161
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
IBN SINO QARASHLARIDA ILM VA FALSAFA UYG‘UNLIGI
Abdumo‘min Jumaye Fayziye ich
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u ining o‘qi u chisi
e-mail:[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733097
Anno a siya: Ushbu maqolada jaxon ilm ani yuksalishida o’zining beqiyos hissasini qo’shgan,
O’ a Osiyo hududida bi inchi ennesans da ida ijod qilgan, buyuk ajdodimiz “Tib ilmining sul oni”-
Abu Ali ibn Sinoning hayo yo’li, ilmiy ijodi a uning asa la idagi alsa iy qa ashla yo i ilgan.
Kali so’zla : Rennesans, Taboba , alloma, sha q, shayxu ais, A i senna, A shona, Buxo o,Tib
qonunla i.
Anno a ion: In his a icle, he li e pa h, scien i ic wo k and wo ks o ou g ea ances o "Sul an
o Medical Science" - Abu Ali ibn Sina, who made an incompa able con ibu ion o he ise o wo ld
science, c ea ed du ing he i s enaissance in Cen al Asia, and his wo ks philosophical iews a e
highligh ed.
Keywo ds: Renaissance, Medicine, Allama, Eas e n, Shaikhu ais, A icenna, A shona, Bukha a,
Laws o Medicine.
Аннотация: В данной статье рассмотрен жизненный путь, научная деятельность и труды
нашего великого предка «Султана медицинской науки» - Абу Али ибн Сины, внесшего
несравненный вклад в подъем мировой науки, созданной в период первого Возрождения в
Средней Азии, а также в его произведениях освещены философские взгляды.
Ключевые слова: Возрождение, Медицина, Аллама, Восточная, Шайхурай, Авиценна,
Афшона, Бухара, Законы медицины
Abu Ali ibn Sino (980-1037). Allomaning o’liq ismi Abu Ali al-Husayn ibn Abdulloh ibn al-
Hasan ibn Sino bo’lib, kunyasi Abu Alidi . Xalq o asida Ibn Sino, Ye opada A isenna, allomala
o asida esa Shayxu ais nomla i bilan mashhu . Jahon an a aqqiyo iga ulkan hissa qo’shgan, o’ a
osiyolik buyuk qomusiy olim, mu a akki , abib, aylasu , man iqshunos, shoi . 980 yil a gus da
oyida (370-hij iy yili sa a oyining boshida) Buxo o yaqinidagi A shona qishlog’ida amaldo oilasida
ug’ilgan.
Abu Ali Ibn Sino aqa ibbiy ki obla o’qish bilangina cheklanib qolmay, bemo la ni ham
da ola , ula ning kasallikla ini sinchiklab ko’zdan kechi a edi. Buning na ijasida uning bilim a
aj ibasi yanada oshdi. U kasalla ni da olashda hammani lol qoldi a edi. Unga mu ojaa qiladigan
kasalla ning son-sanog’i bo’lmay qoldi. Bu haqida Ibn Sinoning o’zi bunday yozadi: “Bemo la ni
ham ko’ ib u a dim. E ishgan aj ibala im u ayli men uchun da olash yo’lla i shunday keng
ochiladiki, buni a’ i lab be ish qiyin. Bu aq da men endi o’n ol i yoshga o’lgan edim”. Demak,
Abu Ali Ibn Sino o’n ol i yoshidayoq mashhu abib bo’lib anilgan. Allomaning ilmiy ijodi 18
yoshdan boshlanadi. A alo u bu ishni o’ziga yaqin bo’lgan kishila ning il imosi bilan baja adi. Yosh
bo’lishiga qa amay Nuh ibn Mansu ga a ab na soniy qu a la haqida isola, “U juza” ibbiy she’ iy
asa i a o’z qo’shnisi a do’s i Abulhusayn al-A uziyning il imosiga binoan, ko’p anla ni o’z ichiga
olgan “Al-Hikma i-l-a uziy” (“A uziy hikma i”) asa ini asni e adi. Ibn Sino Buxo ada 20 jildli
qomusiy asa i “Al-Hosil a-l-mahsum” (“Yakun a na ija”), 2-jildli “Ki obul-bi a-l-ism” (“Saho a
a jinoya ki obi”) asa la ini a o’zining aboba ga oid bi inchi asa i “Taboba lug’a i”ni yozgan.
Allomaning “Taboba lug’a i” asa idan ko’p abibla nusxa olib, keng oydalanganla . Ibn Sinoning
aboba da qilgan ishla i uning nomini bi necha as la ga shu an sohasi bilan chamba chas bog’ladi.
Allomaning aboba a aqqiyo idagi buyuk xizma i shundaki, u o’zigacha o’ gan u li xalq
namoyondala i omonidan as la da omida, ib ilmi sohasida o’plangan ma’lumo la ni sa alab,
muayyan bi a ibga soldi a ula ni o’z aj ibala i bilan boyi gan holda ma’lum naza iya a qonun-
162
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qoida asosida umumlash i di. Uning “Tib qonunla i” a bu asa ning jahon ib ilmi a ixida u gan
o’ ni juda yuqo idi . Ibn Sino an ik olimla ning, xususan Gippok a , Galen, Diosko idla ning
a’limo la ini o’ gangan a ula ning qalamla iga ayangan. U ib naza iyasini, xususan ana omiya -
inson ga dasi uzilishini mukammal bilgan. Ibn Sino o’ ki diagnos edi. Uning ba’zi ashxis usulla i
hozi ham o’z ahamiya ini yo’qo magan. A’zoga u ush o qali diagnoz qo’yishgan. Taboba a ixida
bi inchi bo’lib abo bilan o’la ni a qlagan, yuqumli kasallikla bilan og’ igan bemo la ni
boshqala dan aj a gan holda saqlashni a’kidlagan. Bemo la ni da olashda olim 3 na saga: a ib
(pa hyez), do ila bilan da olash a u li ibbiy adbi la ni qo’llash (qon olish, banka qo’yish, zuluk
solish, huqna a boshqala )ga ahamiya be ish ke akligini ay adi. Ibn Sino kasallikni da olashda
shaxsiy gigiyena, uyqu a jismoniy mashqla ning ahamiya i ka aligini uq i gan. Ibn Sino
do ishunoslik sohasida ham chuqu adqiqo la olib bo gan. U an ik olimla ning o masiyasi asosida
musulmon sha qida paydo bo’lgan yangi o masiyaning shakllanishiga yakun yasadi. Uning do i o
o’simlikla ni yig’ish, saqlash, qay a ishlash usulla i hozi da ham qo’llaniladi. Ibn Sino bi inchila dan
bo’lib kimyo iy usulda ayyo langan do ila ni ham ishla gan. Kasallikning u iga qa ab a al sodda,
so’ng mu akkab a kibli do i bilan da olagan. Eng muhimi, oziq- o qa la ning shi obaxsh a’si iga
ka a ahamiya be ib, da olashni shunday mahsulo la (me a, sabza o , su , go’sh a boshqala )dan
boshlagan. Do i ayinlashda bemo ning mijozi, yoshi, iqlim sha oi ini hisobga olish za u ligini
a’kidlagan.
Tu li manbala da uning 450 dan o iq asa yozganligi qayd e ilgan bo’lsa ham, zamonla o’ ishi
bilan ula ning ko’pi yo’qalib ke gan a bizgacha ula ning 242 asi ye ib kelgan, shula dan 80 asi
alsa a, ilahiyo a asa u ga egishli 43 asi aboba ga oid, 19 asi man iqqa, 26 asi uhshunoslikka,
23 asi ibiya ilmiga, 7 asi alakiyo ga, 1 asi iyoziyo ga, 1 asi musiqaga, 2 asi kimyoga, 9 asi
odob ilmiga, 4 asi adabiyo ga a 8 asi boshqa olimla bilan bo’lgan ilmy yozishmala ga
bag’ishlangan. Allomaning asa la i keyingi a lodla ga boy me os bo’lib qoldi. Ibn Sinoning ilmiy
me osini sha li a ishda 4 qismga, ya’ni alsa iy, abiiy, adabiy a ibbiy sohala ga bo’lish mumkin.
U alsa a a ibbiyo ga ko’p oq qiziqqan. Ma’lumki, Ibn Sino ham boshqa mu a akki la kabi o’zining
a’lim- a biyaga oid qa ashla ini ij imoiy- alsa iy qa ashla i bilan bog’liq holda i odalagan, maxsus
isolala da alqin e gan. Shuningdek, anla ni asni e adi. Bunda u bi inchi o’ inga ibbiyo anla ini
qo’yadi. Falsa ani esa ikki gu uhga, ya’ni naza iy a amaliy gu uhla ga bo’ladi. Naza iy gu uh
kishila ni o’zidan ashqa idagi bo liq hola i haqidagi bilimla ni egallashga yo’llasa, amaliy qism
bizga bu dunyoda nimala qilishimiz ke akligini o’ ga adi deydi. U bi inchi gu uhga e ika, iq isod,
siyosa ni ki i adi. Ikkinchi gu uhga izika, ma ema ika, me a izika, dunyo qonuniya la ini
o’ ganu chi ba cha anla ni ki i adi. Ibn Sino «A isenna» si a ida G’a bda mashhu bo’lgan uning
ibbiy me osi, xususan, “Tib qonunla i” bo’lsa, “Shayx a - ais” (“Donishmandla sa do i, allomala
boshlig’i”) nomli asa i buyuk aylasu ligiga isho adi . Ibn Sinoning ibbiyo ning umumiy naza iy a
amaliy masalala iga bag’ishlangan eng yi ik asa i “Tib qonunla i” bo’lib u asa 5 ka a ki obdan ibo a
bo’lib (1956-62 yilla da Toshken da us a o’zbek illa da o’la nash e ilgan). Ula ning ha bi i
ma’lum sohani izchil a ha omonlama yo i ib be adi. 1- ki obda ibbiyo ning naza iy asosla i, uning
p edme i a azi ala i, kasallikning kelib chiqish sababla i, belgila i a Sog’likni saqlash yo’lla i,
kishi ana omiyasi haqida mazmundo aniq oche k a sog’likni qanday saqlash ke akligi haqidagi
a’limo bayon e iladi. Tu li yuqumli kasallikla ning kelib chiqishi hamda a qalishida i loslangan su
a ha oning oli ka a ekanini uq i ib, su ni qayna ib yoki il lab is e’mol qilishni a siya e adi. 2-
ki obida 800 ga yaqin do ining xususiya la i, ula ni ayyo lash a is e’mol qilish usulla i bayon
e ilgan. Ibn Sino simob a uning bi ikmala ini do i qilib ishla ishni bi inchi bo’lib a siya e adi,
sha obni qu a ki i u chi a ja oha la ni ozalo chi do i si a ida ishla adi. 3- ki obida ay im
163
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
o ganla ning (ha o soch, i noqla ning) kasallikla i a ula ni da olash usulla i bayon e iladi. Bu
ki obda bosh miya, asab, ko’z, quloq, bu un, omoq, qo in, ish, yu ak, me’da, jiga , buy ak
kasallikla i ba a sil ahlil qilinadi. 4- ki obi o ganizmning umumiy kasallikla iga bag’ishlangan, unda
isi mala , o’smala , ula ning sababi, xi u gik kasallikla a ula ni da olash usulla i, ha xil do ila dan
zaha lanish a bunda ko’ iladigan cho ala o’g’ isida ma’lumo be iladi. 5- ki obida mu akkab
do ila ning o ganizmga a’si i, ula ni ayyo lash a is e’mol qilish usulla i bayon qilingan. Bu ki ob
do ishunsolik ilmiga - a makologiyaga bag’ishlangan. Ibn Sinoning ibbiyo ga oid muhim
asa la idan ikkinchisi nazm (she’ usul) bilan yozilgan “Tibbiy u juza” ki obidi . Bu ki ob 1326 bay
(2652 mis a)dan ibo a ka a she’ iy asa di . Ki ob ib ilmini o’ ganu i alabala ga da slik si a ida
yozilgan. Bu asa asosan ibbiyo ning naza iy masalala iga bag’ishlangan. Lekin, unda amaliy
ibbiyo haqida ham ye a li ma’lumo be ilgan. “Tibbiy u juza” o’z mazmuni a ahamiya i jiha idan
“Qonuni”dan uncha qolishmaydi. “Qonuni”da bayon e ilgan ma zu a masalala “U juza”da qisqa
a ixcham qilib kel i ilgan. “Tibbiy u juza” ikki bo’limdan ibo a . Bi inchi bo’limda ibbiyo ning
umumiy naza iy masalala i yo i ilgan. Unda xususan, ibbiyo ning a si i, uning qismla i, unsu la ,
a’zola , mijozla , xil la , uh (jon), qu a la haqida ma’lumo la be iladi. So’ng inson o ganizmiga
ha o, o qa la , ichimlikla , uyqu a uyqusizlik, ha aka a ha aka sizlik, na soniy kay iya la ning
a’si i ko’ sa ilgan. Shundan keyin ay im a’zola kasallikla i, ula ning belgila i, omi u ishini
ekshi ish a shunga asosan kasallikni aniqlash usulla i bayon e ilgan. Bula dan ashqa i siydik, axla ,
balg’am e ni ekshi ib, kasallikka dalil opish usulla i kel i ilgan. Qon, sa o, sa do a xil ning
g’alaba qilishi (us un kelishi) dagi belgila ko’ sa ilgan. Ikkinchi bo’lim ibbiyo amaliyo iga
bag’ishlangan. Bu bo’lim o’z na ba ida o’ qismga bo’lingan. Bi inchi qismda kishi sog’lig’ini
saqlash adbi i bayon e ilgan. Ikkinchi qismda bemo la ga be iladigan do i a o qa la haqida so’z
yu i iladi. Uchunchi qismda qo’l bilan amalga oshi iladigan muolaja usulla i (ja ohlik) bayon
e ilgan. To’ inchi qismda chiqqan-singanlami da olash ko’ sa ilgan.
Xulosa qilib ay adigan bo’lsak,Ibn Sinoning ilimiy ijodi na aqa o’z da i uchun,balki undan
keying da la a bugungi kun uchun o’ a dolza b a ke akli manba hisoblanadi. Uning asa la idan
G’a b Ye opasida XVII as gacha ibbiy anla da das u -ul-amal bo’lib xizma qilganligi uning
asa la ining qanchalik qimma li ekanligidan dalola be adi.Ibn Sino aqa ibbiyo ani bilan cheklanib
qolmasdan o’z da i uchun muhim bo’lgan hisob-ki ob,man iq, alsa a anla i bilan ham
shug’ullangan,Uning asa la isda alsa iy qa ashla ham yo i ilgan.
Olimning o’z aoliya i um bo’yi shu maqsadga xizma qilishga bag’ishlangan edi. Uning bu un
hayo i ibbiyo ning shu asosiy azi asi bilan chamba chas bog’liq bo’lgan. “Qonun”da ibbiyo
anining azi asiga bag’ishlangan maxsus qism bo . Ibn Sino yozadi: “Ha bi hodisaning mohiya i
uning sababini aniqlash yo’li bilan ochiladi. Shuning uchun ibda Sog’lik a kasallikning sababini
bilish ke ak. Sog’lik, kasallik a ula ning sababla ini bilish ke ak. Sog’lik, kasallik a ula ning
sababla i goho ochiq (aniq), goho esa yopiq (noaniq) bo’lishi mumkin. Bu sababla o’z ko’ inishla iga
qa ab aqa o’qish bilangina emas, balki ik qilish yo’li bilan ushuniladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Abu Ali ibn Sino-Falsa iy qissala (Abdusodiq Isi o Ta jimasi)-T.2016.
2. Zohido V. Uch daho (Fa obiy, Be uniy, Ibn Sino). - T., 1987.
3. Isae Y. Abu Ali ibn Sino. - T.: Ta akku . 2010
4. Abu Ali ibn Sino haqida hikoyala a i oya la
5. Oqiljon Xusan-Ibn Sino isoli-T.1989.
6. Maqsud Qo iye -Ibn Sino(II jild)-T.:Sha q.2000.
164
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
7. N.Q.Yo’ldoshe -Abu Ali Ibn Sino,Abu Nas Fo obiy,A.Na oiy,Be uniy,Mi zo
Ulug’bekla ning bozo ,ex iyoj,moddiyu man aa haqidsagi qa ashla i.-T.2009.
8. Aziz Qayumo -Abu Rayxon Be uniy,Abu Ali ibn Sino-T.1987.
9. Y.B.Rus amo -Abu Ali ibn Sinoning “Donishmandsnoma” a “Ruh haqida” asa la ida
psixologik g;oyala -(Bi i u malaka iy ishi).2013.
10. U.I.Ka imo ,X.Xikma ullaye ,M.M.Xay ullaye -Abu Ali ibn Sino-Saloma lik Si la i-
T.2000.
