313
O‘ZBEK TILIDA TAKROR SO‘ZLAR VA ULARNING LINGVOPOETIK
XUSUSIYATLARI
Imamo a Gulno a Talibo na
JDPU o‘qi u chisi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733506
Anno a siya: Ushbu maqolada ak o so‘zla a ula ning ling opoe ik xususiya la i,
ula ning badiiy es e ik osi a ekanligi she’ iy a nas iy asa la misolida ahlil e ilgan.
Kali so‘zla : ak o , ling opoe ika, bo‘lakli ak o , bi ikmali ak o , p edika i ak o ,
ana o a, epi o a, muka a , ak i , a di aks, emo sional-exp essi lik.
Ma‟lumki, ijodko ning ha qanday badiiy asa ni ya a ishda, ya‟ni ushbu
asa la ida hayo ni badiiy aks e i ishda asosiy osi a si a ida ilning ish i oki
beqiyosdi .Inson il o qali kichik bi omchini ummonga a aksincha, ulkan bi
da yoni i moqqa aylan i a olishi mumkin.Chunki, badiiy ma ndagi ha bi so„z o„z
o„ niga as i iy osi a azi asida xizma qila oladi.Tilning badiiy ma ndagi eng asosiy
xususiya i uning so„zla ish i okida badiiy as i lash osi asi si a ida es e ik azi ani
baja a olishidadi .Alba a, ildagi ha bi lisoniy bi likla , qola e sa, ha badiiy
ma nda o„z salmog‟iga ega bo„lib, mualli ula ni o„z ijod namunasi hisoblanadigan
asa la ida o„z o„ nida qo„llay olishiga bo ib aqaladi.
Tilshunoslikda ak o so„zla ilda keng a qalgan a muhim leksik hodisadi .
Ula o„zining g amma ik a seman ik xususiya la i bilan ilning boy a ko„p qa lamli
i odalo chi osi ala idan bi i si a ida aj alib u adi.
Badiiy ma nla da ak o so„zla ning asosiy qismi aqlidiy so„zla dan, ayniqsa,
o ushga aqlid so„zla dan uzilgan bo„lib, bunda ko„pincha ak o iy so„zla ning
ikkinchi komponen i u li o„zga ishla ga uch aydi: jiz-jiz-jiz-biz, g‟idi-bidi-g‟idi-
g‟idi…
So„z ak o la ining ha ikki amponen idagi na ijasida ko„plab so„z a ian ila i
yuzaga keladi: g‟ij-g‟ij, g‟ij- g‟ich, qul-qul, bij-bij, ij- ij,biji - biji , iji - iji kabi.
Bundan ashqa i undo la dan uzilgan ak o iy so„zla da ham so„z a ian la i
se mahsul hisoblanadi.Misol uchun: oy- oy, oy- oy, hayyo-hay, hayyo- hay ,
hayyo-hu …
Yuqo ida izohlangan ba cha so„z ak o la i xususidagi ba a sil ma‟lumo la
G.Shuku o ning “So„z a ian la i “ nomli monog a iyasida o„liq be ilgan bo„lib
ak o iy so„z a ian la i bo asidagi ik la i e‟ ibo lidi . Mualli ik iga, “Mus aqil
so„zla ning –ma yoki ba- elemen ini olgan holda ak o lanishi bilan ham qa o so„z
a ian la i hosil bo„ladi: a a ma- a a , a a -ba a a , nomma-nom, nom- banom
kabi” [1.37]
314
G.Shuku o ushbu monog a iyasida a iksa siya yo damida shakllangan so„z
ak o la ini “o og a ik a ian la ” deb yu i ishni e‟ i o e adi. Bu haqidagi ik ini
quyidagicha izohlaydi: “Hozi gi ilmoda asli bi xil bo„lgan bu (-ma, ba-) elemen la i
“m” bilan ay ilganda bi inchi komponen iga, “b” bilan ay ilganda keyingi
komponen ga qo„shib yozish qoidalash i ilgan.Shuning uchun ula ni hozi gi
o og a ik a ian la deb yu i ish ham mumkin” [1.59]
O„zbek ilida yana shunday ak o iy so„zla ham uch ab u adiki, ula haqida
ha o bahs-munoza ala ham ma jud.Olimla ning a‟kidlashicha, sip-silliq, lop-loyiq,
dum-dumaloq, yam-yashil, appa- ayyo , qip- qizil, yum- yumaloq, ko„m- ko„k kabi
so„zla ning bi inchi komponen la i (qismla i)ga chi mus aqil ma‟noda ishla ilmasada
ula ham ak o iy so„zla qa o iga ki i iladi. Chunki ula ning bi inchi komponen i
bunday so„zla ning ak o idan hosil bo„lgan.
Tak o so„zla ning ling is ik mohiya ini quyidagicha izohlashimiz
mumkin.Tak o so„zla ikki a undan ak o langan komponen la dan ibo a bo„lib, bi
bu un sema (ma‟no)ni i odalo chi so„zni angla adi.(masalan: as a-as a, yu - yu ,
qo a- qu a). Bu bi likla seman ik(ma‟no) jiha dan da omiylik, ak o iylik,
kuchay i ish yoki emo sional ohangni i oda e adi.Tilshunoslikda ak o so„zla ni
quyidagicha u la ga aj a iladi:
To‘liq ak o : bi so„z ikki ma a aynan ak o lanadi (masalan: ez- ez, ko„p-
ko„p).
Qisman ak o : so„zning bi qismi o„zga adi (masalan: ola-bula, qo a-qu a)
Fone ik o‘zga ishli ak o : o ush alamashinu i bilan hosil bo„lgan (masalan,
lipillab- lappilab, qing‟i - qiyshiq).
Tak o so„zla shaklla ining ha bi i o„ziga xos poe ik yuklamaga ega bo„lib,
badiiy ma nda u licha ma‟no a azi ala ni baja adi.
So„zla ning ak o qo„llanilishi badiiy ma nda u li unksional azi ala ni
baja adi.Ula ni quyidagicha izohlaymiz:
Ri mik uyg’unlik ya a adi- she‟ da a nas iy asa da musiqiylik elemen la ini
kuchay i adi.
Emo sional a’si ni oshi adi- qah amon hola ini, ichki kechinmasini chuqu
i odalaydi.
U g’u be adi- mualli omonidan muhim deb opilgan g‟oya yoki hola ga
alohida e‟ ibo jalb qiladi.
Hassos shoi Abdulla O ipo ning she‟ ida quyidagi mis ala uch aydi:
Yu bu kun ka onla boshida no di ,
Yu bu kun Sha q ich a engsiz bi diyo .
315
Yu bu kun ohuday xo„p ish ako di ,
Si kabi se ma jdi , Pomi day poydo . [“Hamid Olimjon xo i asiga” 191-
be .]
Ushbu mis ada “Yu bu kun” bi ikmasining ak o holda qo„llanilishi
uyg‟uning kuchini ma ndagi i mik uyg‟unlikni a es e ik a‟si ini oshi adi.
Tak o so„zla na aqa badiiy ma nla da o„ziga xos musiqiylik a seman ik
ma‟nola ga ega bo„libgina qolmay xalq og‟zaki ijodida, jumladan xalq maqolla ida
ham beqiyos o„ inga ega.
Yu a - yu a opgan- oson opmas
Oson opgan- qad in bilmas.
Ushbu maqolda “yu a – yu a” ak o iy e‟li kuchay i u a‟kid ma‟nosini
i odalab o„zbek xalq a akku ining i oda shakliga aylanadi.
Zamona iy o„zbek poeziyasi a nas iy ijodida ham ak o so„zla es e ik osi a
si a ida keng qo„llaniladi.Yozu chi a shoi la o„z g‟oyasini chuqu ye kazish, ma n
ohagini boyi ish, muayyan ob azni kuchay ish uchun ak o la ga mu ojaa qiladi.
Ayniqsa, bolala adabiyo ida bu osi a sezila li da ajada kuza iladi, chunki ak o lash
bolala ning eslab qolishiga a his qilishiga xizma qiladi.Tilda ma jud bo„lgan ha bi
unsu i o„z azi asiga ega. Alba a, bu azi ani u ma‟lum qoidala ga ioya qilgan jolda
baja adi. Ushbu qoida uning ma‟no doi asi, boshqa ma jud bo„lgan bi likla bilan
bog‟lanish qonuniya la iga asoslanganidan ibo a . Badiiy ma nla da ak o so„zla dan
unumli oydalana olish, yozu chi a shoi dagi badiiy qobilya ni namoyon e ishning
bi usuli sanaladi. Chunki, bi xil shakl, bi xil mazmundagi il bi ligi hisoblanmish
so„zla ning das labki a ibdagi ak o i o qali asa dagi qah amonla ning, qola e sa,
mualli ning bu un bi ichki hissiyo i, uhiy kechinmala i aks e adi. Tak o so„zla il
a adabiyo ning aj almas qismi bo„lib, ula ning ling opoe ik xususiya la ini
o„ ganish poe ic a akku ning chuqu qa lamla ini ochib be adi. Bunday bi likla
ma nga na aqa g amma ik, balki es e ik, emo sional a i mik kuch bag‟ishlaydi.
O„zbek xalq ijodi a zamona iy adabiyo ida ak o la o qali g‟oya, uyg‟u a
musiqiylik uyg‟unligi ya a iladi. Ling opoe ik ahlil esa bu hodisaning na aqa il
balki madaniya dagi o„ nini anglashga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Shuku o . R. Fan haqida suhba la . – T.: O„zbekis on, 1987.
2. Mahmudo . N., O„zimiz a so„zimiz .– T.: G‟. G‟ulom, 1997.
3. Yo„ldoshe .M, Yadga o . Q Badiiy ma nning lisoniy ahlili. – T.: 2007.
4. A.O ipo “Tanlangan asa la ”. – T.: 2000.
