214
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
QORAXONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI: TURKIY
AN’ANALAR VA ISLOMIY TAMOYILLAR UYG‘UNLIGI
Xasano a Nodi a Ib agimo na
Deno adbi ko lik a pedogogika ins i u i o‘qi u chisi
E-mail: [email p o ec ed]
Mamasaido a Ruxshona Qa shi qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika inis i u i alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733805
Anno a siya: Ushbu maqolada Qo axoniyla da la i boshqa u izimi, uning shakllanishi a
i ojlanish ja ayonla i ahlil qilinadi. Xususan, u kiy da la an’anala i a islomiy amoyilla
uyg‘unlashu i na ijasida yuzaga kelgan siyosiy-ma’mu iy uzilma yo i iladi. Maqolada ma kaziy
hokimiya , mahalliy boshqa u o ganla i, xoqon a amaldo la ning azi ala i hamda da la
boshqa u ida qozila a diniy ulamola ning oli o‘ ganiladi. Shuningdek, Qo axoniyla boshqa u
izimining keyingi sulolala ga a’si i a uning o‘ a as Sha q da la chiligidagi o‘ ni ilmiy jiha dan
ahlil e iladi.
Kali so‘zla : Qo axoniyla da la i, Ye isu , Mo a ounnah , al-Hoqoniya, qa luq,
„qo axon“,muh asib, qozi ul-quzzo , Yusu Xos Hojib, “Qu adg‘u bilig”, "Ilexon sal ana i".
Abs ac : This a icle analyzes he go e nance sys em, go e nance and go e nance p ocesses
o he Ka akhanid s a e. The s a e, he adi ions o he Tu kic s a e and he Islamic s a e, which we e
he basis o he poli ical and spi i ual de elopmen o he coun y, a e highligh ed. The a icle s udies
he ole o he cen al go e nmen , he go e ning bodies, he adminis a ion o he khagan and
o icials, and he ole o judges and eligious schola s in s a e adminis a ion. , The in luence o he
Ka akhanid s a e on subsequen dynas ies and i s ole in he s a ehood o he Middle Ages is analyzed
by scien i ic con ol.
Keywo ds: Ka akhanid s a e, Se en Wa e s, Mo a unnah , al-Haqaniya, qa luq, "ka akhan",
muh asib, qazi ul-quzza , Yusu Khos Hajib, "Qu adgu bilig", "Ilekhan sul ana e".
Аннотация: В статье анализируется система государственного управления, процессы
управления и управленческие процессы государства Караханидов. Рассматриваются
государство, традиции тюркского и исламского государств, которые легли в основу
политического и духовного развития страны. В статье исследуются центральное
правительство, органы управления, администрация и должностные лица каганата, роль судей
и религиозных учёных в государственном управлении. С помощью научного исследования
анализируется влияние государства Караханидов на последующие династии и его место в
средневековой государственности.
Ключевые слова: государство Караханидов, Семь Вод, Моваруннахр, аль-Хакания, карлук,
«Карахан», мухтасиб, кази уль-Куззат, Юсуф Хос Хаджиб, «Кутадгу билиг», «Илеханский
султанат».
Ki ish: Qo axoniyla da la i yoki qisqacha Qo axoniyla 840-1212-yilla o aligʻida Oʻ a
Osiyo a Mo a ounnah da hukm onlik qilgan u k sulolasi. Bu Ma kaziy Osiyoda ba po e ilgan
bi inchi islom sulolasi hisoblanadi. Qo axoniyla da la i qa luq u kiy qabilala iga mansub bo‘lib
389-999-yilla da Ilekxon qoʻmondonligi os idagi qo axoniyla ning hujumla i ula ga Mo a ounnah
hududidagi hukm onlikni qoʻlga ki i ish imkonini be di. Bu hujumla Somoniyla da la ining qulashi
haqida ham xaba be di. Chunki hujumla dan keyin Qo axoniyla da la i min aqadagi Somoniyla
da la ining koʻp joyla ini bosib olgan edi. Qo axoniyla da la i ichki nizola a boʻlinishla bilan
koʻp da la ni boshidan kechi di. Boʻlinishla a ichki nizola , abiiyki da la boshqa u ida she iklik
215
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
izimini qoʻllash na ijasida sodi boʻlgan. Chunki da la da bi aq ning oʻzida ikki xil hukmdo
boʻlgan: Buyuk xon a oddiy xon. Buyuk Xon da la ning sha qiy qismida is iqoma qilgan a sha qiy
omonni boshqa gan. Boshqa xon gʻa bda is iqoma qilib da la ning gʻa biy qismini boshqa gan.
Ay im a ixiy manbala da bu sal ana "Ilexon sal ana i" deb yu i iladi. Topilgan angala ning
koʻpchiligida „Ilek (Ilik, qoʻl a boshqala )“ ipik soʻz bo . Masalan, islomiy manbala da Ali ibn al-
Asi bu sulola nomini al-Hoqoniya, al-Haniya yoki al-A asiya deb aʼ i lagan. Qo axoniyla da la i
ujudga kelgan das labki aq da, uning e nik asosi a aholisining a kibini Ye isu , Is ijob, Shosh,
Sha qiy Tu kis onning gʻa biy qismi, Fa gʻonaning shimoliy-sha qiy hududla ida yasho chi
u kiyla , qa luq, chigil, xalach, oʻxsi a a gʻun kabi koʻplab u kiy qabilala ashkil e gan.
Qo axoniyla keyinchalik Mo a ounnah uz a oʻz hukm onligini oʻ na gach oʻlkala da qadimdan
yashab kelayo gan oʻ oq a koʻchmanchi aholini mazku yagona da la ning umumiy chega ala ida
oʻza o bi -bi iga yaqinlashish a a alashib bo ish ja ayoni ezlashdi. Ula ning iq isodiy, madaniy
hayo i, bi -bi i bilan aloqado likda i ojlana bo di. Tub ye li aholi aʼsi ida ya im koʻchmanchi a
ya im oʻ oqlikda yashab kelgan e nik gu uhla oʻ oqlashib dehqonchilik, huna mandchilik a
sa do-so iq bilan shugʻullandila
1
Muhokama a na ijala :
Qo axoniyla da la chilik izimi oʻzidan oldin oʻ gan Tu k xoqonligi, Tu kash da la i kabi
u kiy da la la ning da la chilik aj ibasi a anʼanala iga asoslangan. Qo axoniyla sulolasi da la
boshqa u ida bu aj ibala dan unumli oydalanib oʻz na ba ida uni i ojlan i ib yangi a aqqiyo
bosqichiga olib chiqqan. Qo axoniyla da la i das lab ashkil opgan aq da IX as oʻ asi maʼmu iy-
boshqa u izimi, qabilala ning oʻza o i i oqi negiziga asoslangan edi. Bunda da la boshligʻi
„yabgʻu“ deb nomlangan. Oʻlkadagi ba cha qabilala yabgʻuga boʻysungan ayni aq da yabgʻu oʻzi
hukm onlik qilayo gan hududdagi ba cha qabilala ni ashqi hujumla dan himoya qilgan. Joyla da ha
bi qabilani oʻz sa do la i boshqa gan. Qabila sa do la i ayni aq da shu qabilani ha biy sa ka dasi
boʻlib xoqon noibi hisoblangan. Ha biy ha aka la aq ida ula yabgʻuning buy ugʻiga binoan oʻz
ha biy boʻlinmala i bilan u ushda qa nashishgan. Vaq oʻ ishi bilan Qo axoniyla ning bu maʼmu iy
boshqa u usuli i ojlanib akomillashib bo gan. X as ning oʻ ala iga kelib Qo axoniyla da la i oʻz
a kibiga qoʻshni qabilala ni ham qoʻshib olib hududiy jiha dan kengayib ka a siyosiy kuchga
aylangach ula ning da la boshqa u ida ham maʼlum isloho la yuz be di. Da la epasida oda da
„qo axon“ un oni bilan ulugʻlangan „buyuk xon“ oʻ i gan. Xonlik ax iga ogʻa-inichilik udumi
asosida sulolaning eng yoshi ulugʻ kishisi oʻ i gan. Xonla „qo axon“ un oni bilan bi ga a gʻachxon,
a slonxon, bugʻ oxon kabi ax iy un onla bilan ham ulugʻlangan
2
Qo axoniyla da ida da gohda eng ye akchi la ozimla dan bi i hojib bo‘lgan. Hojib da la a
uqa ola ishla i bo‘yicha xonning yaqin maslaha chisi si a ida e’ i o e ilgan. U oliy hukmdo bilan
joyba (mahalliy aholining akilla i) o‘ asidagi aloqala ni uyg‘unlash i ib u gan. Hojibning asosiy
azi ala i quyidagila dan ibo a edi: qonun a oda la ga ioya e ilishini nazo a qilish, asmiy
an anala ni ashkil e ish, uqa ola ning il imos a shikoya la ini qabul qilib, hukmdo ga ye kazish,
elchila ni qabul qilish ishla ini amalga oshi ish. Da gohdagi muhim la ozimla dan yana bi i Bi in
bo‘lib, u sa oy ishla ini boshqa ish a mehmonla ni qabul qilish uchun mas’ul bo‘lgan. Shuningdek,
da gohda xazinachi, oshxona mu asaddisi, o uyush i u chi a boshqa xodimla ham aoliya
ko‘ sa gan. Qo axoniyla da la i de onla i u li sohala ga bo‘lingan edi: bosh azi de oni, moliya
1
Muhammad Nosi “Tu on da la la i a hukmdo la i yilnomasi: miloddan a algi III as dan milodiy XX as boshla iga
qada ” – Toshken -2011.
2
Bozo o Nu ali “O‘ a Osiyoda bi inchi enessans da ida da la boshqa u i a aqqiyo i”. Bi i u malaka iy ishi –
Toshken , 2022.
216
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ishla i, asmiy hujja la ni ishlab chiqish, soqchilik (posbonlik), xa -xaba la ni ye kazish, muh asib
(sha ia a axloqiy a ibla ni nazo a qilu chi), aq ishla i, qozilik ishla i, lashka (ha biy ishla ).
Oliy hukmdo ning xa sizligini a’minlash uchun maxsus sa alangan g a diya a ha biy qo‘shin ham
ma jud bo‘lgan. Shaha boshqa u i esa ais qo‘lida bo‘lgan. Raisla o qali oliy hukmdo o‘z hukmini
o‘ kazib u gan. Shaha la da muh asibla aoliya yu i gan. Qo axoniyla o‘z hukm onligini
mus ahkamlash maqsadida musulmon uhoniyla bilan yaqin munosaba la o‘ na ganla
3
Qo axoniyla da ida imomla a shayxla ning ij imoiy-siyosiy ahamiya i yanada kuchaygan.
Ula xususan ais la ozimini shuningdek qozi la ozimini egallash huquqiga ega bo‘lganla . Sud-
a ibo ishla ini boshqa ish esa qozi ul-quzzo (bosh qozi) qo‘lida o‘plangan. Joyla da esa sud
ishla ini alohida qozila olib bo ganla . Yozma manbala ga ko‘ a, Qo axoniyla da la ida ba’zi
holla da ma’mu iy a qozilik ishla i bi shaxs qo‘lida jamlangan. Bu hol diniy a huquqiy abaqaning
siyosiy hayo da o‘ziga xos a’si kuchiga ega bo‘lganidan dalola be adi. Yuqo ida a’kidlab
o‘ ilganidek bi aq ning o‘zida min aqada bi nech a siyosiy kuchla ning aoliya yu i ishi hamda
Qo axoniyla sulolasi ichidagi ichki kelishmo chilikla da gohning ashqi ishla (diploma iya)
masalala iga jiddiy e’ ibo qa a ishiga sabab bo‘lgan. Bu ja ayon haqida Yusu Xos Hojibning
“Qu adg‘u bilig” asa ida ham muhim ma’lumo la uch aydi
4
Qo axoniyla da ida ashqi siyosa bilan shug‘ullanu chi mansabdo la ga xususan elchila ga
juda ka a alabla qo‘yilgan. Ula ning shaxsiy azila la i qa o ida bilimli, uqu li, ye uk, she yu ak,
ko‘zi o‘q, hayo-andishali bo‘lish alohida a’kidlangan. Shuningdek, elchila uchun quyidagi ilmiy a
amaliy alabla ham ma jud bo‘lgan: as onomiya, ma ema ika a geodeziya anla ini mukammal
bilish, shaxma a na d o‘yinla ida aqibla idan us un bo‘lish, ha biy san’a da benazi bo‘lish, hech
qachon may ichmaslik, so‘z a ibo ala ning o‘g‘ i hamda ko‘chma ma’nola ini pux a bilish. Bu
alabla Qo axoniyla diploma iyasining naqada i ojlanganini a elchila na aqa da la akilla i,
balki yuksak madaniya sohibla i bo‘lishi lozimligini ko‘ sa adi. Bi so‘z bilan ay ganda, O‘ a Osiyo
o‘ a as la da i a ixida ikki yuz yildan o iq hukm onlik qilgan Qo axoniyla sulolasi o‘sha da
O‘ a Osiyo xalqi da la chiligi a ixida muhim o‘ in u adi. Ta ixiy manbala ga ko‘ a, hozi gi
O‘zbekis on hududla ining deya li ba chasi Qo axoniyla da la i a kibiga ki gan
5
Xulosa: Xulosa o‘ nida shuni ay ish ke akki Qo axoniyla da la i o‘ a as la Sha q
da la chiligi a ixida muhim bosqichla dan bi ini ashkil e adi. Ushbu sulola boshqa u izimi u kiy
da la chilik an’anala i a islomiy amoyilla ning uyg‘unlashu i na ijasida shakllanib, o‘ziga xos
siyosiy-ma’mu iy modelni ya a di. Da la da xoqon boshchiligidagi ma kaziy hokimiya , hojib a
de on amaldo la i, ais a qozila aoliya i o qali ij imoiy-siyosiy hayo a ibga solingan.
Shuningdek, dindo la a ulamola ning da la boshqa u idagi ma qei sezila li da ajada mus ahkam
bo‘lib, bu da da aq ye la ining kengayishi ham kuza ilgan. Qo axoniyla ning ashqi siyosa i,
diploma ik aloqala i hamda elchila ga qo‘yilgan yuksak alabla ushbu da la ning o‘z zamonasi
uchun a aqqiy e gan boshqa u izimiga ega bo‘lganini ko‘ sa adi. Qo axoniyla da la i ikki yuz
yildan o iq hukm onlik qilgan da mobaynida na aqa Mo a ounnah , balki bu un Ma kaziy Osiyo
xalqla ining siyosiy, iq isodiy a madaniy hayo ida muhim o‘ in egallab, keyingi sulolala ga ham
ka a a’si ko‘ sa di.
3
O'zaydin, A. Qo axoniyla . Tu kiya Diyona aq i Jamg'a masi Islom Ensiklopediyasi, 24, 410. Is anbul:Kumash A.sh.
2001yil.
4
Muhammadjono A. R. “Oʻzbekis on a ixi”- Toshken . 1994
5
A. Sh. Rajabo , J. O. Qodi o “Qo axoniyla da la i” – Buxo o da la pedagogika ins i u i.
217
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Muhammad Nosi “Tu on da la la i a hukmdo la i yilnomasi: miloddan a algi III as dan
milodiy XX as boshla iga qada ” – Toshken -2011.
2. Bozo o Nu ali “O‘ a Osiyoda bi inchi enessans da ida da la boshqa u i a aqqiyo i”.
Bi i u malaka iy ishi – Toshken , 2022.
3. O'zaydin, A. Qo axoniyla . Tu kiya Diyona aq i Jamg'a masi Islom Ensiklopediyasi, 24, 410.
Is anbul:Kumash A.sh. 2001yil.
4. Muhammadjono A. R. “Oʻzbekis on a ixi”- Toshken . 1994.
5. A. Sh. Rajabo , J. O. Qodi o “Qo axoniyla da la i” – Buxo o da la pedagogika ins i u i.
