499
RIVOJLANGAN DAVLATLARDA PENSIYA TIZIMI ISLOHOTLARI:
TAJRIBA VA SABOQLAR
Abdulazizo a Na giza Baxodi qizi
TDSHU mus aqil izlanu chisi
n.abdulazizo a91@mail. u
Anno a siya: Ushbu maqola i ojlangan mamlaka la dagi pensiya izimi
isloho la ini izimli jiha dan ahlil qiladi. Tadqiqo da AQSh, Yaponiya, Sh e siya a
Singapu misolla iga asoslangan holda isloho la ning asosiy yoʻnalishla i – pa ame ik
oʻzga ishla , uzilma iy ans o ma siyala a ins i u sional yangilanishla ba a sil
koʻ ib chiqiladi. Ha bi mamlaka ning amaliy aj ibasi a amalga oshi ilgan cho a-
adbi la pensiya izimining adek a ligi a moliya iy ba qa o ligini bi galikda
aʼminlash bo asidagi s a egiyala ini yo i adi. Maqolada SWOT-analiz usuli o qali
yuqo idagi mamlaka la dagi izimla ning kuchli a zai omonla i, ma jud
imkoniya la hamda xa omilla i baholanadi. Shu bilan bi ga, umumiy global
endensiyala – koʻp pogʻonali izimla ga oʻ ish, a oma ik moslashu , xususiy a
majbu iy jamgʻa mala ning olini oshi ish hamda aqamli ans o ma siya – izimli
ahlil doi asida sin ez qilinadi.
Kali soʻzla : pensiya isloho la i, i ojlangan da la la , ba qa o lik, aholi qa ishi,
koʻp us unli izim, saboqla .
Abs ac : This a icle p o ides a sys ema ic analysis o pension sys em e o ms
in de eloped coun ies. The s udy examines he main di ec ions o e o ms –
pa ame ic changes, s uc u al ans o ma ions, and ins i u ional inno a ions – based
on he examples o he Uni ed S a es, Japan, Sweden, and Singapo e. The p ac ical
expe iences o each coun y and he measu es unde aken highligh s a egies aimed a
ensu ing bo h he adequacy and inancial sus ainabili y o pension sys ems. Using he
SWOT analysis me hod, he a icle e alua es he s eng hs and weaknesses o he
sys ems in he a o emen ioned coun ies, as well as exis ing oppo uni ies and po en ial
isks. In addi ion, global ends – such as he ansi ion o mul i-pilla sys ems,
au oma ic adjus men s, he g owing ole o p i a e and manda o y sa ings, and digi al
ans o ma ion – a e syn hesized wi hin he amewo k o a sys ema ic analysis.
Keywo ds: pension e o ms, de eloped coun ies, sus ainabili y, ageing, mul i-
pilla sys em, lessons
Aholining demog a ik qa ishi, um da omiyligining uzayishi, mehna bozo ida
s uk u a iy oʻzga ishla ning kuchayishi dunyo da la la ida pensiya izimla i
ba qa o ligiga be osi a aʼsi koʻ sa moqda. Shu bois i ojlangan mamlaka la da
soʻnggi ya im as da pensiya izimla ini ans o ma siya qilish, ula ning moliya iy
ba qa o ligi a ij imoiy adek a ligini bi aq ning oʻzida aʼminlash asosiy s a egik
yoʻnalishga aylandi. Pensiya siyosa ining ma kaziy muammosi – pensiya izimla i
ij imoiy adola a moliya iy ba qa o lik oʻ asida mu ozana ni aʼminlashi
lozimligidi . Ri ojlangan mamlaka la da hukuma aholining a o onligi a hayo
u mush si a ini yaxshilashga alohida ahamiya qa a adi. ХХ as oʻ ala ida oʻzini
namoyon qila boshlagan aholi qa ishi ja ayonla i ushbu gu uh da la la i pensiya
500
izimla ini demog a ik oʻzga ishla nomu anosibligi, iq isodiy noaniqlik a oʻ acha
um koʻ ish da omiyligining oʻsishi, mehna ga layoqa lila ulushining qisqa ishi kabi
qa o muammola ning salbiy aʼsi la iga uch a di a ha oʻn yillikda muammo miqyosi
obo a jiddiy us oldi. Bu esa ij imoiy siyosa , sogʻliqni saqlash a pensiya sohasida
s a egik qa o la ni alab qiladi. Ushbu muammola ga ja oban mamlaka la pensiya
izimini isloh qilishning quyidagi asosiy endensiyala ini boshdan kechi moqda:
1. Pensiya yoshini oshi ish. Ye opa I i oqi, AQSh a Yaponiyada pensiya
yoshini bosqichma-bosqich oshi ish o qali na aqa xa aja la ini cheklash a mehna
aoliya i mudda ini uzay i ish cho ala i koʻ inmoqda.
2. Koʻp da ajali pensiya izimla iga oʻ ish. Da la , jamgʻa ilu chi a xususiy
pensiya das u la ini oʻzida bi lash i gan koʻp pogʻonali izim keng a qalgan. Bu
yondashu na aqa byudje ga ushadigan yukni kamay i adi, balki da omad
manbala ini di e si ika siya qilib, pensiya ye a liligini oshi adi.
3. Xususiy pensiya ondla i i oji. Yaponiya, A s aliya a Janubiy Ko eyada
xususiy pensiya ondla i da la pensiyasini qoʻshimcha da omad bilan oʻldi u chi
muhim mexanizmga aylangan. OECD maʼlumo la iga koʻ a, A s aliyada pensiya
ak i la ining YaIMga nisba i 120 %
1
, AQSHda esa 132% dan oshib ke gan
2
.
4. A oma ik indeksa siya a moslashu chan mexanizmla . Demog a ik
oʻzga ishla aʼsi ini yumsha ish uchun i ojlangan da la la da pensiya miqdo ini um
da omiyligi yoki mak oiq isodiy koʻ sa kichla ga bogʻlab a oma ik a zda
moslash i ish mexanizmla i jo iy e ilgan. Masalan, Sh e siya a Yaponiyada
“a oma ik sozlash o mulasi” na aqala ni um da omiyligi oʻsishiga qa ab uza ib
bo adi, bu esa izimni siyosiy bosimla dan himoya qiladi.
5. Raqamlash i ish a boshqa u ni akomillash i ish. Soʻnggi yilla da pensiya
izimla ida aqamli exnologiyala keng jo iy e ilmoqda. Bu ja ayon sha o likni
oshi ish, maʼmu iy xa aja la ni kamay i ish a uqa ola ga qulay xizma koʻ sa ish
imkonini be adi. Masalan, Es oniya a Sh e siyada pensiya hisob a aqla i oʻliq
onlayn yu i ilmoqda
3
.
Ri ojlangan da la la pensiya isloho la i modella i u licha boʻlib, muhim
pensiya isloho la ini amalga oshi gan Sh e siya, AQSh, Yaponiya a Singapu kabi
da la la ning aj ibala ini koʻ ib chiqamiz:
AQSh aj ibasi. AQSh pensiya izimi uch pogʻonali modelga asoslangan: da la
ij imoiy aʼmino i (Social Secu i y), majbu iy ko po a i das u la (401(k), IRA) a
xususiy shaxsiy jamgʻa mala . Oxi gi yilla da da la 401(k) a IRA das u la ini yanada
agʻba lan i ish uchun soliqqa qoʻshimcha im iyozla , a oma ik oʻyxa ga olish (au o-
en ollmen ), kichik biznes uchun soddalash i ilgan ejala kabi isloho la ni jo iy
qilmoqda. Shu sababli pensiya yoshini bosqichma-bosqich oshi ish, xususiy
jamgʻa mala ni kengay i ish, izimga a oma ik oʻyxa dan oʻ ishni jo iy qilish kabi
cho a- adbi la o qali qam o ni oshi ish amalga oshi ildi. Shunga qa amasdan,
1
OECD (2024), OECD Pensions Ou look 2024: Imp o ing Asse -backed Pensions o Be e Re i emen Ou comes and
Mo e Resilien Pension Sys ems, OECD Publishing, Pa is, h ps://doi.o g/10.1787/51510909-en.
2
h ps://www.enp .kz/ u/indica o s/obzo y-mezhduna odnykh-ekspe o /mezhduna odnaya-s a is ika/63911/
3
Eli A ba li, Csaba Fehe , Jack J.K.Ree, Ikuo Sai o and Mau icio So o. Au oma ic Adjus men Mechanisms in Asian
Pension Sys ems – Wo ld Bank – Decembe 2016
501
aholining ij imoiy abaqalanishi, moliya iy sa odxonlik pas ligi a ay im gu uhla
uchun pensiya adek a ligining ye ishmasligi muammola i ma jud.
Sh e siya aj ibasi. Sh e siya 1990-yilla da s uk u a iy isloho oʻ kazib, PAYG
izimini NDC (No ional De ined Con ibu ion) modeliga aylan i di. NDC
hisob a aqla i ak ua p in sipla i asosida pensiya huquqini hisoblash a a oma ik
mu ozana lash i ish omili o qali pensiya pa ame la ini demog a ik a iq isodiy
shokla ga moslash i ish imkonini be adi. Ushbu yondashu – demog a ik bosimni
kamay i ish, pensiyala ning eal ba qa o ligini saqlash a mehna bozo idagi ish i okni
agʻba lan i ish maqsadla iga xizma qildi. Sh e siya uch pogʻonali izimni (da la ,
majbu iy jamgʻa ilu chi a xususiy koʻngilli pensiyala ) jo iy qilgan a
aqamlash i ish o qali sha o likni aʼminlamoqda. Sh e siya pensiya izimining oʻziga
xosligi shundaki, ha bi uqa o uchun shaxsiy “sha li hisob a aq” yu i iladi. Ish
be u chi a xodim omonidan oʻlanadigan pensiya badalla i (umumiy 18,5%: ish
be u chi – 11%, xodim – 7,5%) ushbu hisob a aqla da qayd e iladi. Bi oq mazku
hisobla da eal mablagʻ yigʻilmaydi; ula jo iy pensione la ga oʻlanadi, hisob a aqla
esa aqa s a is ik balansni aks e i adi. Shuning uchun ham izim “sha li
jamgʻa ilu chi” deb a aladi.
Yaponiya aj ibasi. Yaponiya dunyoda aholisi eng ez qa ib bo ayo gan da la di .
Bu sha oi da hukuma pensiya yoshini bosqichma-bosqich oshi ish, “a oma ik sozlash
o mulasi” o qali pensiya miqdo ini um da omiyligiga bogʻlash a koʻp da ajali
izimni jo iy qilish kabi isloho la ni amalga oshi moqda. Yaponiya, shuningdek,
ko po a i a indi idual jamgʻa mala o qali iskni di e si ika siya qilishni a gʻib
qilmoqda, ammo demog a ik endensiyala u ayli PAYG-ga asoslangan segmen la
ba qa o ligini saqlash uchun doimiy pa ame ik moslash i ishni alab qiladi.
Singapu aj ibasi. Singapu pensiya izimi oʻliq jamgʻa ilu chi modelga
asoslangan – CPF (Cen al P o iden Fund). CPF yagona hisoblanu chi majbu iy izim
boʻlib, jamgʻa ma na aqa pensiya, balki uy-joy a sogʻliqni saqlash uchun ham
ishla iladi — bu “mul i-pilla wi hin one accoun ” amoyili asosida ishlaydi
1
.
Jad al-1.
Ri ojlangan da la la pensiya izimla i SWOT ahlili
2
Mamlaka
Kuchli
omonla i (S)
Zai omonla i
(W)
Imkoniya la
(O)
Tahdidla (T)
Sh e siya
-A alash
model:da la ,
majbu iy
badalla ,
xususiy
jamgʻa ma;
-demog a iyaga
chidamli NDC
modeli;
-soliqla
yuqo i
-kam maoshli
ishchila
pensiyasi kam
boʻlishi
mumkin;
-mu akkab
koʻp bosqichli
izim
-in es i sion
ondla da
inno a siyala ;
-elas ik pensiya
yoshi, ishlo chi
pensione la
sonini oshi ish;
- aqamli
xizma la ni
kengay i ish
-uzoq um koʻ ish
sabab demog a ik
yuk o ishi
-mig a siya
ja ayonla i
-moliya iy
inqi ozla da
ondla
da omadining
kamayishi
1
CPF Boa d. h ps://www.cp .go .sg/membe /cp -o e iew
2
OECD a Jahon Banki hisobo la i asosida mualli omonidan uzildi.
502
-jamiya
ishonchi yuqo i;
-gende engligi
aʼminlangan
Yaponiya
-milliy pensiya
a ishchila
sugʻu asi
majbu iy
-da la ga yuqo i
ishonch
-ba cha
uqa ola ni
qam ab oladi
- ez qa ib
bo ayo gan
aholiga ega
yoshi eng
ka a
da la la dan
bi i
-da la qa zi
juda ka a
-pensiya
miqdo i koʻp
holla da
ye a li emas
-xususiy
jamgʻa mala ni
(iDeCo, NISA)
i ojlan i ish
- obo o exnika
a
exnologiyla
yo damida
mehna yukini
kamay i ish
-mehna
mig an la ini
jalb qilish
-ishchi kuchi
keskin qisqa ishi
-pas pensiyala
sabab ij imoiy
beqa o lik xa i
-Da la qa zi
o ish xa i
AQSh
-Tu li manbala
(Social
Secu i y, 401(k)
xususiy
jamgʻa mala )
-moliya iy
bozo la
i ojlangan
-uzoq a ixga
ega ba qa o
izim
-
demog a iyaga
a byudje ga
yuqo i
qa amlik
-koʻpchilik
ye a li
jamʼga maydi
-ka a ij imoiy
engsizlik
-xususiy
in es i siyala ni
i ojlan i ish
-moliya iy
sa odxonlikni
oshi ish
-isloho la
(yoshni
oshi ish, soliq
oʻzga ishla i)
-2035 yilgacha
Social Secu i y
kamomadi
ku ilmoqda
-moliya iy
bozo la ning
beqa o ligi
-siyosiy
kelishmo chilikla
Singapu
-CPF majbu iy
jamgʻa ma
- oʻliq
jamgʻa ma
izimi byudje ga
qa amlik kam
-jamgʻa mani
u li
eh iyojla ga
(uy-joy,
ibbiyo )
ishla ish
mumkin
-pas
da omadli
qa lamda
jamgʻa ma
ye a li emas
-da omadla
a qi ka a
-in es i siyaga
a iq isodiy
oʻsishga
bogʻliq
-kam
da omadlila ni
qoʻllab-
qu a lashni
kengay i ish
-CPFni
sama ali
in es i sion
osi a si a ida
ishla ish
-
aqamlash i ish
a moliya iy
sa odxonlikni
oshi ish
-iq isodiy
inqi ozla da
jamgʻa ma
qiyma i ushib
ke ishi
-uzoq um koʻ ish
sabab mablagʻ ez
ugab qolishi
-Singapu da
yashash xa aja la i
yuqo iligi
503
Oʻzbekis on pensiya izimi ham demog a ik oʻzga ishla , iq isodiy
ans o ma siya a no asmiy bandlik sha oi ida jiddiy oʻzga ishla ni boshdan
kechi moqda. Ri ojlangan mamlaka la aj ibasi quyidagi saboqla ni be adi:
- Pensiya yoshini moslash i ish – hayo da omiyligi o ib bo ayo gan sha oi da
bosqichma-bosqich pensiya yoshini oshi ish.
- Koʻp da ajali izim – da la pensiyasini majbu iy jamgʻa ilu chi a koʻngilli
pensiya das u la i bilan oʻldi ish.
- Jamgʻa ilu chi pensiya ondla i – milliy pensiya ondla ini i ojlan i ish a
ula ni p o essional boshqa u o qali sama ali in es i siyalash.
- Raqamlash i ish – pensiya hisob a aqla ini onlayn yu i ish, sha o likni
oshi ish.
- Moliya iy sa odxonlik – aholining pensiya ejalash i ish madaniya ini
oshi ish, xususiy jamgʻa mala ga jalb qilish.
- No asmiy bandlikni kamay i ish – pensiya izimining qam o ini kengay i ish
uchun mehna bozo idagi isloho la .
Ri ojlangan mamlaka la pensiya izimi isloho la i shuni koʻ sa adiki, uni e sal
model ma jud emas, ammo ula ning umumiy aj ibasi – di e si ika siya, a oma ik
moslashu chan mexanizmla a aqamlash i ish asosiy mu a aqiya omilla i ekanini
koʻ sa adi. Oʻzbekis on uchun ham pensiya izimini isloh qilishda koʻp da ajali
modelga oʻ ish, jamgʻa ilu chi ondla ni kuchay i ish, aqamlash i ish, hamda mehna
bozo idagi no asmiylikni kamay i ish us u o yoʻnalish boʻlib qolmoqda.
Adabiyo la oʻyxa i
1. Allianz Global Pension Repo . (2025). Allianz Resea ch. F ance. pp.6-11.
h ps://www.allianz.com/en/economic_ esea ch
2. Ba , Nicholas and Diamond, Pe e (2009) Re o ming pensions: p inciples,
analy ical e o s and policy di ec ions. In e na ional social secu i y e iew, 62 (2). pp.
5-29.
3. Holzmann, R., & Hinz, R. (2005). Old-age income suppo in he 21s cen u y.
Wo ld Bank. Washing on, D.C. pp.12-24
4. Me ce CFA Ins i u e. (2024). Global Pension Index. Me ce .pp.45-53
5. Na ixis In es men Manage s. (2024). Global Re i emen Index Repo .
Na ixis.pp.23-26
6. OECD (2024), OECD Pensions Ou look 2024: Imp o ing Asse -backed
Pensions o Be e Re i emen Ou comes and Mo e Resilien Pension Sys ems, OECD
Publishing, Pa is, h ps://doi.o g/10.1787/51510909-en.
7. Palme, J. (2003). Pension e o m in Sweden. Social Policy Re iew, 15(1),
pp.33-50.
