447
OʻZBEKISTON BOZOR IQTISODIYOTI SHAROITIDA EKONOMETRIK
MODELLARDAN FOYDALANISH XUSUSIYATLARI
Z.K.Djumanaza o a,
O ien al uni e si e i Biznes a boshqa u ka ed asi ka a oʻqi u chisi
zami adjumanaza o [email p o ec ed]
Anno a siya: Mazku maqolada Oʻzbekis on bozo iq isodiyo i sha oi ida
ekonome ik modella ni qoʻllashning naza iy a amaliy jiha la i ahlil qilinadi.
Ayniqsa, iq isodiy oʻsish, in lya siya ja ayonla i, in es i siya oqimla i hamda bandlik
da ajasiga aʼsi koʻ sa u chi asosiy omilla ekonome ik usulla yo damida
oʻ ganiladi. Shuningdek, amaliy misolla asosida mamlaka da amalga oshi ilayo gan
isloho la ning na ijado ligini baholash boʻyicha ilmiy ahlilla aqdim e iladi.
Kali soʻzla : bozo iq isodiyo i, ekonome ika, mak oiq isodiy koʻ sa kichla ,
eg essiya modeli, p ognozlash, Oʻzbekis on iq isodiyo i, iq isodiy modellash i ish.
Abs ac : This a icle explo es he signi icance o econome ic models in he
con ex o Uzbekis anʼs ma ke economy and hei applicabili y in analyzing a ious
economic p ocesses. I ocuses on assessing he impac o key ac o s such as economic
g ow h, in la ion, in es men , and employmen using econome ic me hods. The s udy
also p esen s p ac ical examples o e alua ing he e ec i eness o ongoing e o ms in
Uzbekis an h ough empi ical da a analysis.
Keywo ds: ma ke economy, econome ics, mac oeconomic analysis, eg ession
model, o ecas ing, Uzbekis anʼs economy, economic models.
Ki ish. Oʻzbekis on uchun bozo iq isodiyo iga oʻ ish ja ayoni mu akkab, ammo
muqa a a za u bosqich boʻldi. Bu ja ayon na aqa ins i u sional oʻzga ishla ni, balki
iq isodiy ja ayonla ni chuqu ilmiy ahlil qilish a sama ali boshqa ishni ham aqozo
e di. Shu sha oi da iq isodiy hodisala ni miqdo iy jiha dan i odalash a is iqbolini
aniqlash imkonini be u chi ekonome ik modella obo a dolza b ahamiya kasb
e moqda. Ekonome ika — bu iq isodiy naza iya, s a is ik maʼlumo la hamda
ma ema ik usulla ni uygʻunlash i ib, iq isodiy qonuniya la ni aniqlash a sino dan
oʻ kazishga xizma qilu chi an sohasi hisoblanadi [1].
017-yil 7- e aldagi Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining PF-4947-sonli
Fa moni bilan asdiqlangan Ha aka la s a egiyasi hamda keyingi yilla da amalga
oshi ilgan bosqichma-bosqich isloho la bozo iq isodiyo ining yanada
chuqu lashu iga xizma qildi. Shu bilan bi ga, iq isodiy ja ayonla ning sama ado ligini
baholash a p ognoz qilishda anʼana iy s a is ik usulla ye a li emasligi ayon boʻldi.
Bu esa zamona iy ma ema ik asoslangan yondashu — ekonome ik modella dan
oydalanish za u a ini kuchay i di.
Soʻnggi yilla da mamlaka da iq isodiy oʻsish su ʼa la i, in lya siya ja ayonla i,
in es i siya oqimla i, alyu a ku si hamda bandlik da ajasiga aʼsi koʻ sa u chi
omilla ni chuqu oʻ ganishga boʻlgan alab o di. Mazku eh iyojni qondi ishda
eg essiya ahlili, aq qa o i modella i ( ime se ies analysis), VAR-modella a boshqa
ekonome ik usulla amaliyo da keng qoʻllanila boshladi [2].
448
Ushbu maqolada Oʻzbekis on sha oi ida ekonome ik modella ni qoʻllash
imkoniya la i, ula ning us unlikla i a cheklo la i, shuningdek, amaliy misolla o qali
olingan na ijala muhokama e iladi. Maqolada ma jud iq isodiy koʻ sa kichla ga
asoslangan ay im eg essiya modella ining ahlili ham kel i ilib, asosiy maqsad —
Oʻzbekis on bozo iq isodiyo ida ekonome ik ahlil osi ala ining ahamiya ini ochib
be ish a ula ni amaliyo da qoʻllash is iqbolla ini koʻ sa ishdan ibo a di .
Adabiyo la ahlili. Soʻnggi oʻn yillikla da bozo iq isodiyo ida yuz be ayo gan
jadal oʻzga ishla iq isodiy ja ayonla ni chuqu a izimli oʻ ganishga eh iyojni
kuchay i di. Ayniqsa, i ojlanayo gan da la la da sama ali iq isodiy siyosa yu i ish,
esu sla dan oqilona oydalanish hamda mak oiq isodiy ba qa o likni aʼminlashda
ekonome ik modella ning oli obo a muhim boʻlib bo moqda.
Xalqa o miqyosda Guja a i a Po e (2010) omonidan ishlab chiqilgan klassik
ekonome ika asosla i, Woold idge (2013) omonidan ishlab chiqilgan
mik oekonome ik modella , shuningdek, S ock a Wa son (2015) omonidan akli
e ilgan aq qa o la ini ahlil qilishga oid yondashu la ushbu sohaning asosiy naza iy
manbala i si a ida eʼ i o e iladi. Mazku adabiyo la eal iq isodiy maʼlumo la dan
oydalanib, gipo ezala ni ekshi ish, iq isodiy bogʻliqlikla ni aniqlash a p ognozlash
imkonini be adi.
Oʻzbekis onlik olimla omonidan ham bu yoʻnalishda qa o izlanishla olib
bo ilgan. Xususan, R. Mama qulo , B. Toshma o , Z. Axmedo a a Sh. Joʻ ae la ning
adqiqo la i iq isodiy ja ayonla ni modellash i ish, in lya siya a iq isodiy oʻsish
oʻ asidagi munosaba ni oʻ ganish, shuningdek, in es i sion aoliya sama ado ligini
baholashga bagʻishlangan.
Bi oq, ma jud ishla da koʻpincha anʼana iy s a is ik ahlil usulla idan
oydalanish bilan cheklanilgan boʻlib, bu zamona iy ekonome ik me odla ning
imkoniya la i oʻliq ishga solinmaganligini koʻ sa adi. Shu sababli, ushbu adqiqo da
Oʻzbekis on bozo iq isodiyo ining asosiy mak okoʻ sa kichla i — YaIM oʻsishi,
in lya siya da ajasi, in es i siya hajmi, aholi bandligi a ashqi sa do balansi —
oʻ asidagi oʻza o bogʻliqlik eg essiya, ko elya siya a aq qa o i modella i o qali
chuqu ahlil qilinadi.
Me odologiya. Ushbu adqiqo da iq isodiy ja ayonla ni oʻ ganish uchun bi
nech a ilmiy-uslubiy yondashu la dan oydalanildi:
1. Desk ip i ahlil — asosiy mak oiq isodiy koʻ sa kichla ning dinamikasi a
ula ning oʻzga ish endensiyala ini aniqlash.
2. Oddiy chiziqli eg essiya (OLS) — YaIM a unga aʼsi koʻ sa u chi omilla
oʻ asidagi s a is ik bogʻliqlikni baholash.
3. Koʻp omilli eg essiya — bi nech a mus aqil omilla asosida iq isodiy
na ijala ni modellash i ish.
4. Vaq qa o la i ahlili (ARIMA modeli) — in lya siya, ekspo -impo
hajmla ining aq boʻyicha p ognozini ishlab chiqish.
5. S a a a Excel das u la i — s a is ik maʼlumo la ni qay a ishlash, ahlil qilish
a na ijala ni izualiza siya qilish uchun qoʻllanildi.
Mazku me odologik yondashu la asosida iq isodiy ja ayonla ga aʼsi e u chi
asosiy omilla aniqlanib, ula ning nisbiy aʼsi da ajasi baholandi. Shu o qali iq isodiy
siyosa ishlab chiqish uchun amaliy a siyala ishlab chiqish imkoniya i ya a ildi.
449
Muhokama a na ijala
Tadqiqo da omida Oʻzbekis on Respublikasining 2010–2024-yilla o aligʻidagi
asosiy mak oiq isodiy koʻ sa kichla i asosida koʻp omilli chiziqli eg essiya modeli
qu ildi. Tahlil ja ayonida quyidagi manbala dan olingan asmiy s a is ik
maʼlumo la dan oydalanildi:
• Oʻzbekis on Respublikasi S a is ika agen ligi [4];
• Oʻzbekis on Respublikasi Ma kaziy banki s a is ik byulle enla i [5];
• Jahon banki maʼlumo la bazasi [6];
• Xalqa o Valyu a Jamgʻa masi (IMF) asmiy nash la i [7].
Model pa ame la ini aniqlashda quyidagi koʻ sa kichla qoʻllanildi:
• Y — YalMning yillik oʻsish su ʼa i (%) (bogʻliq oʻzga u chi);
• X1 — In es i siyala hajmi (ml d soʻmda);
• X2 — In lya siya da ajasi (%);
• X3 — Aholi bandlik da ajasi (%);
• X4 — Ekspo hajmi (ml d AQSh dolla i).
Shunday qilib, eg essiya modeli quyidagi shaklda i odalandi [8]:
Y = p0 + p1X1 + p2X2 + p3X3 + p4X4 + e
Tahlil ja ayonida S a a a Mic oso Excel das u la idan oydalanildi.
Maʼlumo la asni lanib, s a is ik jiha dan ekshi ildi hamda no mallash i ildi. Ushbu
ishlo be ish na ijasida iq isodiy oʻsishga aʼsi e u chi asosiy omilla aniqlanib,
ula ning iq isodiy ja ayonla dagi oli yo i ildi.
Hisob-ki ob na ijala i: [3]
1-jad al
Koʻ sa kich
Koe isen (P)
P-qiyma
Talqin
In e sep (Po)
1,752
0,001
Asosiy boshlangʻich nuq a
In es i siya (Xi)
0,045
0,000
Kuchli ijobiy aʼsi
In lya siya (X2)
-0,123
0,014
Salbiy aʼsi
Bandlik (Хз)
0,312
0,021
Oʻ acha ijobiy bogʻliqlik
Ekspo (X4)
0,098
0,033
Ba qa o ijobiy aʼsi
R2 (aniqlik koe .)
0,87
-
Model kuchli izohlo chi kuchga
ega
Na ijala . Tahlil na ijala iga koʻ a, Oʻzbekis onda in es i siyala iq isodiy oʻsishga
sezila li da ajada ijobiy aʼsi koʻ sa moqda (Pi = 0,045). Bu esa xo ijiy a mahalliy
kapi alni jalb e ish, in a uzilma loyihala ini amalga oshi ish hamda ishlab chiqa ish
qu a la ini kengay i ish o qali YaIM oʻsishi agʻba lan i ilishini angla adi.
In lya siyaning man iy aʼsi i (β = –0,123) esa na xla ba qa o ligining iq isodiy
aollikni aʼminlashda hal qilu chi omil ekanini koʻ sa adi. Bandlik a ekspo hajmining
oʻsishi ham YaIMning kengayishiga ijobiy hissa qoʻshmoqda. Ayniqsa, bandlik
da ajasining o ishi ichki alabning ba qa o lashu iga xizma qilishi alohida ahamiya ga
ega.
Modelning aniqlik koe i sien i (R² = 0,87) YaIM oʻzga ishla ining 87 oizi
anlangan omilla o qali izohlanishini bildi adi. Bu esa qu ilgan modelning yuqo i
da ajada s a is ik ushun i ish kuchiga ega ekanini asdiqlaydi. Bundan ashqa i, Jahon
banki a Xalqa o Valyu a Jamgʻa masi omonidan be ilgan a siyala da ham iq isodiy
450
oʻsishning asosiy d ay e la i si a ida in es i siyala , ekspo a bandlik koʻ sa kichla i
alohida aʼkidlangan [9].
Xulosa.
Ushbu adqiqo da Oʻzbekis on Respublikasining 2010–2024-yilla o aligʻidagi
mak oiq isodiy koʻ sa kichla i asosida koʻp omilli eg essiya modeli uzilib, bozo
iq isodiyo iga aʼsi e u chi asosiy omilla aniqlab chiqildi. Ekonome ik ahlil
na ijala idan kelib chiqib, quyidagi xulosala ga e ishildi:
1. In es i siyala iq isodiy oʻsishning asosiy d ay e i si a ida namoyon boʻldi.
Reg essiya na ijala i koʻ sa ganidek, in es i siyala hajmining o ishi YaIMning ba qa o
oʻsishiga sezila li aʼsi koʻ sa moqda. Bu esa in es i siyala ni jalb e ish siyosa ini
s a egik us u o yoʻnalish si a ida belgilash za u ligini asdiqlaydi.
2. In lya siya da ajasi iq isodiy oʻsishga salbiy aʼsi koʻ sa moqda. Bu esa na xla
ba qa o ligini aʼminlash, sama ali pul-k edi siyosa ini yu i ish a mone a ba qa o likni
mus ahkamlashni alab qiladi.
3. Bandlik da ajasi a ekspo hajmi YaIM oʻsishini agʻba lan i u chi muhim
omilla ekanligi aniqlandi. Bandlikning o ishi ichki alabni mus ahkamlasa, ekspo
hajmining koʻpayishi ashqi bozo la ni kengay i adi hamda alyu a ushumla ini oshi adi.
4. Modelning yuqo i izohlo chi kuchi (R² = 0,87) anlangan omilla iq isodiy
oʻsishni ye a licha yaxshi ushun i ib be ishini koʻ sa adi. S a is ik jiha dan ahamiya li
na ijala esa modelning ilmiy ishonchliligini mus ahkamlaydi.
Amaliy akli la :
1. In es i siya muhi ini yaxshilash a xo ijiy hamda ichki sa moyado la uchun
huquqiy ka ola la , soliq im iyozla i a qulay in a uzilma sha oi la ini ya a ish.
2. In lya siyani nazo a qilish uchun Ma kaziy bankning mus aqil a p ognozla ga
asoslangan mone a siyosa ini i ojlan i ish.
3. Bandlikni oshi ish maqsadida qishloq xoʻjaligi, xizma koʻ sa ish, kichik biznes
a inno a sion sohala da yangi ish oʻ inla i ya a ish.
4. Ekspo salohiya ini kengay i ish uchun mahsulo la ni xalqa o s anda la ga
moslash i ish, ekspo chila ni moliya iy a logis ika jiha idan qoʻllab-qu a lash, yangi
ashqi bozo la ni izlash.
5. Hukuma qa o la ini qabul qilishda ekonome ik ahlildan aol oydalanish, bu
bo ada eal aq ejimida ishlo chi anali ik pla o mala a aqamli p ognoz izimla ini
jo iy e ish.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Guja a i, D. N., & Po e , D. C. (2010). Basic Econome ics. McG aw-Hill Educa ion.
2. S ock, J. H., & Wa son, M. W. (2015). In oduc ion o Econome ics. Pea son.
3. Woold idge, J. M. (2013). In oduc o y Econome ics: A Mode n App oach. Cengage
Lea ning.
4. Oʻzbekis on Respublikasi S a is ika agen ligi. h ps://s a .uz
5. Oʻzbekis on Respublikasi Ma kaziy banki. h ps://cbu.uz
6. Wo ld Bank. Wo ld De elopmen Indica o s. h ps://da a.wo ldbank.o g
7. In e na ional Mone a y Fund (IMF). Coun y Repo s. h ps://www.im .o g
8. Mama qulo R. a boshqala . (2021). Iq isodiy ahlil a modellash i ish asosla i. Toshken .
9. Go e nmen o Aus alia. In as uc u e In es men P ojec s.
h ps://in es men .in as uc u e.go .au
