230
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA SURXON VOHASIDA INGICHKA
TOLALI PAXTA YETISHTIRISH SIYOSATINING AMALGA OSHIRILISHI
VA UNING NATIJALARI
Jonqobilo Jaxongi bek No mumin o‘g‘li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i,
Mus aqil adqiqo chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734040
Anno a siya. Ushbu maqolada biz Su xon ohasining Su xon ohasi XX as ning ikkinchi
ya mida mamlaka imizda o‘qimachilik sanoa i uchun qimma li mayin a si a li ola be adigan
ingichka olali pax a ye ish i u chi yi ik ma kaz bo‘lganligi. To‘qimachilik sanoa i uchun o‘ a za u
bo‘lgan ingichka olali pax a na ining u ug‘i (u «egip yani» deb yu i ila di) 1930 yilla ning boshida
Mis dan kel i ilib Ma kaziy Osiyoning eng janubiy hududla iga ayonlash i ilganligi haqida
ma’lumo la olishimiz mumkin.
Kali so‘zla : ingichka olali pax a, pax a ozalash za odi, “Egip yani”, gʻoʻza, MTS, gek a , sen ne ,
mashinasozlik sanoa i, “Te miz-7”, “Su xon”
РЕАЛИЗАЦИЯ ПОЛИТИКИ ВЫРАЩИВАНИЯ ТОНКОПЛЕНОЧНОГО
ХЛОПКА В СУРХАНСКОМ ОАЗИСЕ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XX
ВЕКА И ЕЕ РЕЗУЛЬТАТЫ
Аннотация. В этой статье мы узнаем о Сурханском оазисе, который во второй половине
XX века был крупным центром выращивания тонковолокнистого хлопка, дававшего ценное
мягкое и высококачественное волокно для текстильной промышленности нашей страны. Мы
можем узнать о том, что семена тонковолокнистого сорта хлопка (который назывался
«египетским»), столь необходимого для текстильной промышленности, были завезены из
Египта в начале 1930-х годов и районированы в самых южных районах Средней Азии.
Ключевые слова: тонковолокнистый хлопок, хлопкоочистительный завод, «Египетский»,
хлопок, МТС, гектар, центнер, машиностроительная промышленность, «Термез-7», «Сурхон»
IMPLEMENTATION OF THE POLICY OF GROWING FINE-STRAP
COTTON IN THE SURKHAN OASIS IN THE SECOND HALF OF THE
20TH CENTURY AND ITS RESULTS
Abs ac . In his a icle, we will lea n abou he Su khan Oasis, which in he second hal o he
20 h cen u y was a majo cen e o g owing ine- ibe co on, which p o ided aluable so and high-
quali y ibe o he ex ile indus y in ou coun y. We can lea n abou he ac ha he seeds o he
ine- ibe co on a ie y (which was called "Egyp ian"), which was so necessa y o he ex ile
indus y, we e b ough om Egyp in he ea ly 1930s and zoned in he sou he nmos egions o
Cen al Asia.
Keywo ds: ine- ibe co on, co on ginning plan , "Egyp ian", co on, MTS, hec a e, cen ne ,
machine-building indus y, "Te mez-7", "Su khon"
1.Dolza bligi:
XX as ning bi inchi ya mida Oʻzbekis on SSR Su xonda yo iloya i iq isodiyo ini iklash a
i ojlan i ish da la siyosa ining asosiy yoʻnalishla idan bi iga aylandi. Ushbu pax achilik sanoa i
qishloq xo‘jaligi sohala idagi yuqo i o‘ inni egallab, mamlaka iq isodiyo i a sanoa a aqqiyo ida
muhim ahamiya kasb e a edi.
Su xonda yo iloya i iqlim sha oi i a unumdo ye la iga koʻ a pax achilik uchun qulay
hududla dan bi i hisoblanganligi sababli, bu ye da pax a ishlab chiqa ish hajmini oshi ish, pax a-
231
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
oʻqimachilik sanoa ini i ojlan i ish, yangi sugʻo ish izimla ini ishlab chiqa ish a ilgʻo ag o exnik
osi ala ni jo iy e ish na ijasida keng koʻlamli ishla amalga oshi ildi.
2. Me odla a o‘ ganilganlik da ajasi:
Su xonda yo iloya ida ikkinchi XX as ning ikkinchi ya mida pax achilik sanoa ini
i ojlan i ish bo asidagi da la siyosa i a’si i hozi gacha maxsus adqiqo obyek i si a ida
o‘ ganilmagan. Shuni hisobga olib, ushbu ma zuga oid adqiqo la ni sha li a ishda ikki gu uhga
bo‘lish mumkin: 1. So e da i adqiqo la i; 2. Mus aqillik yilla ida O‘zbekis onda amalga
oshi ilgan izlanishla . Ma zuni yo i ishda a ixiylik amoyili asosida x onologik, ke ma-ke lik,
izimli yondashu , qiyosiy ahlil kabi usulla dan oydalanilgan.
3. Tadqiqo na ijala i:
Ingichka olali pax a ye ish i ish. Su xon ohasi XX as ning ikkinchi ya mida
mamlaka imizda o‘qimachilik sanoa i uchun qimma li mayin a si a li ola be adigan ingichka olali
pax a ye ish i u chi yi ik ma kaz bo‘lgan.
To‘qimachilik sanoa i uchun o‘ a za u bo‘lgan bu pax a na ining u ug‘i (u «egip yani» deb
yu i ila di) 1930 yilla ning boshida Mis dan kel i ilib Ma kaziy Osiyoning eng janubiy hududla iga
ayonlash i ilgan edi.
XX as ning bi inchi ya mida ma kaziy a mahalliy hukuma ingichka olali pax aning
sanoa dagi ko‘p qi ali ahamiya ini naza da u ib uning ye ish i ish maydonini kengay i ish, mahalliy
sha oi ga moslashgan na la ni ya a ish a o‘zgacha ag o exnika adbi la ini ishlab chiqish bilan
shug‘ullandila . 1930 yilla ning boshidayoq Su xon ohasining janubiy qismida ko‘pgina xo‘jalikla
o‘zgacha (o‘ a issiq) min aqa Mis dan kel i ilgan «Egip yani» pax a na idan yaxshi hosil ola
boshladila . Hukuma esa mayin olali pax a ye ish i ishdagi jaso a la i uchun bi necha o‘nlab
kolxozchila ni, xo‘jalik ahba la ini yuksak muko o la bilan aqdi lab u di. Jumladan 1935 yilda
“Gulis on” kolxozining aisi “Lenin” o deni bilan, Te miz a She obod umanla i MTSla ining bosh
mu axassisla i o den a medalla muko o landi.
U ushgacha iloya ining janubiy umanla i ingichka olali pax a na i ye ish i ishga o‘la
ix isoslashdi. 1941 yilga kelib yangi na pax aning maydoni iloya umumiy pax a maydonining
eng ya miga ye kazildi. U ushdan keyingi yilla da o‘qimachilik sanoa ining noyob xom ashyosi
bo‘lgan bu pax a na ini ye ish i ishga ka a e’ ibo be ildi. Jumladan ingichka olali pax ani
ye ish i ish exnologiyasi akomillashib bo di, uning mahalliy ( up oq-iqlim) sha oi iga
moslash i ilgan yangi na la i ya a ildi. Ingichka olali pax a ye ish i ish (uni sug‘o ish, o‘g‘i lash,
mexaniza siyalash, za a kunandala ga qa shi ku ashish, yangi na la ni ya a ish, uni pa a ishlash)ga
oid ka a adqiqo la qilindi, aj ibala o‘ kazildi, disse a siyala yozildi.
Su xon ohasi pax ako la i 1953 yilda ingichka olali pax adan bi inchi ma a eng yuqo i hosil
– 61 ming onna «ipak ol in» yig‘ish i ib oldila . O‘sha yili ingichka olali bu pax a na la i
iloya ning bi -bi idan iqlimiy jiha dan a qlanadigan u li qismida ye ish i ilgan a sino dan
o‘ kazilgan edi.
Su xonda yolikla ning ingichka olali pax adan ikkinchi eko d hosili 1977 yilga o‘g‘ i keldi.
O‘sha yili ingichka olali pax aning iloya bo‘yicha o‘ acha hosildo ligi 30,6 sen ne ni ashkil qildi
a 1953 yildagi yalpi hosildan uch ma a ko‘p 181,2 ming onna ipak pax a yig‘ish i ib olingan.
80-yilla ga kelib Ma kazning nuqul pax aning yalpi hosilini ko‘pay i ish siyosa ini olib bo ishi
na ijasida nisba an kam hosil be adigan ingichka olali pax a ye ish i ish doi asi keskin qisqa ib ke di.
Bi oq shuni a’kidlash lozimki, bi onna ipak pax a ye ish i ish ikki onna oq pax a ye ish i ish bilan
engdi . Jahon bozo ida esa yalpi pax a hosili emas, balki uning olasi a si a iga baho be iladi.
232
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Aslida ham ma’lum miqdo dagi ingichka olali pax a na la i olasidan oq pax aga nisba an 2 – 2,5
ma a ko‘p a mus ahkam gazlama ishlab chiqa ila edi.
Su xon ohasida pax a yalpi hosili ye ish i ishni ingichka olali pax a na la i hisobiga
ko‘pay i ib bo ishi o‘qimachilik sanoa ining noyob xom ashyosi bo‘lgan bu pax aning qa o
(“Te miz-7”, “Te miz-8”, “Te miz-14”, “Te miz-16”, “Su xon”) na la ini ya a ib a iloya ning
u licha iqlimiy sha oi la iga ega boʻlgan hududla iga ayonlash i ib boy aj iba o‘plagan
Su xonda yolik pax ako la mus aqil O‘zbekis onning jahon bozo idagi ma qeini mus ahkamlashiga
salmoqli hissa qo‘shgan edi.
XX as da Su xon ohasi xalq xoʻjaligi a ayniqsa ag osanoa majmuasida pax achilik muhim
oʻ in u gan edi. Negaki, pax a shunday dehqonchilik a mogʻiki, undan ishlab chiqa iladigan koʻp
xil mahsulo la bilan jahonning is algan mamlaka iga chiqish mumkin edi.
Su xon ohasi aholisi pax achilik bilan qadimdan shugʻullanib kelgan. XX as ning boshi (1914
yil) da bu e da 4400 gek a maydonga pax a ekilib, undan jami 3900 onna yalpi hosil yigʻish i ib
olingan. So e I i oqi da ida Su xon ohasida pax a ye ish i ish i ojlanishining oʻ bosqichini
boshidan kechi di.
Viloya pax achiligini i ojlan i ish adbi la i ana shu Plenum qa o la ini u mushga adbiq
qilish o qali amalga oshi ildi. She obod choʻlini oʻzlash i ish, Janubiy O‘zbekis onda eng yi ik
Janubiy Su xon su ombo ini ba po qilish, oʻnlab magis al a aqsimlo chi kanalla qazish, choʻlga
su chiqa ib be u chi yi ik-yi ik nasos s ansiyala ini qu ish shu da da amalga oshi ildi. 80-90 ming
gek a lik She obod choʻlini oʻzlash i ish bilan oʻnlab pax achilik so xozla i, Muz obod, Qizi iq,
Qumqoʻ gʻon ma’mu iy umanla i ashkil qilindi. Oʻnlab a moq kanalla ga ega boʻlgan She obod
kanali qazilgandan koʻp oʻ may Amu-Zang kanali qazildi a uning su i Ja qoʻ gʻon su
aqsimlo chisi o qali Zang magis al kanaliga oqiziladigan boʻldi.
Viloya da pax a ye ish i ish shu bosqichning oxi iga bo ib ha jiha dan yuksaklikka koʻ a iladi.
Su xonda yolik pax ako la yuqo i hosil ye ish i u chi mohi a aj ibali dehqonla ga aylandila Ula
o asidan Shoyma don Qud a o , A. Xudoynaza o , B. Xasano , O amu od Xudoynaza o ,
Abdusa o Qu bono , Jiyanqul Rus amo , Gulmi al Niyozo , Bobo ahma Yusupo , Usmon
Doniyo o , Muhammadi Muxi Keldie a boshqa Mehna qah amonla i ye ishib chiqdi.
Suxonda yo pax achiligi o‘z a aqqiyo ining o‘ inchi bosqichiga kelib ha bi jiha dan
yuksalgan, uning ishlab chiqa ish doi asi kengayib «Pax a yakkahokim»chiligi a jiga chiqqan edi.
Iq isodiyo ning boshlanishi a oxi gi pax a yalpi hosilini ye ish i ishga qa a ildi. Vaziya yolg‘on
ma’lumo la ga bo ib aqalgan edi. 1980 yilla ning oxi iga bo ib «qo‘shib yozish»la ni xisobga
olmaganda pax a hosildo ligi ushib ke di. Pax achilik og‘izda a qogʻozda in ensi , amalda esa
eks ensi i ojlanish yoʻliga ushib qolgan edi. Pax a-beda almashlab ekishning ilmiy asosla i ishlab
chiqilishiga qa amasdan u amalda u mushga adbiq qilinmas edi. Negaki, ba cha sug‘o iladigan ye
bi inchi na ba da pax a uchun aj a ila di, beda ekish ejasi esa qog‘ozda baja ila edi.
Yuqo ida iloya da pax achilikning i ojlanish bosqichla ini ko‘ ib chiqdik a ahlil qildik.
O‘ gan yilla ichida Su xon ohasi pax achiligi mu asil i ojlan i ildi, uning ishlab chiqa ish miqyosi
kengay i ildi, se hosil a ezpisha na la i ya a ildi, pax a hosildo ligi a yalpi hosil o ib bo di. Bu
yu uqla ga a alo an- exnika yangilikla ini ishlab chiqa ishga adbiq qilish bilan e ishildi. Jumladan
pax achilikni kimyolash i ish a mexaniza siyalashga keng ko‘lamda amal qilinadi. Mo‘l a si a li
pax a ye ish i ishda, mine al o‘g‘i la , ge bi sidla , pes i sidla a de olian la dan sama ali
oydalaniladi.
233
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Pax achilikni jadal i ojlan i ishda pax a olasining exnologik ko‘ sa kichla i yuqo i bo‘lgan
g‘o‘za “Toshken ”, “5904-I”, “C-6029”, “C-6030”, “F-108”, “F-138” na la i o‘zbek seleksione
olimla i omonidan ya a ilib iloya ning aksa iya xo‘jalikla ida ayonlash i ildi.
XX as ning 60-yilla idan so‘ng Su xon ohasida pax a ye ish i ish ko‘p jiha dan
mexaniza siyalashgan edi. Chunonchi ye haydash, uni bo onalash, molalash, chigi ekish, g‘o‘za
qa o o ala iga ishlo be ish (kul i a siya qilish), o‘g‘i lash, g‘o‘zani do ilash a de olia siya qilish,
ko‘sak e ish, uni chi ish, pax a yalpi hosilining ka a qismini e ib olish ishla i mexanizmla yo dami
bilan baja iladi. Xullas pax achilikni kimyolash i ish, mexaniza siyalash i ish a qisman
a oma lash i ish na ijasida mehna unumdo ligi o ib, mahsulo anna xi ushib bo ishga xizma
qilgan.
XX as ning 80-yilla iga kelib mamlaka iq isodiyo ini qay a qu ish ja ayoni iloya
pax achiligini i ojlan i ishning oldiga ham g‘oya ma’suliya li azi ala ni qo‘ygan. Jumladan:
Bi inchidan iloya ag osanoa majmuasida «pax a yakkahokim»chiligi ba xam opdi, uning maydoni
keskin qisqa di. Pax a ye ish i ishning bi dan-bi uni in ensi i ojlan i ish ekanligi an olindi.
Ikkinchidan xo‘jalikla , umanla o‘z hududla ida ye ish i ilgan yalpi hosilning so‘nggi na ijasidan
man aa do qilib qo‘yildi. Bu na sa ye ish i ilgan yalpi pax a hosilini sanoa usulida qay a ishlash
azi asini hamda pax a olasini a undan ishlab chiqa ilgan gazlama a kiyim-kechakni xo ijiy
da la la ga so ish uchun buyu machi opish a ula bilan be osi a sha nomala uzib ish yu i ishni
kun a ibidagi azi ala dan bi i qilib qo‘ygan.
Xulosa
Su xon ohasi o‘zining abiiy-iqlimiy sha oi la i u ayli pax achilik uchun qulay hudud
hisoblangan a shu u ayli bu ye da pax a ekinla i keskin a shda ko‘pay i ildi. Ikkinchi jahon
u ushidan keyingi yilla da da la siyosa i Su xonda yo iloya i sek o la ida i ojlanishga xizma qildi
. Ikkinchi jahon u ushidan keyingi yilla da Su xonda yo iloya ida pax achilik sanoa ini i ojlan i ish
bo‘yicha olib bo ilgan da la siyosa i iloya iq isodiyo i a qishloq xo‘jaligining iklanishida muhim
ol o‘ynadi. Bu sugʻo ishni aʼminlash a ishlab chiqa ish ag o exnologiyala ni i ojlan i ishga
xizma qildi.
So e da la i qishloq xoʻjaligini mexaniza siyalash, ishlab chiqa ishni qay a ashkil e ish a
in a uzilmani i ojlan i ish Su xonda yo iloya ining pax achilik sohasini i ojlan i di. Ushbu da
qishloq xoʻjaligini i ojlan i ish, su esu sla idan sama ali oydalanish a ag a ishlab chiqa ishni
ilmiy asosda olib chiqish uchun muhim saboqla be adi. Umuman olganda, Su xon ohasida 1925–
1990 yilla da omida olib bo ilgan pax a yakkahokimligi siyosa i qisqa mudda da iq isodiy
ko‘ sa kichla ni oshi gan bo‘lsada, uzoq aq da omida za a li oqiba la ga – ekologik, ij imoiy a
iq isodiy muammola ga sabab bo‘ldi. Bu a ixiy aj iba bugungi kunda qishloq xo‘jaligini
i ojlan i ishda saboq bo‘lib xizma qilmoqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1.Ro‘ziye A.N Su xon – She obod odiysida pax achilik. Toshken : “O‘zbekis on”, 1965 y., 36 be
2.Истомин М.С. Освоение новых земель в Сурхандарьи // Социалистическое сельское
хозяйство, 1954. №2. –С.8. (Is omin M.S. Os oenie no yx zemel Su khanda i //
So sialis icheskoe selskoe hozyays o, 1954. №2. – Р.8.)
3. Газета «Ленинское знамя». 3 июля, 1954. (Newspape "Leninskoe znamya". July 3, 1954).
4. Лапасов А.Ч. Истиқлол йўли: Ангор. –Термиз, 1992. –Б. 4–5. (Lapaso A.Ch. Is iklal
Road: Ango . - Te miz, 1992)
5. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 45-фонд, 1-рўйхат, 26-иш, 16-варақ (S a e a chi e o
234
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Su khanda ya egion. Fund 45, lis 1, case 26, shee 16).
6. Венгрский В.Ўзбекистонда пахтачиликнинг ривожланиши.Тошкент.Ўзбекистон ССР
сиёсий ва илмий билимлар тарқатиш жамияти.1958. № 24-25. –Б. 7 (Veng sky V.De elopmen
o co on cul i a ion in Uzbekis an. Tashken . Socie y o dissemina ion o
poli ical and scien i ic knowledge o he Uzbek SSR. 1958. No. 24-25. – Р. 7.).
7. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 45-фонд, 1-рўйхат, 41-иш, 4-5-варақлар (S a e
a chi e o Su khanda ya egion. Fund 45, lis 1, case 41, shee s 4-5).
8. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 25-иш, 17-варақ (S a e a chi e
o Su khanda ya egion. Fund 580, lis 1, case 25, shee 17).
9. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 25-иш, 34-варақ (S a e a chi e
o Su khanda ya egion. Fund 580, lis 1, case 25, shee 34).
10. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 26-иш, 37-варақ (S a e a chi e
o Su khanda ya egion. Fund 580, lis 1, case 26, shee 37).
11. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 26-иш, 45-варақ (S a e a chi e
o Su khanda ya egion. Fund 580, lis 1, case 26, shee 45).
12. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 28-иш, 58-варақ (S a e a chi e
o Su khanda ya egion. Fund 580, lis 1, case 28, shee 58).
