs ac . The a icle examines ques ions ela ed o he special endu ance aining
o a hle es in he spo o baske ball. The mani es a ion o game endu ance in 17-18-
yea -old baske ball playe s du ing compe i ion condi ions was s udied.
Imp o ing he physical quali ies necessa y o baske ball playe s du ing
compe i ions.
Kali soʻzla . Maxsus chidamlilik, oʻyin chidamliligi, musobaqa aoliya i, exnik-
ak ik ha aka la , exnik- ak ik ha aka la hajmi, exnik- ak ik ha aka la sama ado ligi
Keywo ds. Special endu ance, game endu ance, compe i ion ac i i y, echnical-
ac ical ac ions, olume o echnical- ac ical ac ions, e iciency o echnical- ac ical
ac ions.
Ki ish. Mamlaka imizda spo u la i ichida baske bol spo u ini i ojlan i ish
masalala iga ha doim da la siyosa i da ajasida eʼ ibo qa a ilib kelingan. Baske bolni
i ojlan i ish yuzasidan ishlab chiqilgan a hayo ga a biq e ilgan qa o qa o a
a monla spo u ini a aqqiy e ishga zamin ya a ib keldi. Na ijada, e ma jamoamiz
hamda klubla imizning bi muncha sa iyasini o ishiga a xalqa o miqyosdagi
maqomini oshi ishga e ishildi. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden i
Sh.M.Mi ziyoe ning 2019 yil 4 dekab kunidagi “Oʻzbekis onda baske bolni
i ojlan i ishni mu laqo yangi bosqichga olib chiqish cho a- adbi la i oʻgʻ isida”gi
PF-5887-sonli Fa monini eʼlon qilinishi a uni hayo ga aol a gʻib e ish zami ida,
yaqin yilla ichida oʻzbek baske bolini yanada yangi i ojlanish bosqichiga olib chiqish
kabi asosiy azi ala dan bi ini hal e ish naza da u ilgan (1). Bunga e ishish esa,
“Oʻzbekis onda baske bolni 2030 yilgacha i ojlan i ishni yangi bosqichga olib
chiqish konsepsiyasi” asosida amalga oshi ilishi naza da u ilgan. Konsepsiya
doi asida bi qa o azi ala ni hal e ish bilan bi ga, baske bolchila ni musobaqa
aoliya i ja ayonining sama ado ligini keskin yaxshilash masalasi bo asidagi azi ala
ham alohida oʻz oʻ niga ega. Baske bolchila ning musobaqa aoliya i ja ayoni
xususiya la i, doimiy a zdagi aziya la ni oʻzga ishi, o ganizmga aʼsi e adigan
397
yuklamala ning u li koʻ inishla da boʻlishi, ish baja ishni dam olish bilan doimiy
almashinib bo ishi bilan a si lanadi. Bunda baske bolchi omonidan amalga oshi ilishi
ke ak boʻladigan exnik- ak ik ha aka la ham u li koʻ inishla da a u li nisba la da
amalga oshi ilib bo iladi. Bi a oʻyinda kuza ilgan exnik- ak ik ha aka pa ame la ini
aks e i adigan koʻ sa kichla , misol uchun, ula ning hajmi yoki sama ado lik
koʻ sa kichla i, ikkinchi uch ashu da boshqacha koʻ inishni hosil qilishi mumkin. Bi
uch ashu ning koʻ sa kichla i ikkinchi uch ashu ning koʻ sa kichla iga koʻp holla da
oʻgʻ i kelmaydi. Bu hola baske bolni yana bi bo boshqa spo u la idan ubdan a q
qilishi, nos anda aziya la ga boy spo u i ekanligini izohlaydi. Oʻz na ba ida, bu
omilla baske bolchining jismoniy a unksional imkoniya iga nisba an alabla yuqo i
ekanligini bildi ib, bu hola , ayniqsa, bugungi kunda obo a ka a ahamiya kasb e ib
bo ayo ganligini aʼkidlash oʻ inli. Mahalliy olimla imizning aʼkidlashicha,
zamona iy baske bolning xususiya la idan kelib chiqib, oʻqu -mashgʻulo la ning
uzilmasini oʻzga i ish hamda baske bolchila ayyo ga ligiga nisba an alabla ni
oshi ish lozimligi koʻ sa ib oʻ iladi (3). 17-18 yoshli baske bolchila ning musobaqa
sha oi ida oʻyin chidamliligi ayyo ga ligini oʻ ganish. Tadqiqo ishining azi ala i:
ma zuga egishli maxsus ilmiy manbala ni oʻ ganish a ahlil e ish;
17-18 yoshli baske bolchila ning musobaqa aoliya i ja ayonida oʻyin
chidamliligini aks e i u chi exnik- ak ik ha aka la ning hajmi a si a
koʻ sa kichla ini aniqlash.
Ma zuga egishli ilmiy-uslubiy adabiyo la ahlili, musobaqa aoliya i ja ayonini
pedagogik kuza ish usulla i, oʻplangan na ijala ni ma ema ik-s a is ik ahlil e ish
usulla i. Tadqiqo ni ashkil e ilishi. Tadqiqo la da omida yosh baske bolchila ning
musobaqa aoliya i ja ayonla i pedagogik kuza ish a ahlil e ish usulla i yo damida
oʻ ganib bo ildi. Pedagogik kuza ish ishla i Toshken shaha besh ashabbus
musobaqala ida ish i ok e ib kelayo gan O ien al uni e si e ining “O ien al”
baske bolchila ing 17-18 yoshli baske bol jamoasining uch ashu la ida amalga
oshi ildi. Tadqiqo la imiz oldiga qoʻyilgan asosiy azi ala dan bi i, musobaqa sha oi i
aq ida oʻyin aoliya i spesi ikasini aniqlashdan ibo a boʻlgan. Bunda oʻyin
chidamliligi koʻ sa kichla i bilan be osi a bogʻliq boʻlgan musobaqa aoliya ining
sama ado lik koʻ sa kichla i ham ahlil e ib bo ildi. Baske bol uch ashu i aq ida
baske bolchila ni oʻyin chidamliligini aks e i u chi koʻ sa kichla ni aniqlash uchun
olib bo ilayo gan kuza ish ishla i da omida uch ashu boʻlimla ining ha 15 daqiqalik
aq la i ichida baske bolchila omonidan amalga oshi iladigan exnik- ak ik
ha aka la ni maxsus qayd e ish yoʻli bilan yozib bo ilgan. Soʻng a, oʻplangan
maʼlumo la maxsus qaydnomala ga koʻchi ib ushi ilgan hamda oʻplangan na ijala ni
ma ema ik-s a is ik ahlil e ish usulla i yo damida qay a ishlanib, oʻyin chidamliligini
aks e i u chi ha aka la hajmi a sama ado lik koʻ sa kichla ini aniqlashga e ishilgan.
Tadqiqo ishining na ijala i. Baske bolda maxsus chidamlilik deganda,
baske bolchining maʼlum oʻyin ejimla ida mushak aoliya ini amalga oshi ishda
ujudga kelib bo adigan cha chash aloma la iga qa shi ku asha olish qobiliya la i
ushunilib, bunda spo chi omonidan amalga oshi iladigan exnik- ak ik
ha aka la ning sama ado ligi ham aq oʻ ib bo ishi bilan pasaymasligi ke ak (7).
Bu kabi kamchilikla ni ba a a e ish, baske bolchila ning maxsus ayyo ga lik
da ajasini oshi ish maqsadida, mashgʻulo la hajmi a ula ning shidda ini oshi ish,
398
mashgʻulo la da maxsus osi ala , maxsus kuch a boshqa maxsus si a la ni
i ojlan i ish adbi la ini na aqa ayyo ga lik da ida, balki musobaqa da ining
oʻyinla a o siklla ida ham da om e i ish ke akligi kabi a siyala mahalliy
mu axassisla omonidan eʼ i o e iladi. Maxsus ilmiy manbala ni ahlil e ish na ijala i
shuni koʻ sa moqdaki, mashgʻulo -musobaqa izimida spo chining ayyo ga lik
omonla i oʻza o bi -bi i bilan bogʻliq holda, in eg al a zda boʻladi.
Baske bol oʻyini jamoa iy xa ak e ga ega, shu sababli musobaqa aoliya i
da omida koʻp sonli exnik- ak ik ha aka la ni baja ish, maxsus jismoniy si a la ni
i ojlanganligiga bogʻliq boʻladi. Shu bilan bi ga, oʻyin chidamliligi, oʻyinning
nos anda sha oi la ida maʼlum shidda la da uzoq aq da omida ish baja a olish
qobiliya i si a ida ham baholanadi. Shuni aʼkidlash ke akki, oʻyin chidamliligi
baske bolchining in eg a i jismoniy qobiliya i si a ida, maʼlum koʻ inishdagi
izimlash i ilgan baholashni alab e adi. Lekin masalaning bu jiha ini adqiq e ish
na ijala i, bu bo adagi izlanishla ni da om e i ish ke akligini koʻ sa ib be di. Xususan,
baske bolchila ning oʻyin chidamliligini nazo a qilishda amaliyo ga ishonchli es la ni
jo iy e ish ke akligi maʼlum boʻlmoqda. Shu oʻ inda ay ish joizki, baske bolchila ning
oʻyin chidamliligini musobaqa aoliya i sha oi la ida baholash oʻziga xos
mu akkablikla ni kel i ib chiqa adi.
Chunki baske bol spo u i xususiya la i: ay ish ke akki, u li koʻ inishla dagi
exnik- ak ik ha aka la , hakamlik, koʻp sonli amplua oʻyinchila ini hisobga olish
omilla ining ma judligi, oʻz oʻ nida baske bolchila ning oʻyin chidamliligini
baholashda a aniqlashda qiyinchilikla ni ugʻdi adi. 17-18 yoshli baske bolchila ning
spo maho a i koʻp jiha dan ula ning yosh xususiya la i, spo ayyo ga ligining osi a
a usulla i, mashgʻulo a musobaqa yuklamala ining hajmi a shidda i hamda exnika
a ak ikadagi ha a a lamalik kabi omilla bilan asoslanadi (2).
1. Rasm. Baske bolchila oʻp uza ishining qiyosiy ahlili.
Shaxsiy olib bo ilgan pedagogik kuza ish a ahlil e ish ishla i na ijasida maʼlum
boʻldiki, 17-18 yoshli baske bolchila ni musobaqa aoliya i uzilmasini ashkil e u chi
asosiy ha aka – u li koʻ inishla dagi “ oʻp uza ish” ha aka la i hisoblandi. “O ien al”
jamoasida oʻp uza ish exnik- ak ik ha aka la hajmi jami exnik- ak ik ha aka la ning
22,67
28,33
49
37,5 41
21,5
48
34,5
17,5
0
10
20
30
40
50
60
o'p uza ish keskin uza mali o'p exnik- ak ik ha aka la
Pas bo'yli baske bolchila O' a bo'yli baske bolchila Uzun bo'yli baske bolchila
PВB
BВB
O'ВB
PВB
BВB
O'BB
PBB
BВB
O'ВB
399
49,2-54,8 %ini ashkil e di. Bunda jami oʻp uza ish ha aka la ining 21-22 % – “o qaga
a yonga qisqa oʻp uza ish” ha aka la iga, 19-22 % – “qisqa a oʻ a maso aga oldinga
oʻp uza ish” ha aka la iga, 3-4,3 % – “oldinga ha aka lanib ke ayo gan she igiga oʻp
uza ish” ha aka la iga, 2-2.8 % – “oldinga uzoq maso aga oʻp uza ish” ha aka la iga
hamda 3-4.2 % ha aka la – “keskin uza mali oʻp uza ish ha aka la iga” oʻgʻ i keldi.
Kuza u dagi baske bolchila ning musobaqa aoliya i aq ida, ula ning oʻyin
chidamliligini aks e i u chi ha aka la ning hajm koʻ sa kichla i uch ashu ning
bi inchi 15 daqiqalik aq o aligʻi ichida umumjamoa hisobida 103 a exnik- ak ik
ha aka ni ashkil e di. Bu bi inchi boʻlimda jami amalga oshi ilgan ha aka la ning
31.1%iga oʻgʻ i keladi. Ha aka la ning sama ado lik koʻ sa kichi 73.1 % ga eng
boʻldi. Uch ashu ning ikkinchi 15 daqiqalik aq o aligʻida ha aka la soni 132 a
exnik- ak ik ha aka ni (39.7 %) a 70.2 % sama ado lik koʻ sa kichini ashkil e di.
Uch ashu ning uchinchi 15 daqiqalik aq o aligʻida ha aka la soni 97 a exnik- ak ik
ha aka ni (29.2 %) a sama ado lik koʻ sa kichi 62.6 % ni ashkil e di. Ikkinchi
boʻlimning 15 daqiqalik aq o aligʻidagi baske bolchila omonidan amalga oshi ilgan
ha aka la ining hajmi a si a koʻ sa kichla i quyidagi koʻ inishni hosil qildi: bi inchi
15 daqiqalikda ha aka la hajmi 114 a exnik- ak ik ha aka (37.7 %) a sama ado lik
koʻ sa kichi 66.4 %; ikkinchi 15 daqiqalik aq o aligʻida ha aka la hajmi 102 a
ha aka (33.7%) a sama ado lik koʻ sa kichi 62.5 %; uchinchi 15 daqiqalik aq
o aligʻida ha aka la hajmi 86 a ha aka (28.4 %) a sama ado lik koʻ sa kichi 59.3 %.
Boʻlimla da amalga oshi ilgan ha aka la hajmi a si a koʻ sa kichla i o asida ham
sezila li a o u la aniqlandi.
Kuza ilgan uch ashu la da baske bolchila omonidan bi inchi boʻlimda oʻ acha
332 adan exnik- ak ik ha aka la (jami ha aka la ning 53 %i) amalga oshi ilib,
ula ning sama ado lik koʻ sa kichi 68.6 %ni ashkil e gan boʻlsa, ikkinchi boʻlimda
baske bolchila jami 302 ma o abadan exnik- ak ik ha aka la ni (jami ha aka la ning
47%i) amalga oshi ib, ula ning sama ado lik koʻ sa kichla i oʻ acha 62.7 % ni ashkil
e di. Tahlilla ning koʻ sa ishicha, 17-18 yoshli baske bolchila ning musobaqa aoliya i
uzilmasida eng koʻp amalga oshi ilgan exnik- ak ik ha aka la –“ oʻp uza ish”
ha aka la ini ashkil e di. Lekin bu ha aka ni baja ishda ham baske bolchila
omonidan koʻp sonli nuqsonla ga yoʻl qoʻyildi. Misol uchun, “she igiga oʻp uza ish”
ha aka la ining sama ado lik koʻ sa kichla i 52-54%ni ashkil e di, xolos. “Oldinga
ha aka lanib ke ayo gan she igiga oʻp uza ish” ha aka la ining sama ado lik
koʻ sa kichla i 55-58%ni ashkil e di. Hujum ha aka la ini ashkil e ishda
oydalanilgan “ aqibni aldab oʻ ish” exnik- ak ik ha aka la ining sama ado lik
koʻ sa kichla i ham pas koʻ inishla da boʻldi.
Bu ha aka da sama ado lik koʻ sa kichla i oʻ acha 62%ni ashkil e di. Boshqa
exnik- ak ik ha aka la ni baske bolchila omonidan baja ilishida ham koʻp sonli
nuqsonla ga yoʻl qoʻyilgan holda musobaqalashish amalga oshi ilganligi a
ha aka la ni boʻlimla soʻngiga bo ib sezila li da ajada kamayib bo ganligi aniqlandi.
(1- asm0
Xulosa. Maxsus ilmiy manbala ni ahlil e ish na ijala ining koʻ sa ishicha,
baske bolchila ni – maxsus chidamlilik ayyo ga likla i ichida ula ning oʻyin
chidamliligining ahamiya i yuqo i hisoblanadi a bu zamona iy baske bolni obo a
shidda lashib bo ayo ganligi hola ida, ayniqsa, yuqo i ahamiya ga ega. Chunki
400
baske bolchila omonidan amalga oshi ilayo gan exnik- ak ik ha aka la ni baja ishda,
sama ado lik koʻ sa kichla i boʻlimla oxi iga bo ib 7.1%dan 10.5 % gacha kamayib
bo ayo ganligi bunday xulosa qilishga asos boʻladi. Shu bilan bi ga, ha aka la
hajmining uch ashu boʻlimla ining oxi iga kelib sezila li nisba la da kamayib bo ish
hola la i ham, baske bolchila da maxsus oʻyin chidamliligining ye a li da ajada
shakllanmaganligi xulosa qilishga asos boʻladi. Ayniqsa, ikkinchi boʻlimning soʻnggi
15 daqiqalik aq o aligʻida amalga oshi ilgan ha aka la hajmi bi inchi 15 daqiqalik
aq o aligʻida amalga oshi ilgan ha aka la hajmidan 10- 13%ga kam boʻlib
bo ayo ganligi, ayyo ga likni sama ali ashkil e ish yoʻlla ini izlash a amaliyo ga
jo iy e ish masalala i bo asida egishli adqiqo ishla ini aol a zda olib bo ish
ke akligini bildi adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Pula o .A.A., Uma o A.A., “Spo a ha aka li oʻyinla (Baske bol)” T: 2020
y.
2. Mi adilo B.M, Ka imo B.Z, Umbe o a M.A. “Spo pedagogik maho a ini
oshi ish (Baske bol)” Toshken 2018 y.
3. Каримов Б.З. “ТЕОРИЯ И МЕТОДИКА БАСКЕТБОЛА” Чирчик-2019г.
4. B.M.Mi adilo , B.Z.Ka imo , M.A.Umbe o a “Spo pedagogic maho a ini
oshi ish (Baske bol)” T;-2018 y
5. Pula o A.A., Ganiye a F.V, Mi adilo B.M, Xusano a D.T, Pula o F.A.
“Baske bol naza iyasi a uslubiya i” (Da slik) Toshken – 2017.
6. Gʻaniye a F.V., Xusano a D.T., Madamino T. “Baske bolda oʻpni u ib
yugu ish exnikasi a ezligini aziya li mashqla asosida shakllan i ish uslubiya i” T:
2015 yil-50b
7. Uma o D.X., T.Z.Xolmu odo . “Mak abgacha aʼlimda jismoniy a biya“ T;
2018 yil.
8. Gʻaniye a F.V., Xusano a D.T., Madamino T. “Baske bolda oʻpni u ib
yugu ish exnikasi a ezligini aziya li mashqla asosida shakllan i ish uslubiya i” T:
2015 yil-50 b
9. Eshmano a, U., & Xoshimo a, C. (2025). Inson o ganizmida ha aka
aoliya ining pasayishi a uning oqiba la i jismoniy a biya gigienasining ahamiya i.
Mode n Science and Resea ch, 4(5), 851-859.
10. Mamadaliye , S., & Eshmano a, U. (2025). Oliy aʼlim muassasala ida ahsil
olu chi alaba-qizla ning jismoniy aolligini oshi ish me odikasi. Mode n Science and
Resea ch, 4(5).
