235
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
QORAXONIYLAR DAVRIDA SIYOSIY JARAYONLAR, MA’NAVIY
MEROS VA SIVILIZATSIYAVIY O‘ZGARISHLAR
Ra shano a Ma jona Ka imo na
Deno adbi ko lik a pedogogika ins i u i alabasi
E-mail: [email p o ec ed]
Damino a Laylo Rus am qizi
Deno adbi ko lik a pedogogika ins i u i alabasi
E-mail: [email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734087
Anno a siya: Ushbu maqolada Qo axoniyla da la ining ashkil opishi a a aqqiyo
bosqichla i, uning Mo a ounnah hamda Ye isu hududla idagi siyosiy o‘ ni a ixiy manbala
asosida ahlil qilinadi. Sulola iy ku ashla oqiba ida da la ning Sha qiy a G‘a biy qismla ga
bo‘linishi, G‘azna iyla a Saljuqiyla bilan olib bo ilgan siyosiy-ij imoiy munosaba la o‘ ganiladi.
Shuningdek, Qo axoniyla da ida yuz be gan si iliza siya iy o‘zga ishla u kiy qabilala ning islom
dini o qali o‘ oq hayo a ziga o‘ ishi, yozma madaniya a adabiyo ning shakllanishi, a’lim
muassasala i izimining i ojlanishi ham ilmiy ahlil ma kazida u adi. Ahmad Yassa iy, Yusu Xos
Hojib, Mahmud Qoshg‘a iy kabi mu a akki la ning asa la i, “De onu lug‘o i u k” kabi nodi
manbala hamda diniy- a’limiy aoliya ning jamiya a aqqiyo iga a’si i keng yo i iladi. Qola e sa,
Rabo i Malik, Kalon mino asi, Mag‘oki A o iy masjidi kabi me’mo iy yodgo likla misolida
Qo axoniyla da idagi bunyodko lik a san’a da ajasi ahlil qilinadi.
Kali so‘zi: Ahmad Yassa iy, Yusu Xos Hojib, Mahmud Qoshg‘a iy, “De onu lug‘o i u k, Rabo i
Malik, Kalon mino asi, Mag‘oki A o iy, Sha qiy Tu kis on, Ye isu , Tyanshan, Ib ohim
Tamg‘achxon, Bolasogʻun, Qashqa .
Аннотация: В трёх статьях анализируются этапы становления и развития государства
Караханидов, его политическая роль в Трансоксании и Семи морях на основе исторических
источников. Изучается разделение государства на восточную и западную части в результате
династической борьбы, политические и социальные отношения с Газневидами и
Сельджуками. В центре научного анализа также находятся переход к оседлому образу жизни
в результате смены ста цивилизаций, существование письменной культуры и литературы, а
также развитие образовательных процессов. Широко освещаются труды таких мыслителей,
как Ахмад Яссави, Юсуф Хос Хаджиб, Махмуд Кашгари, редкие источники, такие как
«Дивону Луоти Тюрк», и влияние религиозно-просветительской деятельности на развитие
общества. Кроме того, предпринимаются попытки проанализировать уровень творчества и
искусства Караханидов на примере таких архитектурных памятников, как Рабати Малик,
минарет Калян и мечеть Магоки Аттори.
Ключевые слова: Ахмад Яссави, Юсуф Хос Хаджиб, Махмуд Кашгари, «Диванский словарь
тюркских языков», Рабати Малик, Калон Минараси, Магоки Аттори, Восточный Туркестан,
Семь вод, Тянь-Шань, Ибрагим Тамгачхан, Боласогун, Кашгар.
Abs ac : The h ee a icles analyze he s ages o he o ma ion and de elopmen o he
Ka akhanid s a e, i s poli ical ole in he T ansoxiana and he Se en Seas based on his o ical sou ces.
The di ision o he s a e in o Eas e n and Wes e n pa s due o dynas ic s uggles, poli ical and social
ela ions wi h he Ghazna ids and Seljuks a e s udied. The ansi ion o a seden a y li es yle h ough
he changes o a hund ed ci iliza ions, he li e o w i en cul u e and li e a u e, and he de elopmen
o educa ional p ocesses a e also in he cen e o scien i ic analysis. The wo ks o hinke s such as
Ahmad Yassa i, Yusu Khos Hajib, Mahmud Kashga i, a e sou ces such as "Di onu Lu'o i Tu k"
and he impac o eligious and educa ional ac i i ies on he de elopmen o socie y a e widely
236
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
co e ed. In addi ion, a emp s o analyze he le el o c ea i i y and a o he Ka akhanids a e made
on he example o a chi ec u al monumen s such as Raba i Malik, Kalon Mina e , and Magoki A o i
Mosque.
Keywo ds: Ahmad Yassa i, Yusu Khos Hajib, Mahmud Kashga i, "Di an Dic iona y o Tu kic,
Raba i Malik, Kalon Mina asi, Magoki A o i, Eas Tu kes an, Se en Wa e s, Tianshan, Ib ahim
Tamgachkhan, Bolasogun, Kashga .
Ki ish: Qo axoniyla yoxud Xoqoniyla da la i — Sha qiy Tu kis on, Ye isu a
Tyanshanning janubiy yon bagʻ ida ashkil opgan da la bo‘lib Qo axoniyla sulolasi boshqa gan.
Qo axoniy da la ining ba po e ilishida qa luq, chigʻil a yagʻmo qabilala i ye akchi ol oʻynagan.
Qo axoniyla da la ining sal ana da ajasidagi i oji a a aqqiyo i X as ning 2-ya miga oʻgʻ i
keladi. Abdulka im So uq Bugʻ oxon hokimiya ni egallab, oʻzini «Qo axon» deb eʼlon qiladi,
Bugʻ oxondan keyingi ba cha xonla ham ushbu un on bilan ulugʻlangan. Mazku da la chega asida
islom dini keng yoyilgan. Qo axoniyla oʻz da la chega asini somoniyla sulolasiga egishli
hududla hisobiga kengay i ish siyosa ini olib bo ishgan edi. Somoniyla hokimiya i bu ak ga kelib,
chuqu siyosiy, ij imoiyi-q isodiy inqi ozga yuz u ib zai lashib qolgan edi, ana shunday aziya da
qo axoniyla somoniyla poy ax i Buxo oni deya li qa shiliksiz ishgʻol e ishadi. Bi oq, Hasan
Bugʻ oxon be obligi u ayli Buxo oda uzoq u may, Qashqa ga qay ayo gan aq i yoʻlda a o e adi.
996-yil qo axoniyla yana Mo a ounnah sa i yu ish boshlaydi, Gʻazna iyla bilan olib bo ilgan
muzoka ala na ijasida oʻ ada sha noma uzilib unga koʻ a, Si da yo ha zasi qo axoniyla qoʻliga
oʻ adi. Amuda yoning janubidagi ye la da a Xu oson hududida Sabuk egin hukm onligi oʻ na iladi,
Somoniyla ix iyo ida esa Mo a ounnah ning ma kaziy qismigina qoladi halos. Somoniyla
hokimiya i uga ilgach, X as oxi la iga kelib, Qo axoniyla da la i Amuda yoning yuqo i a oʻ a
oqimla idan o Ye isu gacha, sha qda esa To im da yosigacha boʻlgan ka a hududga egalik qiladi,
Amuda yo esa Qo axoniyla a Gʻazna iyla da la i oʻ asida chega a boʻlib qoladi. Lekin ushbu 2
u kiy da la oʻ asida ham Xu oson hududi uchun oʻza o u ushla boʻlib oʻ adi, 1006 a 1008-
yilla da qo axoniyla Xu osonga qoʻshin o ib Balx, Tus a Nishopu shaha la ini zab e adi lekin
Sul on Mahmud Gʻazna iy qo axoniyla ga za ba be ib, Xu osonni oʻz qoʻlida saqlab qoladi.
Gʻazna iyla keyinchalik das lab oʻzla i ye be ib, homiylik qilgan saljuqiyla bilan ziddiya ga
ki ishib, oʻ ada ka a ha biy oʻqnashu la yuz be adi. 1040-yilla da esa Dandanakon jangida
gʻazna iyla saljuqiyla omonidan qaqsha qich za baga uch ab oʻzla ini qay ib oʻnglay olmaydi,
Gʻazna iyla da la ini bu inqi ozidan, qo axoniyla ning mahalliy hukmdo i Ib ohim Boʻ i egin
oydalanib qoladi. U das lab Xu alon, Vaxsh a Chagʻoniyonni gʻazna iyla dan o ib oladi,
keyinchalik bu un Mo a ounnah ni a Fa gʻonani oʻziga boʻysundi ib mus aqil siyosa olib bo adi.
Oqiba da Qo axoniyla da la i 1041-yilga kelib 2 mus aqil da la ga, sha qiy a gʻa biy qismga
boʻlinib ke adi. Sha qiy qismiga Ye isu , Qashqa , Ta oz, Is ijob, Shosh a Sha qiy Fa gʻona ki gan
poy ax i Bolasogʻun, madaniy ma kazi Qashqa boʻlgan. Gʻa biy qismiga esa Mo a ounnah dan o
Fa gʻona odiysining gʻa biy chega asigacha boʻlgan ye la ni oʻz ichiga olgan bo‘lib, ma kazi
Sama qand hisoblangan. Yagona Qo axoniyla da la i bu a zda ikkiga boʻlinishi a ula oʻ asida
sulola iy ku ashla ning da om e ishi ,ye dan oydalanishga iq o a ibo ining keng yoyilishi a
mahalliy hokimla ning kuchayishi ma kaziy hokimiya ni zai lash i ib qoʻygan, na ijada Qo axoniyla
da la i 1130-yilda saljuqiyla hukmdo i Sul on Sanja ga obe boʻlib qolgan a XII as ning 30-yilla i
oxi ida Qo axoniyla da la i sha qdan kelgan yangi is ilochila koʻchmanchi qo axi oyla hujumiga
ducho boʻlib, pa chalanib ke di, lekin Qo axoniyla da la i ga chi a qoq holda boʻlsa-da, XIII
as ning boshiga qada ma jud boʻlgan. 1212-yilda qo axoniyla ning soʻnggi akili Usmon ibn
237
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ib ohimning Alouddin Muhammad Xo azmshoh omonidan qa l e ilishi qo axoniyla ni sulola si a ida
asman ba ham opishiga olib keldi
1
Asosiy qism: Qo axoniyla da ida ko‘plab u kiy qabilala islom dinini qabul qilib, yangi
si iliza siyaning bi qismiga aylandila . Si iliza siya iy o‘zga ishla jamiya la ning u mush
a zidagi o‘zga ishla ga olib kelgan , bu da da u kla og‘zaki madaniya dan yozma madaniya ga,
ko‘chmanchi jamiya dan o‘ oq jamiya ga o‘ a boshladila . Bunda Ahmad Yassa iy, Ahmad
Yugnakiy kabi allomala ning o‘ oq hayo ga o‘ gan u kiyla ga ka a a’si ko‘ sa gan ij imoiy
uzilma a a’lim olimla o qali ommaga singdi ila boshlandi. Qo axoniyla da ida aʼlimda ham,
an a siyosa da ham ka a oʻzga ishla sodi boʻldi. Xo azm, Buxo o, Toshken , Sama qand,
Bolasogʻun, Ma , Say am, Qoshg‘a a boshqa shaha la ma kazla i aʼlim, an a sanʼa
ma kazla iga aylangan a bu da ning buyuk allomala idan Ibn Sino, Fo obiy, Yusu Xos Hojib a
Mahmud Qoshg‘a iyla ning ilmiy me osi bugungi kunda ham o‘z ahamiya ini saqlab qolgan. Islom
dinining a’limga be gan ka a ahamiya ini anglagan ilm- an a bobla i u li a’lim aoliya i bilan
shug‘ullanib, a’limni ha sohada i ojlan i ishga ha aka qildila . Qo axoniyla asa u idagi
hududla da u li xalqla is iqoma qilgani sababli ham islom, ham xi oy-uygʻu madaniya la ining
aʼsi i ka a bo‘lib min aqada islomning i ojlanishi bilan u kiy il adabiy ilga aylandi a bi inchi
ma a islom diniga asoslangan u kiy adabiyo paydo boʻldi shu sababli Qoshg‘a shah i ayniqsa,
madaniy a diniy aoliya ma kazi si a ida muhim ma qega ega edi. Tu k hoqonligidan boshlanib,
Uygʻu la da ida jadallik kasb e gan u kiy xalqla madaniya i a si iliza siyasi bilan qo axoniyla
da ida islom madaniya i a si iliza siyasi qoʻshilib, bi lasha boshladi a na ijada yangi madaniy
mahsulo la ujudga keldi
2
Tu kiy xalqla ha o islomdan oldin ya a gan asa la ini ham islomiylash i gan bo‘lib O‘g‘uz
xoqon dos oni bu hola ning yaqqol ko‘ sa kichla idan bi i hisoblanadi. Tu kiy xalqla islom dinini
qabul qilgandan so‘ng, min aqada sodi bo‘lgan u ushla a boshqa oqeala ni islomiy dos onla
shaklida yoza boshladila . Qo axoniyla da ining muhim imsolla idan bi i bo‘lgan “De oni lug‘o i
u k”da shu a zda ya a ilgan dos onla ning ba’zi qismla i saqlanib qolgan. Jumladan, “Manas”
dos oni ana shunday adabiy yodgo likla dan bi idi
3
Qo axoniyla da la ida yaqinda islomni qabul qilgan yuz minglab odamla ning, iqhni ij o e ish
uchun mas’ul bo‘lganla ning eh iyojla iga mos a ishda huquqshunosla a iqhga oid asa la ga
eh iyoj bo bo‘lgan bu omilla a’lim a bilimli kishila ga bo‘lgan eh iyojning ko‘ sa kichla ini ashkil
e adi, eh iyojla ni qondi ish uchun bu da da zamona iy mad asala ujudga kela boshladi. Mad asa
a abchada da s oʻ iladigan joy a alabala aʼlim oladigan bino maʼnosini bildi adi. Das labki
yilla da masjidla a’lim- a biya qilinadigan joyla bo‘lib maʼ i iy aoliya ning koʻpayishi a xilma-
xilligi bilan aʼlim ma kazi masjidla dan mad asala ga oʻ a boshladi. Masjidla oʻ nida mad asala
paydo boʻla boshlagan boʻlsa ham, masjidla aʼlim maskani boʻlib qola e di. Bi oq, masjidla iboda
ma kazla i bo‘lganligi sababli ula o ib bo ayo gan ma’ i iy aoliya ni o‘liq qondi a olmadi a a’lim
a iboda ning uyg‘unligidan kelib chiqadigan ba’zi muammola mad asa muassasala ini qu ish
za u a ini ug‘di di. Qola e sa, bi omondan masjidla da da s o‘ ish, ikkinchi omondan namozgoh
bo‘lgan masjidla da sho qin-su onli nosog‘lom muhi ya a ishga chaqi di. Yana an sohala ining
ko‘payib bo ishi bilan kengay i ilgan das u ga ja ob be ish uchun masjidla dan alohida muassasala
ke akligi sababli ba chasi mad asa muassasasining ujudga kelishiga zamin ya a di. Ushbu
o‘zga ishla ga mos a ishda, o‘ a as la islom olamidagi bi inchi zamona iy mad asala ashkil
1
A.Sh.Rajabo , J.O.Qodi o . “Qo axoniyla da la i” – Buxo o da la pedagogika ins i u i:2022
2
S.U.Ulasho a, D.J.Ochilo a “Qo axoniyla da ida a’lim”-Al aganus uni e si e i: 2025
3
Abla Xodjae , Dil abo Tu die a. “Qo axoniyla Xoqonligi a ixi”- Fan ziyosi nash iyo i Toshken :2021
238
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qilina boshlandi. U 1066 yilda Sama qandda Ib ohim Tamg‘achxon omonidan ochilgan bo‘lib ushbu
muassasani boshqa muassasala dan aj a ib u adigan ay im a qla ma jud edi. U alohida binoda
ashkil qilingan bo‘lib yo oqxona, ku ubxona, aylangan ma’mu la a o‘ziga xos uzilishga ega
bo‘lgan das u a anla ga ega edi. Mad asa aoliya ini iq isodiy a’minlash ham da la byudje i
hisobidan amalga oshi ilib, bunda alabala s ipendiyala i, in lya siya da ajasiga qa ab belgilanadigan
o‘qi u chila ning ish haqi, doimiy esu sla , yillik byudje kabi masalala ni qam ab olgan. Ib ohim
Tamg‘achxon ashabbusi bilan a’limdagi bu inqilobdan so‘ng XII as ning o‘zida bi gina Buxo oda
ol i ming maoshli akih bo‘lganligi a’lim a muda islik aoliya iga naqada e’ ibo be ilganidan
dalola di . Mad asala ning asosiy azi asi aholining eh iyojla ini qondi adigan imom, muazzin, oiz,
muda is a mu iy kabi bilimdon kad la ayyo lash bilan bi ga qozi, muh asib, ko ib, a jimon,
ayg‘oqchi, aqih, azi kabi da la amaldo la ini ham ayyo lashdan ibo a bo‘lib mad asa
bi i u chila i sud ishla idan o ib sug‘o ish a soliq masalala igacha ko‘p sohala da aoliya yu i ib
eh iyojla ni qondi ishi ke ak bo‘lgan. Mad asala ning ashkil e ilishi a ko‘payishi da la a xalqning
umumiy eh iyoji bo‘lgan mu asaddi a uhoniyla ni ayyo lash za u a idan ham kelib chiqqan, deyish
mumkin
4
O‘sha da da bunyod e ilib, hozi gacha saqlangan Rabo i Malik, Masjidi kalon, Mino ai Kalon,
Vobken mino asi, Ja qoʻ gʻon mino asi, Magʻoki A o i masjidi hamda koʻplab sa oy, masjid,
mad asa, mino a, xonaqoh, maqba a, im a ka onsa oy kabi inshoo la qo axoniyla da ida
hashama li binola qu ish sanʼa i yuksak da ajada a aqqiy e ganligini koʻ sa adi. Ib ohim
Tamg‘achxon (1040—1068) bi inchi ma a Sama qandda da la mablagʻla i hisobiga mad asa
qu di di a min aqada madaniya ning i ojlanishini qoʻllab-qu a ladi. Uning qoʻl os ida
Sama qandda jamoa shi oxonasi a mad asasi ashkil e ilib, u ye da ibbiyo boʻyicha oʻqi ish ham
olib bo ilgan. 1066-yilda uning buy ugʻi bilan Qusam ibn Abbos maqba asiga yaqin joyda mad asa
qu ilgan, shuningdek Sama qandda qas ham qu di ganligi maʼlum. Rabo i Malik sa oy majmuasi
1068—1080-yilla da Sama qandda hukm onlik qilgan Qo axoniy Shams al-mulk buy ugʻi bilan
ba po e ilgan. XIII as dan boshlab moʻgʻulla Oʻ a Osiyoni bosib olganla idan soʻng, XVIII as ning
boshla iga qada Rabo i Malik sa do ka onla ini oʻx a ish uchun ka onsa oy boʻlib xizma qilgan.
Rabo i Malik — Ma kaziy Osiyo monumen al meʼmo chiligining eng qadimiy yodgo likla idan bi i
a jahon ahamiya iga ega meʼmo iy yodgo lik hisoblanadi. Qo axoniyla da ining Sama qanddagi
eng koʻzga koʻ ingan yodgo ligi XII as da qalʼada qu ilgan Ib ohim ibn Husayn (1178—1202) sa oyi
bo‘lib qazish pay ida monumen al ang as i ning pa chala i opilgan uning sha qiy de o da sa iq
ka an kiygan a kamon ushlagan u kiy jangchi as i langan, bu ye da o la , o chi i la , qushla a
shu da ga oʻxshash ayolla ham as i langan. Qo axoniyla da idan Buxo odagi qadimiy
yodgo likla : Kalon mino asi, Magoki A o i a Namozgox masjidla i a Tu ki Jandi saqlanib
qolgan. 1119-yilda Shams al-mulk masjidining yangi binosi iklangan a u bugungi kungacha shu
shaklda saqlanib kelinmoqda. A slonxon (1102—1130) hukm onligi os ida boʻlgan Qo axoniyla
da ida Buxo o meʼmo chiligining du donala idan bi i Kalon mino asi (1127—1129) ba po e ilgan.
„Ichki shaha “ning janubi-gʻa biy qismida u u a -joy maydonini so ib olib, bu ye da juma kuni
masjidni ikladi (1121-yilda qu ib bi kazilgan), hozi da Kalyan masjidi deb nomlanadi. Boshqa bi
masjid Kalon masjididan bi oz janubda joylashgan bo‘lib hozi uning oʻ nida u a -joy binola i,
ula dan bi asida — A slonxonning mozo i joylashgan. Shu bilan bi ga Qo axoniyla da ida amaliy
bezak sanʼa i — naqshinko lik, ganchko lik a kulolchilik yoʻnalishla i ham a naq opgan
5
4
N.Gumile . “Qadimgi u kla ”-Toshken :2007
5
A.Sagdullaye , B.Esho . “O‘zbekis on a ixi” 1-qism. T: Uni e si e , 1999
239
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Xulosa: Xulosa qilib shuni a’kidlash ke akki, Qo axoniyla da la i o‘zining siyosiy hayo ida
inqi ozla ga duch kelib, XII as ning oxi la iga kelib sulola si a ida ba ham opgan bo‘lsa-da, uning
ma’na iy a ilmiy me osi O‘ a Osiyo a ixida alohida o‘ in egallaydi. Bu da da islom dini u kiy
xalqla hayo iga chuqu singib, a’lim, an a madaniya ning yangi bosqichga ko‘ a ilishiga zamin
ya a di. Sama qand, Buxo o, Qashqa kabi shaha la ning ilm-ma’ i a ma kaziga aylanishi,
mad asala ning da la omonidan moliyalash i ilishi, ilm- an a boshqa u sohasi uchun kad la
ayyo lanishi — Qo axoniyla da ining yuksak si iliza siya iy yu uqla idan hisoblanadi.
Qo axoniyla da ida shakllangan yozma adabiyo , me’mo iy obidala a diniy- a’limiy me os
bugungi kunda ham Ma kaziy Osiyo xalqla ining milliy-ma’na iy o‘zligini anglashda muhim a ixiy
asos bo‘lib xizma qilmoqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. A.Sh.Rajabo , J.O.Qodi o . “Qo axoniyla da la i” – Buxo o da la pedagogika ins i u i:2022
2. S.U.Ulasho a, D.J.Ochilo a “Qo axoniyla da ida a’lim”-Al aganus uni e si e i: 2025
3. Abla Xodjae , Dil abo Tu die a. “Qo axoniyla Xoqonligi a ixi”- Fan ziyosi nash iyo i
Toshken :2021
4. N.Gumile . “Qadimgi u kla ”-Toshken :2007
5. A.Sagdullaye , B.Esho . “O‘zbekis on a ixi” 1-qism. T: Uni e si e , 1999.
