SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
27
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17735633
TOVAR MODDIY ZAXIRALARINI MILLIY VA XALQARO
STANDARTLARDA AKS ETTIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
N.M.Sha ipo a
Te miz da la uni e si e i “Buxgal e iya hisobi”
mu axassisligi 2-bosqich magis an i
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada 4-sonli To a moddiy zaxi ala i nomli BHMS (Buxgal e iya
hisobining milliy s anda la i) bo‘yicha TMZ ( o a moddiy zahi ala i) anna xini
baholash, ula ni ak i si a ida qabul qilish sha la ini o‘ ganish hamda xa aja
si a ida an olish a 2-sonli BHXS (Buxgal e iya hisobo ning xalqa o s anda la i)
bo‘yicha TMZ la aks e i ilishi kabi masalala o‘ ganilgan.
Kali so‘zla . TMZ( o a moddiy zahi ala i) a ula ning a kibi, BHMS
(Buxgal e iya hisobining milliy s anda la i), BHXS (Buxgal e iya hisobo ning
xalqa o s anda la i), xa aja si adida an olish, so ib olish a qay a ishlash.
ОСОБЕННОСТИ ОТРАЖЕНИЯ ТОВАРНО-МАТЕРИАЛЬНЫХ
ЗАПАСОВ В НАЦИОНАЛЬНЫХ И МЕЖДУНАРОДНЫХ СТАНДАРТАХ
АННОТАЦИЯ
В данной статье изучены вопросы оценки себестоимости товарно-
материальных запасов (ТМЗ) в соответствии с НСБУ № 4 «Товарно-
материальные запасы», условия принятия их в качестве актива, признания в
качестве расхода, а также отражение ТМЗ в соответствии с МСФО (IAS) 2
«Запасы».
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
28
Ключевые слова: ТМЗ (товарно-материальные запасы) и их состав, НСБУ
(Национальные стандарты бухгалтерского учёта), МСФО (Международные
стандарты финансовой отчётности), признание в качестве расхода,
приобретение и переработка.
FEATURES OF ACCOUNTING FOR INVENTORIES UNDER NATIONAL
AND INTERNATIONAL STANDARDS
ABSTRACT
This a icle examines he alua ion o he cos o in en o ies (TMZ) unde NSBU
No. 4 “In en o ies”, he condi ions o hei ecogni ion as asse s, hei ecogni ion as
an expense, as well as he p esen a ion o in en o ies unde IFRS (IAS) 2
“In en o ies”.
Keywo ds: in en o ies (TMZ) and hei composi ion, NSBU (Na ional S anda ds
o Accoun ing), IFRS (In e na ional Financial Repo ing S anda ds), ecogni ion as an
expense, acquisi ion and p ocessing.
KIRISH. To a -moddiy zaxi ala i - so ib olingan a qay a so ish uchun
mo‘ljallangan o a la ni qam ab oladi, masalan sa do ashkilo i omonidan so ib
olingan a qay a so ish uchun saqlanadigan o a la , yoki qay a so ish uchun
mo‘ljallangan ye a boshqa mulkla . To a -moddiy zaxi ala jumlasiga, shuningdek,
adbi ko lik sub’yek i omonidan ishlab chiqa ilgan ayyo mahsulo , yoki
ugallanmagan ishlab chiqa ish hamda ishlab chiqa ish ja ayonida ishla ish uchun
mo‘ljallangan xom ashyo a ma e ialla ki adi. Xizma ko‘ sa ish ashkilo la i uchun
o a -moddiy zaxi ala iga, xizma ko‘ sa ish bo‘yicha xa aja la ham, ula bilan
bog‘liq bo‘lgan da omadla haligacha an olinmagan bo‘lsada, ki adi.
To a -moddiy zaxi ala anna xiga TMZla ni so ib olish, qay a ishlash a ula ni
hozi gi pay dagi joylashishi hamda ayyo maxsulo hola iga kel i ish uchun amalga
oshi ilgan boshqa jami xa aja la ki i ilishi lozim.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
29
1- asm. To a ashish xa aja la ining a kibi
20
Mazku Buxgal e iya hisobining milliy s anda i (BHMS) Quyidagila o a -
moddiy zaxi ala hisobining asosiy qoidala i hisoblanadi:
❖ an olish pay ini aniqlash, asni lash, balans qiyma ini baholash;
❖ o a -moddiy zaxi ala anna xiga ki i iladigan xa aja la ni aniqlash,
kelgusida xa aja la ni, shu jumladan o a -moddiy zaxi ala qiyma ini xa aja si a ida
an olish;
❖ o a -moddiy zaxi ala qiyma ini ealiza siya qilishning so qiyma iga qada
kamay i ish baholash);
❖ o a -moddiy zaxi ala ning chiqib ke ishidan moliya iy na ijala ni aniqlash
hamda moliya iy hisobo da ula bo‘yicha axbo o ni yo i ib be ish a ibi.
20
A.M.Xudoyqulo Nomoddiy ak i la ya a ishda jalb e iladigan o a moddiy zaxi ala qiyma ini aniqlash hisobi Moliya
a bank ishi elek on ilmiy ju nali. -2020. -106-121 be la
TAYYORLASH XARAJATLARI
BARCHA TURDAGI TASHKILOTDA TASHISH XARAJATLARI
TRANSPORT TASHISHDA YUZAGA KELADIGAN XARAJATLARNI SUG'URTALASH
YUKLASH TUSHURISH ISHLARI (FRAXT) UCHUN TO'LOVLAR
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
30
1-jad al
Fleshka maxsulo ini oy da omida ma e ial si a ida ki im qilib bo ish
da omiyligi
21
T/
Fleshka
mahsulo i
ni xa id
qilish
sanala i
O‘lcho
bi ligi
Miq
-
do i
Bi dona
leshkanin
g na xi
(so‘mda)
T anspo
ayyo lo
xa aja la
i
Xa aja la
umumiy
miqdo i
Bi
dona
leshka
anna x
i
so‘mda
1
2
3
4
5
6
7(4*5+6)
8(7/4)
1-yan a
xola iga
boshlang‘ich
qoldiq
dona
1000
50000
65000
50065000
50065
1
2-yan a
dona
5000
45000
60000
22506000
45012
2
15-yan a
dona
2500
55000
55000
13755500
55022
Jami ma jud
zaxi ala
x
8500
x
180000
412680000
x
Yuqo idagi kel i ilgan oylik da omida ishlab chiqa ishga 7500 dona maxsulo
yo‘nal i ildi
- 2500 1yan a xola idagi boshlang‘ich qoldiqdan;
-3000 2-yan a xola idagi 1-pa iya ki im qilingan maxsulo dan;
-2000 15-yan a xola idagi 2-pa iya ki im qilingan maxsulo dan.
21
Mualli omonidan ya a ildi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
31
To a moddiy zahi ala ini xa aja si a ida an olish quidagi sha la asosida
amalga oshi iladi:
• To a -moddiy zaxi ala so ilganida, ushbu zaxi ala ning balans qiyma i
xa aja si a ida, ula bilan bog‘liq bo‘lgan da omad an olinadigan da da, an olinishi
lozim.
• Ha qanday o a -moddiy zaxi ani so so ish qiyma igacha kamay i ish
summasi a zaxi ala bo‘yicha yo‘qo ishla ushbu kamay i ish yoki yo‘qo ish o‘y
be gan da da xa aja si a ida an olinishi lozim.
• So so ish qiyma ining oshishi na ijasida kelib chiqadigan o a -moddiy
zaxi ala ini kamay i ishning ha qanday qay a iklanishi summasi, xa aja bo‘lib an
olingan TMZla summasining kamayishi si a ida bunday qay a iklash o‘y be gan
da da an olinishi lozim.
Ba’zi o a -moddiy zaxi ala ning qiyma i o‘z kuchi bilan qu ilgan asosiy
osi aning a kibiy qismi si a ida boshqa ak i la hisob a aqla iga olib bo ilishi
mumkin. Bunday usul bilan boshqa ak i la ga ki i ilgan o a -moddiy zaxi aning
qiyma i, ushbu ak i dan oydalanish mudda i da omida xa aja si a ida an olinadi.
2-jad al.
To a moddiy zahi ala ining ha aka iga oid buxgal e iya o‘ kazmala i
22
T/
Ope a siya mazmuni
Debe
K edi
1.
Obyek la ni qu ishda oydalanilayo gan asosiy
osi ala ning eski ishi kapi al quyilmala
xa aja i ki i ilishi
0810
0211-
0299
2.
Obyek la ni qu ishda oydalanilayo gan
nomoddiy ak i la ni amo iza siyasini
xa aja ga ki i ilishi
0810
0510-
0590
22
O’zbekis on Respublikasi buxgal e iya hisobining milliy s anda i 21-sonli BXMS
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
32
3.
O‘ na ilgan asbob uskunala mon ajga
opshi ilishi
0810
0710-
0720
4.
Sa langan qu ilish a boshqa ma e ialla
qiyma i kapi al quyilmala bo‘yicha xa aja ga
ki i ildi
0810
1010-
1090
5.
Yo damchi ishlab chiqa ishning kapi al
qo‘yilmala ga ko‘ sa gan xizma la i xisobdan
chiqa ish
0810
2310
6.
Kapiyal quyilmala dan oydalanilgan bank
k edi la i a boshqa qa z majbu iya la i
bo‘yicha oiz hisoblanishi
0810
6920
2-jad aldagi 5-buxgal e iya o‘ kazmasi yo damchi ishlab chiqa ishning
ugallanmagan ishlab chiqa ishga ko‘ sa gan xizma la ini hisobdan chiqa ishda 0810-
ugallanmagan qu ilish schyo i debi idan o‘ ib keladi a bu bilan 2310-yo damchi
ishlab chiq ish schyo i k edi lanadi
ADABIYOTLAR TAHLILI. 4-sonli “To a -moddiy zaxi ala ” nomli
O‘zbekis on Respublikasi buxgal e iya hisobi milliy s anda ining 12-bandiga
mu o iq, O‘zbekis on Respublikasida o a moddiy zaxi ala ni baholash quyidagi
ikki a qiyma la dan eng pas i bo‘yicha amalga oshi iladi:
• balans uzilayo gan sanadagi anna x (so ib olish na xi yoki ishlab chiqa ish
anna xi);
• balans uzilayo gan sanadagi ealiza siya qilishning so qiyma i (BHMS,
2020).
Rossiya Fede a siyasida esa o a -moddiy zaxi ala hisobi bo‘yicha 2001 yilda
5/01-sonli “Moddiy ishlab chiqa ish zaxi ala i hisobi” nomli buxgal e iya hisobi
Nizomi asdiqlangan. Mazku Nizom 2021 yil 1 yan a dan o‘z kuchini yo‘qo ishi
Rossiya Fede a siyasi Moliya azi ligi buy ug‘i bilan belgilab qo‘yilgan (P ikaz,
2019). Hozi gi kunda amalda bo‘lgan 5/01-sonli “Moddiy ishlab chiqa ish zaxi ala i
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
33
hisobi” nomli buxgal e iya hisobi Nizomining 5-bandiga mu o iq, ma e ial ishlab
chiqa ish zaxi ala i buxgal e iya hisobiga ula ning haqiqiy anna xi bo‘yicha qabul
qilinishi alohida kel i ib o‘ ilgan bo‘lsa-da, xo‘jalik sikli yakunla ida o a -moddiy
zaxi ala (keyingi o‘ inla da – TMZ la ) ealiza siya qilishning so qiyma i yoki balans
qiyma i kabi qiyma la ning eng pas ini anlash yo‘li bilan baholanishi o‘g‘ isida
ma’lumo la kel i ilmagan. Shuningdek, bu haqda O‘zbekis on Respublikasi
“Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida” gi qonunining 17-moddasida kel i ib o‘ ilgan
bo‘lsada, “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida” gi Rossiya ede a siyasining ede al
qonunida bu o‘g‘ isida modda a ma’lumo la kel i ib o‘ ilmagan (Qonun, 2016;
Zakon, 2013).
Bundan ko‘ inib u ibdiki, O‘zbekis on hisob siyosa i izimida mahsulo ( o a ,
ish yoki xizma ) la anna xini pasay i ish, soliqqa o iladigan oydani ko‘pay i ish a
qola e sa so oydani ko‘pay i ishga aniq bi yu idik asosla ishlab chiqilib,
akomillash i ib bo ilmoqda.
Yana bi ahlilni kel i ib o‘ amiz. 4-sonli “To a -moddiy zaxi ala ” nomli
O‘zbekis on Respublikasi buxgal e iya hisobi milliy s anda ining 62-bandiga mu o iq
O‘zbekis on Respublikasida o a -moddiy zaxi ala qoldiqla i a chiqib ke ayo gan
(ishlab chiqa ishga be ilgan) o a -moddiy zaxi ala qiyma ini aniqlash quyidagi
usulla dan bi i o qali amalga oshi iladi:
1. Tegishli bi likning iden i ika siyalangan anna xi bo‘yicha;
2. O‘ acha o ilgan qiyma bo‘yicha (AVECO);
3. To a -moddiy zaxi ala xa id qilingan aq bo‘yicha das labki zaxi ala
anna xi bo‘yicha (FIFO) (BHMS, 2020).
Vaziya ni Rossiya Fede a siyasi buxgal e iya hisobi izimi bilan aqqoslaydigan
bo‘lsak, 2001 yil 9 iyundagi 5/01-sonli “Moddiy ishlab chiqa ish zaxi ala i hisobi”
nomli buxgal e iya hisobi Nizomining 16-bandiga mu o iq, Rossiya Fede a siyasida
ma e ial ishlab chiqa ish zaxi ala ini ishlab chiqa ishga chiqim qilishda (so ish na xi
bilan hisobga olinadigan o a la dan ashqa i) a boshqacha hisobdan chiqa ilishida
ula bahosi quyidagi usulla dan bi i o qali aniqlanadi:
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
34
1. Tegishli bi likning iden i ika siyalangan anna xi bo‘yicha;
2. O‘ acha o ilgan qiyma bo‘yicha (AVECO);
3. To a -moddiy zaxi ala xa id qilingan aq da das labki zaxi ala anna xi
bo‘yicha (FIFO).
4-LIFO usuli 2008 yil 1 yan a dan boshlab qo‘llanilishdan o‘x a ilganligi
alohida belgilab qo‘yilgan (P ikaz, 2007).
XULOSA. Shuni alohida a’kidlab o‘ ish joizki, Rossiya Fede a siyasining 2001
yil 9 iyundagi “Moddiy ishlab chiqa ish zaxi ala i hisobi” nomli 5/01-sonli
buxgal e iya hisobi Nizomida kel i ilgani kabi O‘zbekis on Respublikasi 4-sonli
“To a -moddiy zaxi ala ” nomli buxgal e iya hisobi milliy s anda ida o a -moddiy
zaxi ala ning boshqacha chiqim qilinishida egishli bi likning iden i ika siyalangan
anna xi, AVECO a FIFO usulla ini qo‘llash mumkinligi o‘g‘ isida aziya a masala
ko‘ inishidagi ma’lumo la uch amaydi. Bundan ashqa i egishli bi likning
iden i ika siyalangan anna xi, AVECO, FIFO a LIFO usulla i, da iy hisob, uzluksiz
hisob a boshqa me od hamda yo‘lla ning amalda qo‘llanilishi o‘g‘ isidagi ba a sil
ahliliy misol a masalala Rossiya Fede a siyasi nash e gan adabiyo la dagiga
nisba an O‘zbekis onda nash e ilgan adabiyo la da ancha kam uch aydi. Milliy a
xalqa o hisob izimida nomoddiy ak i la ushunchasi ma jud bo‘lib, biz mazku
ak i la ni - moddiy ko‘ inishga ega bo‘lmagan ak i la (MHXS, 2013), - deb
a’ i laymiz. Ammo aniq bi aziya da alqin qiladigan bo‘lsak, deylik bugungi kunda
amaliyo da keng a qalgan 1 S das u iy mahsulo i yoki boshqa bi das u iy mahsulo ni
ishlab chiqa ish uchun ko xona diskla dan oydalanadi, ya’ni ishlab chiqa ishga
ma e ial si a ida ki im qiladi a o‘z qabul qilgan hisob siyosa iga mu o iq qoldiq
zaxi ala ni da iy yoki doimiy (uzluksiz) hisobda a boshqa me odla da aks e i ish
ja ayonla ini bosqichma-bosqich bosib o‘ adi. Bunda da iy hisob ja ayoni me odi a
doimiy (uzluksiz) hisob ja ayoni me odla ini qo‘llashning ahamiya i beqiyos bo‘lib
hisoblanadi. Doimiy (uzluksiz) hisob ja ayoni me odini amaliyo da s anda (oddiy)
me od deb, da iy hisob ja ayoni me odini esa modi ika siyalangan ( u langan,
o‘zga i ilgan) yoki si panchiq me od, deb ham a ashadi. Mazku aziya la da ko xona
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
35
nomoddiy ak i la ning moddiy ko‘ inishi uchun (disk uchun) xa aja la ni amalga
oshi adi. Buning na ijasida ishlab chiqa ish uchun mo‘ljallangan ma e illa zahi ala i
qiyma ining hisoblashda xalqa o hisobda oydalaniladigan anna x usuli asosda ishlab
chiqa ishga jalb e iladigan egishli bi likning iden i ika siyalangan anna xi usuli,
AVECO, FIFO a LIFO usulla ini sha li a ishda aziya li asosla da misolla bilan
bi mabi ko‘ ib, o‘ ganib chiqamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Mu ojaa noma (2020) O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sha ka
Mi ziyoye ning Oliy Majlisga Mu ojaa nomasi. 24.01.2020.
h ps://p esiden .uz/uz/lis s/ iew/3324# ; BHMS (2020) O‘zbekis on Respublikasi
buxgal e iya hisobining milliy s anda i (4-sonli BHMS) «To a -moddiy zaxi ala ».
O‘zbekis on Respublikasi moliya azi ining 2020 yil 28 maydagi 24-son buy ug‘iga
ilo a. O‘zbekis on Respublikasi Adliya azi ligi omonidan 2020 yil 30 iyunda 3259-
aqam bilan o‘yxa dan o‘ kazilgan.
2. P ikaz (2019) Dokumen u achi aye silu s 1 yan a ya 2021 goda s yazi s
izdaniyem P ikaza Min ina Rossii o 15.11.2019 N 180 n.
3. Qonun (2016) O‘zbekis on Respublikasining Qonuni “Buxgal e iya hisobi
o‘g‘ isida” (yangi ah i i). 2016 yil 13 ap el, O‘RQ-404-son. Toshken sh.
4. O‘zbekis on Respublikasining “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida”gi Qonuni //
O‘zbekis on Respublikasi qonun hujja la i o‘plami. – 2016. – № 15. – 172-modda.
5. O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligining 28.05.2020 y. 24-son buy ug‘i
bilan asdiqlangan Buxgal e iya hisobining milliy s anda i № 4 “To a -moddiy
zaxi ala ” (AV 30.06.2020 y. 3259-son bilan o‘yxa ga olingan) //
lex.uz/docs/4890446.
6. Buxgal e iya hisobining milliy s anda i № 1 “Hisob siyosa i a moliya iy
hisobo ” // no ma.uz.
