OʻZBEKISTON BOZOR IQTISODIYOTI SHAROITIDA EKONOMETRIK MODELLARDAN FOYDALANISH XUSUSIYATLARI

447 OʻZBEKISTON BOZOR IQTISODIYOTI SHAROITIDA EKONOMETRIK MODELLARDAN FOYDALANISH XUSUSIYATLARI Z.K.Djumanazarova, Oriental universiteti Biznes va boshqaruv kafedrasi katta oʻqituvchisi zamiradjumanazarov[email protected] Annotatsiya: Mazkur maqolada Oʻzbekiston bozor iqtisodiyoti sharoitida ekonometrik modellarni qoʻllashning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Ayniqsa, iqtisodiy oʻsish, inflyatsiya jarayonlari, investitsiya oqimlari hamda bandlik darajasiga taʼsir koʻrsatuvchi asosiy omillar ekonometrik usullar yordamida oʻrganiladi. Shuningdek, amaliy misollar asosida mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlarning natijadorligini baholash boʻyicha ilmiy tahlillar taqdim etiladi. Kalit soʻzlar: bozor iqtisodiyoti, ekonometrika, makroiqtisodiy koʻrsatkichlar, regressiya modeli, prognozlash, Oʻzbekiston iqtisodiyoti, iqtisodiy modellashtirish. Abstract: This article explores the significance of econometric models in the context of Uzbekistanʼs market economy and their applicability in analyzing various economic processes. It focuses on assessing the impact of key factors such as economic growth, inflation, investment, and employment using econometric methods. The study also presents practical examples of evaluating the effectiveness of ongoing reforms in Uzbekistan through empirical data analysis. Keywords: market economy, econometrics, macroeconomic analysis, regression model, forecasting, Uzbekistanʼs economy, economic models. Kirish. Oʻzbekiston uchun bozor iqtisodiyotiga oʻtish jarayoni murakkab, ammo muqarrar va zarur bosqich boʻldi. Bu jarayon nafaqat institutsional oʻzgarishlarni, balki iqtisodiy jarayonlarni chuqur ilmiy tahlil qilish va samarali boshqarishni ham taqozo etdi. Shu sharoitda iqtisodiy hodisalarni miqdoriy jihatdan ifodalash va istiqbolini aniqlash imkonini beruvchi ekonometrik modellar tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ekonometrika — bu iqtisodiy nazariya, statistik maʼlumotlar hamda matematik usullarni uygʻunlashtirib, iqtisodiy qonuniyatlarni aniqlash va sinovdan oʻtkazishga xizmat qiluvchi fan sohasi hisoblanadi [1]. 017-yil 7-fevraldagi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-4947-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan Harakatlar strategiyasi hamda keyingi yillarda amalga oshirilgan bosqichma-bosqich islohotlar bozor iqtisodiyotining yanada chuqurlashuviga xizmat qildi. Shu bilan birga, iqtisodiy jarayonlarning samaradorligini baholash va prognoz qilishda anʼanaviy statistik usullar yetarli emasligi ayon boʻldi. Bu esa zamonaviy matematik asoslangan yondashuv — ekonometrik modellardan foydalanish zaruratini kuchaytirdi. Soʻnggi yillarda mamlakatda iqtisodiy oʻsish surʼatlari, inflyatsiya jarayonlari, investitsiya oqimlari, valyuta kursi hamda bandlik darajasiga taʼsir koʻrsatuvchi omillarni chuqur oʻrganishga boʻlgan talab ortdi. Mazkur ehtiyojni qondirishda regressiya tahlili, vaqt qatori modellari (time series analysis), VAR-modellar va boshqa ekonometrik usullar amaliyotda keng qoʻllanila boshladi [2]. 448 Ushbu maqolada Oʻzbekiston sharoitida ekonometrik modellarni qoʻllash imkoniyatlari, ularning ustunliklari va cheklovlari, shuningdek, amaliy misollar orqali olingan natijalar muhokama etiladi. Maqolada mavjud iqtisodiy koʻrsatkichlarga asoslangan ayrim regressiya modellarining tahlili ham keltirilib, asosiy maqsad — Oʻzbekiston bozor iqtisodiyotida ekonometrik tahlil vositalarining ahamiyatini ochib berish va ularni amaliyotda qoʻllash istiqbollarini koʻrsatishdan iboratdir. Adabiyotlar tahlili. Soʻnggi oʻn yilliklarda bozor iqtisodiyotida yuz berayotgan jadal oʻzgarishlar iqtisodiy jarayonlarni chuqur va tizimli oʻrganishga ehtiyojni kuchaytirdi. Ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlarda samarali iqtisodiy siyosat yuritish, resurslardan oqilona foydalanish hamda makroiqtisodiy barqarorlikni taʼminlashda ekonometrik modellarning roli tobora muhim boʻlib bormoqda. Xalqaro miqyosda Gujarati va Porter (2010) tomonidan ishlab chiqilgan klassik ekonometrika asoslari, Wooldridge (2013) tomonidan ishlab chiqilgan mikroekonometrik modellar, shuningdek, Stock va Watson (2015) tomonidan taklif etilgan vaqt qatorlarini tahlil qilishga oid yondashuvlar ushbu sohaning asosiy nazariy manbalari sifatida eʼtirof etiladi. Mazkur adabiyotlar real iqtisodiy maʼlumotlardan foydalanib, gipotezalarni tekshirish, iqtisodiy bogʻliqliklarni aniqlash va prognozlash imkonini beradi. Oʻzbekistonlik olimlar tomonidan ham bu yoʻnalishda qator izlanishlar olib borilgan. Xususan, R. Mamatqulov, B. Toshmatov, Z. Axmedova va Sh. Joʻraevlarning tadqiqotlari iqtisodiy jarayonlarni modellashtirish, inflyatsiya va iqtisodiy oʻsish oʻrtasidagi munosabatni oʻrganish, shuningdek, investitsion faoliyat samaradorligini baholashga bagʻishlangan. Biroq, mavjud ishlarda koʻpincha anʼanaviy statistik tahlil usullaridan foydalanish bilan cheklanilgan boʻlib, bu zamonaviy ekonometrik metodlarning imkoniyatlari toʻliq ishga solinmaganligini koʻrsatadi. Shu sababli, ushbu tadqiqotda Oʻzbekiston bozor iqtisodiyotining asosiy makrokoʻrsatkichlari — YaIM oʻsishi, inflyatsiya darajasi, investitsiya hajmi, aholi bandligi va tashqi savdo balansi — oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik regressiya, korrelyatsiya va vaqt qatori modellari orqali chuqur tahlil qilinadi. Metodologiya. Ushbu tadqiqotda iqtisodiy jarayonlarni oʻrganish uchun bir nechta ilmiy-uslubiy yondashuvlardan foydalanildi: 1. Deskriptiv tahlil — asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlarning dinamikasi va ularning oʻzgarish tendensiyalarini aniqlash. 2. Oddiy chiziqli regressiya (OLS) — YaIM va unga taʼsir koʻrsatuvchi omillar oʻrtasidagi statistik bogʻliqlikni baholash. 3. Koʻp omilli regressiya — bir nechta mustaqil omillar asosida iqtisodiy natijalarni modellashtirish. 4. Vaqt qatorlari tahlili (ARIMA modeli) — inflyatsiya, eksport-import hajmlarining vaqt boʻyicha prognozini ishlab chiqish. 5. Stata va Excel dasturlari — statistik maʼlumotlarni qayta ishlash, tahlil qilish va natijalarni vizualizatsiya qilish uchun qoʻllanildi. Mazkur metodologik yondashuvlar asosida iqtisodiy jarayonlarga taʼsir etuvchi asosiy omillar aniqlanib, ularning nisbiy taʼsir darajasi baholandi. Shu orqali iqtisodiy siyosat ishlab chiqish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish imkoniyati yaratildi. 449 Muhokama va natijalar Tadqiqot davomida Oʻzbekiston Respublikasining 2010–2024-yillar oraligʻidagi asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlari asosida koʻp omilli chiziqli regressiya modeli qurildi. Tahlil jarayonida quyidagi manbalardan olingan rasmiy statistik maʼlumotlardan foydalanildi: • Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi [4]; • Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik byulletenlari [5]; • Jahon banki maʼlumotlar bazasi [6]; • Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasi (IMF) rasmiy nashrlari [7]. Model parametrlarini aniqlashda quyidagi koʻrsatkichlar qoʻllanildi: • Y — YalMning yillik oʻsish surʼati (%) (bogʻliq oʻzgaruvchi); • X1 — Investitsiyalar hajmi (mlrd soʻmda); • X2 — Inflyatsiya darajasi (%); • X3 — Aholi bandlik darajasi (%); • X4 — Eksport hajmi (mlrd AQSh dollari). Shunday qilib, regressiya modeli quyidagi shaklda ifodalandi [8]: Y = p0 + p1X1 + p2X2 + p3X3 + p4X4 + e Tahlil jarayonida Stata va Microsoft Excel dasturlaridan foydalanildi. Maʼlumotlar tasniflanib, statistik jihatdan tekshirildi hamda normallashtirildi. Ushbu ishlov berish natijasida iqtisodiy oʻsishga taʼsir etuvchi asosiy omillar aniqlanib, ularning iqtisodiy jarayonlardagi roli yoritildi. Hisob-kitob natijalari: [3] 1-jadval Koʻrsatkich Koefisent (P) P-qiymat Talqin Intersept (Po) 1,752 0,001 Asosiy boshlangʻich nuqta Investitsiya (Xi) 0,045 0,000 Kuchli ijobiy taʼsir Inflyatsiya (X2) -0,123 0,014 Salbiy taʼsir Bandlik (Хз) 0,312 0,021 Oʻrtacha ijobiy bogʻliqlik Eksport (X4) 0,098 0,033 Barqaror ijobiy taʼsir R2 (aniqlik koeff.) 0,87 - Model kuchli izohlovchi kuchga ega Natijalar. Tahlil natijalariga koʻra, Oʻzbekistonda investitsiyalar iqtisodiy oʻsishga sezilarli darajada ijobiy taʼsir koʻrsatmoqda (Pi = 0,045). Bu esa xorijiy va mahalliy kapitalni jalb etish, infratuzilma loyihalarini amalga oshirish hamda ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish orqali YaIM oʻsishi ragʻbatlantirilishini anglatadi. Inflyatsiyaning manfiy taʼsiri (β = –0,123) esa narxlar barqarorligining iqtisodiy faollikni taʼminlashda hal qiluvchi omil ekanini koʻrsatadi. Bandlik va eksport hajmining oʻsishi ham YaIMning kengayishiga ijobiy hissa qoʻshmoqda. Ayniqsa, bandlik darajasining ortishi ichki talabning barqarorlashuviga xizmat qilishi alohida ahamiyatga ega. Modelning aniqlik koeffitsienti (R² = 0,87) YaIM oʻzgarishlarining 87 foizi tanlangan omillar orqali izohlanishini bildiradi. Bu esa qurilgan modelning yuqori darajada statistik tushuntirish kuchiga ega ekanini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, Jahon banki va Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasi tomonidan berilgan tavsiyalarda ham iqtisodiy 450 oʻsishning asosiy drayverlari sifatida investitsiyalar, eksport va bandlik koʻrsatkichlari alohida taʼkidlangan [9]. Xulosa. Ushbu tadqiqotda Oʻzbekiston Respublikasining 2010–2024-yillar oraligʻidagi makroiqtisodiy koʻrsatkichlari asosida koʻp omilli regressiya modeli tuzilib, bozor iqtisodiyotiga taʼsir etuvchi asosiy omillar aniqlab chiqildi. Ekonometrik tahlil natijalaridan kelib chiqib, quyidagi xulosalarga erishildi: 1. Investitsiyalar iqtisodiy oʻsishning asosiy drayveri sifatida namoyon boʻldi. Regressiya natijalari koʻrsatganidek, investitsiyalar hajmining ortishi YaIMning barqaror oʻsishiga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Bu esa investitsiyalarni jalb etish siyosatini strategik ustuvor yoʻnalish sifatida belgilash zarurligini tasdiqlaydi. 2. Inflyatsiya darajasi iqtisodiy oʻsishga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Bu esa narxlar barqarorligini taʼminlash, samarali pul-kredit siyosatini yuritish va monetar barqarorlikni mustahkamlashni talab qiladi. 3. Bandlik darajasi va eksport hajmi YaIM oʻsishini ragʻbatlantiruvchi muhim omillar ekanligi aniqlandi. Bandlikning ortishi ichki talabni mustahkamlasa, eksport hajmining koʻpayishi tashqi bozorlarni kengaytiradi hamda valyuta tushumlarini oshiradi. 4. Modelning yuqori izohlovchi kuchi (R² = 0,87) tanlangan omillar iqtisodiy oʻsishni yetarlicha yaxshi tushuntirib berishini koʻrsatadi. Statistik jihatdan ahamiyatli natijalar esa modelning ilmiy ishonchliligini mustahkamlaydi. Amaliy takliflar: 1. Investitsiya muhitini yaxshilash va xorijiy hamda ichki sarmoyadorlar uchun huquqiy kafolatlar, soliq imtiyozlari va qulay infratuzilma sharoitlarini yaratish. 2. Inflyatsiyani nazorat qilish uchun Markaziy bankning mustaqil va prognozlarga asoslangan monetar siyosatini rivojlantirish. 3. Bandlikni oshirish maqsadida qishloq xoʻjaligi, xizmat koʻrsatish, kichik biznes va innovatsion sohalarda yangi ish oʻrinlari yaratish. 4. Eksport salohiyatini kengaytirish uchun mahsulotlarni xalqaro standartlarga moslashtirish, eksportchilarni moliyaviy va logistika jihatidan qoʻllab-quvvatlash, yangi tashqi bozorlarni izlash. 5. Hukumat qarorlarini qabul qilishda ekonometrik tahlildan faol foydalanish, bu borada real vaqt rejimida ishlovchi analitik platformalar va raqamli prognoz tizimlarini joriy etish. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Gujarati, D. N., & Porter, D. C. (2010). Basic Econometrics. McGraw-Hill Education. 2. Stock, J. H., & Watson, M. W. (2015). Introduction to Econometrics. Pearson. 3. Wooldridge, J. M. (2013). Introductory Econometrics: A Modern Approach. Cengage Learning. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi. https://stat.uz 5. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki. https://cbu.uz 6. World Bank. World Development Indicators. https://data.worldbank.org 7. International Monetary Fund (IMF). Country Reports. https://www.imf.org 8. Mamatqulov R. va boshqalar. (2021). Iqtisodiy tahlil va modellashtirish asoslari. Toshkent. 9. Government of Australia. Infrastructure Investment Projects. https://investment.infrastructure.gov.au