842
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
ADABIYOT DARSLARIDA HAYOTIY KO‘NIKMA PEDAGOGIK IMKONIYAT
SIFATIDA
Abdullaye a Ma una Odiljon qizi
Al aganus uni e si e i Sha q ilologiyasi ka ed asi o‘qi u chisi,
Pedagogika anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD).
Tel: +998998720494 e-mail: ma unaabdullaye [email protected]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17735362
Anno a siya. Ushbu maqolada adabiyo da sla ida hayo iy ko‘nikma pedagogik
imkoniya si a ida ekanligi, axloqiy a maʼna iy qad iya la ni shakllan i ish, empa iya a
ij imoiy masʼuliya ni i ojlan i ish, anqidiy ik lashni a muammola ni hal qilish ko‘nikmala ini
o‘s i ish, kommunika siya a hamko lik ko‘nikmala ini akomillash i ish, ijodiy a akku ni a
o‘z-o‘zini anglashni i ojlan i ish, axbo o bilan ishlash ko‘nikmala ini shakllan i ish haqida
ik yu i ilgan.
Kali so‘zla : pedagogik imkoniya , hayo iy ko‘nikma, adabiyo da sla i, empa iya,
ij imoiy masʼuliya , kommunika siya, hamko lik ko‘nikmala i, anqidiy ik lash, maʼna iy
qad iya .
ЖИЗНЕННЫЕ НАВЫКИ КАК ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ВОЗМОЖНОСТЬ НА
УРОКАХ ЛИТЕРАТУРЫ
Аннотация. В статье рассматриваются педагогические возможности
жизненных навыков на уроках литературы, формирование нравственных и духовных
ценностей, развитие эмпатии и социальной ответственности, развитие критического
мышления и навыков решения проблем, совершенствование навыков общения и
сотрудничества, развитие творческого мышления и самосознания, а также
формирование информационных навыков.
Ключевые слова: педагогические возможности, жизненные навыки, уроки
литературы, эмпатия, социальная ответственность, коммуникация, навыки
сотрудничества, критическое мышление, духовные ценности.
LIFE SKILLS AS A PEDAGOGICAL OPPORTUNITY IN LITERATURE
LESSONS
Abs ac . This a icle discusses he pedagogical oppo uni y o li e skills in li e a u e
lessons, he o ma ion o mo al and spi i ual alues, he de elopmen o empa hy and social
esponsibili y, he cul i a ion o c i ical hinking and p oblem-sol ing skills, he imp o emen o
communica ion and collabo a ion skills, he de elopmen o c ea i e hinking and sel -
awa eness, and he o ma ion o in o ma ion skills.
Keywo ds: pedagogical oppo uni y, li e skills, li e a u e lessons, empa hy, social
esponsibili y, communica ion, collabo a ion skills, c i ical hinking, spi i ual alue.
Jahonning ilg‘o oliy a’lim muassasala ida ijodiy ik lashini zamona iy yondashu la
asosida i ojlan i ish bo asida ka adan ka a ilmiy adqiqo ishla i olib bo ilmoqda. “Bugun
Respublikamizda xalqa o baholash das u la i asosida a’lim si a ini oshi ishda yangi moni o ing
izimidan oydalanish, o‘zlash i ish ko‘ sa kichla ini aniqlash a qiyoslashga asoslangan sis ema
shakllanmoqda. Ta’lim si a ini baholash bo‘yicha zamon alabla iga ja ob be u chi munosib
milliy baholash izimini i ojlan i ish, xalqa o aj ibala ni o‘ ganish, adabiyo yo‘nalishi
bo‘yicha xalqa o a xo ijlik ashkilo la , ilmiy- adqiqo obyek la i, muassasala bilan
843
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
hamko likni yo‘lga qo‘yish, xalqa o loyihala ni jo iy e ish” [1:34], ma jud sis ema bilan qiyosiy
a ha omonlama ahlil qilish dolza b masala sanaladi.
Zamona iy adabiy aʼlim insoniya ning maʼna iy madaniya i kon eks ida adabiy asa ni
o‘liq id ok e ishga qodi a so‘z sanʼa i bilan mus aqil muloqo qilishga ayyo bo‘lgan
o‘qu chini shakllan i ishi ke ak [2:56].
Zamona iy adabiy aʼlim o‘qu chila da milliy a jahon adabiyo i namunala ida aks e gan
hayo iy hodisala ni ushunishni hamda baholash a solish i ish asosida yashash a
ij imoiylashish pozi siyala ini shakllan i adi. Rossiyalik me odis olim a amaliyo chi
V.G.Ma an sman “Adabiy aʼlimning maqsadi na aqa in ellek ual i ojlanish, balki sanʼa a
anning insonpa a lik salohiya ini hissiy jiha dan o‘zlash i ish, insonning sanʼa , an a odamla
bilan aloqa qilishning es e ik a psixologik mexanizmla ini ishlab chiqishdi ” [3] degan.
Da haqiqa , adabiy aʼlim das u ining asosi o‘qish malakasini doimiy a ishda i ojlan i ishdan
ibo a di .
Ta’limda inno a sion yondashu la a zamona iy exnologiyala ni jo iy e ish o qali
alabala ning ik lash doi asini kengay i ish, ula ga yangi imkoniya la ya a ish a kelajakda
mu a aqiya li bo‘lishla iga yo dam be ish mumkin. Shunday qilib, a’lim na aqa bilim
be u chi ja ayon, balki shaxsni shakllan i u chi a jamiya ga oydali a’zo si a ida
ayyo laydigan muhim aoliya di .
Mak ab a’limining asosiy maqsadi o‘qu chila ga na aqa bilim a ko‘nikmala ni be ish,
balki ula ning shaxsiy salohiya ini ochish a i ojlan i ishdan ibo a di . Bu ja ayon da la ,
jamiya a oila oldida bi qancha muhim azi ala ni baja ishni alab e adi.
“Ta aqqiyo ning amal oshi ham, mamlaka ni qud a li, milla ni buyuk qiladigan kuch
ham ilm- an, aʼlim a a biyadi . Shuning uchun ham, Oʻzbekis onda aʼlim izimini kompleks
i ojlan i ish, malakali kad la ayyo lash maqsadla iga ka a kuch a mablagʻla
yoʻnal i ilmoqda. Mak abgacha aʼlim, mak ab a oliy aʼlim izimla i, ilmiy- adqiqo
muassasala i aoliya ida si a oʻzga ishla i oʻy be moqda” [4].
Respublikamizda olib bo ilayo gan a’lim isloho la ining asosiy yo‘nalishla idan bi i,
alba a, ha bi yosh a lodni ye uk, ba kamol a o‘z kasbining mu axassisi qilib a biyalashdi .
Ba kamol insonning shakllanishi, munosib kasbni egallashi a jamiya a aqqiyo iga
qo‘shgan hissasi juda muhimdi .
Kasbiy shakllanish ja ayonining o‘ziga xos bosqichla idan bi i — bu kasbni anlashdi .
Bu ja ayonda yoshla ning qiziqishla i, is e’dodla i a indi idual imkoniya la ini hisobga
olish juda za u . Ula uchun o‘g‘ i kasbni anlash na aqa shaxsiy mu a aqiya uchun, balki
bu un jamiya ning i ojlanishi uchun ham muhim ahamiya ga ega.
“Yoshla ni kasbiy ko‘nikmala ini i ojlan i ilishi – bu uning ye uk mu axassis si a ida
ongli a ishda o‘zini o‘zi maqsadga yo‘nal i ilgan holda kasbiy i ojlan i ish ja ayonidi . Bu
ja ayon kasbiy aoliya sama ado ligini a’minlo chi bilim, ko‘nikma a malakala ni, shaxsiy a
kasbiy si a la ini mus aqil akomillash i ishni o‘z ichiga qam ab oladi a quyidagi ashkil
e u chila dan ibo a di :
-shaxsiy si a la ni kamol op i ish;
-in elek ual i ojlanish;
-kasbiy i ojlanish;
-jismoniy komillik.
Xususan, mu axassis o‘zini-o‘zi kasbiy i ojlan i ishi uchun qa o za u si a la ga ega
bo‘lishi ke ak.
844
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Ula ga quyidagila ni ki i ish mumkin:
-kasbiy masalala ni yechishga ichki mo i a siya;
-kasbiy masalala ni yechish ja ayonida yuqo i na ijala ga e ishishga in ilish;
-kasbiy ko‘nikmala ni i ojlan i ishning mazmunini ushunish a me odik asosla ini
bilish”
Shuningdek, a’lim ja ayonida ilmiy bilimla ni boyi ish, zamona iy pedagogik
exnologiyala ni qo‘llash a o‘qu chila ning ik lash qobiliya ini i ojlan i ish muhim ol
o‘ynaydi. Bu o qali yosh a lod na aqa naza iy bilimla ga ega bo‘ladi, balki amaliy
ko‘nikmala ga ham ega bo‘lishadi.
Umuman olganda, a’lim isloho la i doi asida kasbiy ayyo ga lik ja ayonini si a li ashkil
e ish o qali biz kelajakda mamlaka imiz a naqi uchun za u bo‘lgan malakali mu axassisla ni
ayyo lashimiz mumkin.
Bi inchidan, a’lim ja ayonida o‘qu chila ning amaliy aoliya aj ibasini shakllan i ishga
alohida e’ ibo be ilishi za u . “Bu esa o‘qu chila ning naza iy bilimla ini amalda qo‘llay olish
qobiliya ini oshi adi. Masalan, loyiha asosidagi a’lim me odla i, gu uhli ishla a amaliy
mashg‘ulo la o qali o‘qu chila eal hayo dagi muammola ni hal qilish ko‘nikmala ini
egallashla i mumkin” [5].
Ikkinchidan, ayanch kompe ensiyala ni shakllan i ish o qali o‘qu chila ni ij imoiy
hayo ga sama ali ayyo lash ja ayonla i ashkil e ilishi lozim. Bu kompe ensiyala o asida
muloqo qobiliya i, jamoa bilan ishlay olish, anqidiy ik lash a muammoni hal qilish
ko‘nikmala i ye akchi o‘ in u adi. O‘qi u chila ushbu kompe ensiyala ni i ojlan i ishga
yo‘nal i ilgan da sla a aoliya la ni ejalash i ishi juda muhimdi .
Uchinchidan, mak ab a’limi shaxsning ij imoiy a hissiy i ojlanishini ham qo‘llab-
qu a lashi ke ak. “O‘qu chila ga muomala madaniya ini, empa iya a ahba lik ko‘nikmala ini
i ojlan i ish imkoniya la ini ya a ish o qali ula ning jamiya da aol ish i ok e ishiga yo dam
be iladi” [6:23-25].
Oila ham a’lim ja ayonida muhim ol o‘ynaydi. Oila a’zola ining a’limga bo‘lgan
yondoshu i, mo i a siyasi a qo‘llab-qu a lashi o‘qu chila ning mu a aqiya li bo‘lishiga ka a
a’si ko‘ sa adi. Shuning uchun mak abla o a-onala bilan hamko likni mus ahkamlashga
in ilishi ke ak.
Umuman olganda, mak ab a’limi na aqa bilim be ishdan ibo a emas, balki ha
omonlama i ojlangan shaxsla ni a biyalashga qa a ilgan kompleks ja ayon hisoblanadi.
Shuning uchun bunday maqsadla ni amalga oshi ish uchun qulay sha -sha oi la ni
ya a ish juda muhimdi .
Аdabiyo da sla ining o‘qu chila da hayo iy ko‘nikmala ni shakllan i ishdagi pedagogik
imkoniya la i:
1. Аxloqiy a maʼna iy qad iya la ni shakllan i ish:
Аdabiy asa la insonpa a lik, adola , meh -oqiba , a anpa a lik, bu ch, ijdon kabi
axloqiy ushunchala ni o‘qu chila ongiga singdi ishda muhim ol o‘ynaydi.
Аdabiy qah amonla ning ijobiy a salbiy omonla ini ahlil qilish o qali o‘qu chila
yaxshi a yomonni a qlash, o‘gʼ i qa o qabul qilish, xa ola dan saboq olish kabi ko‘nikmala ni
egallaydila .
Milliy a umuminsoniy qad iya la ning uygʼunligini aʼminlash, o‘qu chila da o‘z
xalqiga a jahon madaniya iga hu ma hissini shakllan i ish.
2. Empa iya a ij imoiy masʼuliya ni i ojlan i ish:
845
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Аdabiy asa la o‘qu chila ni boshqa insonla ning his- uygʼula ini ushunishga, ula ga
hamda d bo‘lishga, ula ning da dini his qilishga o‘ ga adi.
Qah amonla ning ij imoiy muammola ga munosaba ini ahlil qilish o qali o‘qu chila da
jamiya dagi adola sizlikla ga qa shi ku ashish, muh ojla ga yo dam be ish, a o -muhi ni himoya
qilish kabi ij imoiy masʼuliya hissini shakllan i ish.
Tu li madaniya akilla ining hayo i a u -oda la i bilan anishish o qali o‘qu chila da
bagʼ ikenglik, ole an lik a boshqa xalqla ga hu ma hissini a biyalash.
3. Tanqidiy ik lashni a muammola ni hal qilish ko‘nikmala ini o‘s i ish:
Аdabiy asa la dagi oqeala ni, qah amonla ning xa i-ha aka la ini a mualli ning
gʼoyasini ahlil qilish o qali o‘qu chila axbo o ni anqidiy baholash, sabab-oqiba aloqala ini
aniqlash a xulosa qilish ko‘nikmala ini i ojlan i adila .
Qah amonla duch kelgan muammola ni ahlil qilish, ula ning yechimla ini izlash o qali
o‘qu chila hayo iy muammola ni hal qilishning u li yo‘lla ini o‘ ganadila .
Аdabiy asa la asosida munoza ala , diskussiyala , deba la ashkil qilish o qali
o‘qu chila o‘z ik la ini asoslash, boshqala ning nuq ai naza ini hu ma qilish, mu osaga kelish
kabi ko‘nikmala ni egallaydila .
4. Kommunika siya a hamko lik ko‘nikmala ini akomillash i ish:
Аdabiyo da sla ida gu uhli ishla , loyihala , olli o‘yinla ashkil qilish o qali o‘qu chila
bi -bi la i bilan muloqo qilish, ik almashish, o‘z ik ini bayon qilish, boshqala ni inglash,
umumiy maqsad sa i ha aka qilish kabi ko‘nikmala ni egallaydila .
Аdabiy asa la asosida sahnalash i ishla , adabiy kechala , uch ashu la ashkil qilish
o qali o‘qu chila o‘z is eʼdodini namoyon qilish, omma oldida chiqish, o‘z ik ini go‘zal a
aʼsi chan i odalash kabi ko‘nikmala ni i ojlan i adila .
5. Ijodiy a akku ni a o‘z-o‘zini anglashni i ojlan i ish:
Аdabiyo da sla ida ijodiy yozu , essela , sheʼ la , hikoyala yozish, asmla chizish,
musiqa ya a ish kabi opshi iqla be ish o qali o‘qu chila o‘z ichki dunyosini i odalash,
asa u ini kengay i ish a ijodiy qobiliya la ini namoyon qilish imkoniya iga ega bo‘ladila .
Аdabiy asa la ning qah amonla i bilan o‘zini solish i ish, ula ning aqdi idan saboq olish
o qali o‘qu chila o‘z shaxsiya ini anglash, kuchli a zai omonla ini aniqlash, hayo dagi
maqsadla ini belgilash kabi ko‘nikmala ni egallaydila .
6. Аxbo o bilan ishlash ko‘nikmala ini shakllan i ish:
Аdabiy asa la haqida maʼlumo izlash, ahlil qilish a sa alash o qali o‘qu chila axbo o
exnologiyala idan sama ali oydalanish, ishonchli manbala ni aniqlash, maʼlumo la ni qay a
ishlash a xulosa qilish kabi ko‘nikmala ni egallaydila .
“Globallashu sha oi ida yosh a lodni hayo ga ayyo lashning ahamiya i:
Jahon iq isodiyo ining in eg a siyalashu i, exnologiyala ning shidda bilan i ojlanishi
a axbo o oqimining kuchayishi yosh a loddan doimiy o‘zga ishla ga moslasha olish, mus aqil
qa o qabul qilish, k ea i ik lash a inno a sion yechimla ni opa olish kabi ko‘nikmala ni
alab e adi” [7].
Global muammola (iqlim o‘zga ishi, ekologik anglik, mig a siya, e o izm) yechimida
aol ish i ok e adigan, masʼuliya li a andoshla ni a biyalash za u a i.
Milliy qad iya la ni saqlagan holda, jahon si iliza siyasiga in eg a siyalashu ja ayonida
yoshla ning mu a aqiya li ish i okini aʼminlash.
846
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
REFERENCES
1. Ласкина Н.В. Комментарий к Федеральному закону от 22.08.1996 N 125-ФЗ "О
высшем и послевузовском профессиональном образовании". -Специально для
системы ГАРАНТ, 2012 г.
2. А. Г. Кутузов, Е. С. Романичева "Методические рекомендации к учебникам "В мире
литературы" А. Г. Кутузова и Е. С. Романичевой".
3. Альбеткова Р.И. и др. Активные формы преподавания литературы. М., 1991.
Методика преподавания литературы: хрестоматия-практикум: учеб. пособие для
студ. высш. пед. учеб. заведений / автор-сост. Б. А. Ланин. М., 2003.
4. Da slik umumiy.ped.
5. Влияние различных педагогических факторов на развитие критического мышления у
будущих учителей начальных классов.
6. Byko skyi T.V. Con en s o P o essional T aining o Fu u e A e -School Teache s in
Pedagogical Uni e si ies o Uk aine. 2019 In e na ional Council on Technologies o
En i onmen al P o ec ion (ICTEP). 23-25 Oc obe 2019.
7. Ta iana Tkache a; Zoya Sazono a. C ea i i y de elopmen as indispu able componen o
long-li e educa ion. Published in: 2014 In e na ional Con e ence on In e ac i e
Collabo a i e Lea ning (ICL). 2014.
