289
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
AMIR TEMURNING HARBIY YURISHLARI
Xudoybe diye a Mohiniso Bobomu odo na
Abdullaye a Nilu a Xudoynaza qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i alabasi
E-mail: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17735771
Anno a siya: Sohibqi on Ami Temu ning yu ishla i, jangla i a o‘z hududini da la
miqyosiga ko‘ a gan jasu sa ka da haqida quyidagi maqolada ko‘ ib chiqamiz. XIV as ning
ikkinchi-ya mi, ya’ni Ami Temu Ma kaziy Osiyoda mus aqil da la ba po e ib , so‘ng a
hududiy jiha dan Ye oosiyo bo‘ylab yas angan a ha o Mis ni bo‘ysundi ib A ikagacha
o‘ gan ulkan impe iya uzishga mu a aq bo‘ldi. Ami Temu uzgan da la asa u iga hozi gi
O‘ a Osiyo, I oq, E on, Tu kiya, Hindis on, Mo‘g’ulis on, Ka kaz a boshqa hududla ki gan.
Ami Temu bosib olgan hududla da a ib, qonun qoida izimini o‘ na adi. Ushbu maqola aynan
Ami Temu yu ishla iga bag’ishlangan. Ami Temu ning jang uslubi a hududla ga qilingan
u ushning sababi ay ib o‘ iladi.
Kali so‘zla : Mo a ounnah , Xu oson, uch yillik u ush, Loy jangi, ye i yillik u ush, Anqa a
jangi, Dehli sul onligi, Temu uzukla i, To‘x amishxon, Ol in O‘ da, E mi aj muzeyi,
Anno a ion: In he ollowing a icle, we will conside he campaigns, ba les, and he b a e
gene al who aised his e i o y o he le el o a s a e unde he ule o Sahibgi in Ami Temu . In
he second hal o he 14 h cen u y, ha is, Ami Temu es ablished an independen s a e in Cen al
Asia, and hen managed o c ea e a huge empi e ha s e ched ac oss Eu asia and e en subjuga ed
Egyp in A ica. The adminis a ion o he s a e c ea ed by Ami Temu included p esen -day Cen al
Asia, I aq, I an, Tu key, India, Mongolia, he Caucasus, and o he egions. Ami Temu es ablishes
a sys em o law and o de in he occupied e i o ies. This a icle is dedica ed o he campaigns o
Ami Temu . Ami Temu 's igh ing s yle and he eason o he e i o ial wa a e men ioned.
Key wo ds: Mo a ounnah , Khu asan, h ee-yea wa , Ba le o Loy, se en-yea wa , Anka a ba le,
Delhi Sul ana e, Timu 's ule, Tokh amysh Khan, Golden Ho de, He mi age Museum,
Аннотация: В следующей статье мы рассмотрим походы, сражения и отважного
полководца, поднявшего свою территорию до государственного уровня Сахибгирона Амира
Темура. То есть во второй половине XIV века Амир Темур основал независимое государство
в Средней Азии, а затем сумел создать огромную империю, которая простиралась по всей
Евразии и даже подчинила Египет Африке. В управление созданного Амиром Темуром
государства вошли нынешняя Средняя Азия, Ирак, Иран, Турция, Индия, Монголия, Кавказ и
другие регионы. Амир Темур устанавливает систему правопорядка на оккупированных
территориях. Данная статья посвящена походам Амира Темура. Упоминается боевой стиль
Амира Темура и причина территориальной войны.
Ключевые слова: Моваруннахр, Хорасан, Трехлетняя война, Битва при Лое, Семилетняя
война, Анкарская битва, Делийский султанат, правление Тимура, Тохтамыш-хан, Золотая
Орда, Эрмитаж.
Ki ish: Mo a ounnah , E on, A g’onis on a Oza bayjonda 1370-yildan 1506-yilgacha
hukm onlik qilgan emu iyla sulolasining ujudga kelishi Ami Temu nomi bilan bog’liq.
Ami Temu – Ma kaziy Osiyo a ixida eng yi ik sa ka da si a ida anilgan shaxsdi . U u li
yu ishla i o qali na aqa o‘z sal ana i hududini kengay i gan, balki ha biy san’a ni yangi
bosqichga olib chiqqan. U Mo a ounnah dan boshlab, Hindis on, Fo s, Ka kaz, Kichik Osiyo
a Rossiyaning janubiy hududla igacha bo‘lgan keng ye la ni ha biy yu ishla o qali o‘z
nazo a iga olgan.
290
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ami Temu ning ha biy yu ishla i o‘z da ida Ma kaziy Osiyoni kuchli da la ma kaziga
aylan i ishga qa a ilgan bo‘lsa-da, zamona iy a ixshunoslikda bu yu ishla ning maqsadi, uslubi
a uzoq mudda li a’si i o‘liq ochib be ilmagan. Temu nomi ko‘pincha “zab e u chi” si a ida
esga olinadi, ammo uning ha biy yu ishla idagi s a egik chuqu lik, iq isodiy asos a diploma ic
yu ishla hali ye a li da ajada o‘ ganilmagan.
Temu bek a ixiy a oqli shaxs, uning ishla i a hayo i O‘ a Osiyoda, jahonning ko‘pgina
mamlaka la ida yo qin iz qoldi gan. Bizning kunla gacha ye ib kelgan manbala ning asosiy
mazmunini eng a alo, Temu ning ha biy yu ishla ini, a si lash ashkil e adi. Ami Temu
a ix sahnasiga Chig’a oy ulusining uzil-kesil pa chalanishi da ida chiqdi. Bu ulusning
pa chalanishi XIV as ning 40-yilla ida sulola iy nizola a o‘za o u ushning kuchayishi
na ijasida boshlangan edi. Chig’a oy ulusi xa yoqasiga kelib qolgan edi a bundan Mo‘g’ulis on
xoni Tug’luq Temu (1348-1363) oydalanib qoldi. Bu aq da Tug’luq Temu Mo a ounnah ga
ez- ez yu ishla ini amalga oshi ib u di. 1361-yilda anchagina hududni qo‘lga ki i di. Tug’luq
Temu ning o‘zi esa Mo‘g’ulis onga qay ib, o‘g’li Xiz xo‘jani Mo a ounnah da qoldi adi. Temu ni
esa uning xizma iga ayinlaydi. Bi oq yosh hokim bo‘shang a i odasiz edi. Shu sababdan Temu
o‘ziga o‘xshagan yosh a g’ay a li Husayn bilan bi ga kelishib ish qilishga ha aka qiladi. Bu ikki
do‘s Ga msi iloya ida uch ashishga ahd qilishadi. Bundan ushbu iloya hokimi Malik
Qu biddin ula dan o‘z dushmanla iga qa shi oydalanmoqchi edi a bu ishni uddaladi. 1362-yilda
Seis onda bo‘lgan jangda Ami Temu o‘ng qo‘li a o‘ng oyog’idan og’i ya alandi. Oqiba da
uning oyog’i esa um bod oqsoq bo‘lib qoldi. 1362-1363 -yilla dagi oqeala esa Temu a
Husaynning mo‘g’ulla ga qa shi ku ashi os ida o‘ di. 1363-1364-yilla da esa ula mo‘g’ulla
us idan 3 ma o aba g’olib chiqdila . 1364-yildagi mo‘g’ulla bilan bo‘lgan jangda Temu a
Husayn g’olib chiqadi. Mo‘g’ulla omonidan ayinlangan ami la esa asi ga olinadi. Ammo
Tug’luq Temu ning o‘g’li Ilyosxo‘ja esa Mo a ounnah ni qo‘ldan chiqa ishni hohlamay 1365 -
yilning baho ida qo‘shin o adi. Temu bek a Husayn ham o‘z qo‘shinla ini Si da yo bo‘yiga
olib keldila . 1365-yilning 22-mayida e a ongda Chinoz bilan Toshken o alig’ida qonli jang
boshlanadi. Temu mo‘g’ulla ning o‘ng qano ini yanchib ashlagan aq da Husayn qo‘shinni so‘l
qano ga ashlamay jang maydonini a k e adi. Buning us iga osmonni bulu qoplab kuchli jala
yog’adi. Na ijada Temu jang maydonini a k e ishga majbu bo‘ladi. Bundan keyin esa
Ilyosxo‘ja hech qanday qa shiliksiz Sama qandni egallaydi. Ammo xalq qa shi chiqadi a 1366-
yildan sa bado la ha aka i ujudga keladi. Oddiy xalq ku ashga ki ib Ilyosxo‘ja chekinishga
majbu bo‘ladi. Bunday aziya dan xaba opgan Temu oydalanib qolishga ha aka qildi.
Temu Mo a ounnah ga yu ishni boshlab yubo di a shu yili Konigil ma zeyiga kelib ushadi.
Sa bado la ha aka i boshliqla i esa Husayn buy ug’i bilan qa l e iladi. Temu esa
Ma lanozodaning hayo ini Husayndan so‘ ab jonini saqlab qoladi. Husaynning ochko‘zligi
Temu ga nisba an ado a i u ayli ula ning o‘ asi obo a yomonlasha boshlaydi. 1366-yildan
boshlab ikki do‘s o‘ asida ochiqchasiga ku ash boshlandi. 1370 -yilda Temu Husaynga
qa shi jangga o lanadi a bu pay da ha omondan jangchila kelib Temu omonga qo‘shila
edi. Husayn ikki kun da omida qamalda qolib ke adi a ushbu jangdan so‘ng aslim bo‘ladi.
Ami Husayn esa qa l e iladi. Mo a ounnah o‘ asida ikki ami o‘ asida kechgan ku ash shu
a zda yakunlandi.
Ta ixshunoslikda Temu ning mashhu hamda eng ka a ha biy yu ishla ini 3 asosiy da ga
bo‘lish asm bo‘lgan:1386 -yildan boshlangan “uch yillik yu ish” da i Mo a ounnah ga bos i ib
kelgan Ol in O‘ da xoni To‘x amishxon us idan bo‘ladi, 1392-yildan boshlangan “besh yillik
yu ish”da Kaspiybo‘yi iloya la i, g’a biy E on hamda Bag’dod zab e ildi, janubiy Rusiyaga
291
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
yu ish amalga oshi ildi, Te ek da yosi bo‘yida To‘x amishxon qo‘shinla i o -mo e ildi,
Hindis on hududiga ki ildi. 1399-yildan boshlangan “ye i yillik yu ish”da esa Oza bayjon a
Ka kazo i hududla i zab e iladi.
Asosiy qism: Ami Temu hokimiya epasiga kelgach (1370), uning xalqa o miqyosidagi
aoliya i , o‘z ma qeini mus ahkamlash a Mo a ounnah ni yuksal i ish edi. 1371-yili Ami
Temu bi inchi bo Mo‘g’ulis onga yu ish qilib, Ili odiysigicha ye ib bo adi. So‘ng a Chig’a oy
ulusining g’a biy chega ala ini iklashga ki ishdi.O‘z aq ida Chingizxon bu un hududini
o‘g’illa iga aqsimlab be gan edi. O‘ a Osiyoni Chig’a oyga, Xo azmni esa Jo‘jiga be gan edi.
Qo‘ng’i o u ug’idan bo‘lmish Xusayn So‘ i XIV as nin 60 yilla idan Ol in O‘ da xonligida
boshlangan nizola dan oydalanib Xo azmda hokimiya ni qo‘lga olgan edi.[ 2 ]
Das lab Temu Xo azmni inch yo‘l bosib olishga u undi a Ala a a ochi boshchiligida
1371-yilda elchi yubo adi. Ammo Husayn So‘ i elchila ni zindonga ashlashni buyu adi a
ushbu oqeadan keyin Temu Xo azmga yu ish qiladi. Xo azmga bi inchi yu ishi 1371-yilning
iyul oyida yuz be di a Ka shah ini qamal qildi. Husayn So‘ i esa bunday og’i aziya ni
ko‘ a a olmay a o e di. Uning o isi Yusu So‘ i bilan esa sulh uziladi. Xo azmga 2- yu ishi
esa 1373-yilda sodi bo‘ladi. Bunga sabab amaldo la ning Yusu So‘ iga qa shi gij-gijlashi sabab
bo‘ldi. 3- yu ishi esa 1375-yilda amalga oshi ildi a bunga So ibug’o a Alimshoxla ni
ko‘ a gan isyoni sabab bo‘ladi. 4-yu ishi 1379-amalga oshi iladi bunda So‘ ining Temu ning
chega adosh hududla ini alon - a oj qilishi sabab bo‘ladi. Bi oq Xo azmning yangi hokimi
Sulaymon So‘ i , O in O‘ da xoni To‘x amishxon bilan bi lashib chega a hududla iga bos i ib
ki ishi bilan Temu ning Xo azmga 5-yu ishi boshlanadi. 1388-yilda boshlangan u ush Sulaymon
So‘ ini qochib ke ishi a Gu ganjning egallanishi bilan ugaydi. [3]
Ami Temu Jo‘ji ulusi (Oq O‘ da a Ol in O‘ da ) a Mo‘g’ulis on hukmdo la i bilan uzoq
aq da omida ku ash olib bo di. Bu ku ashdan asosiy maqsad esa shimoliy-g’a biy a shimoliy-
sha qiy sa hadla ini Dash i qipchoq ko‘chmanchila idan muho aza qilish edi. Temu o‘z
maqsadini amalga oshi ish uchun Jo‘ji ulusidagi o‘za o eodal a qoqlikdan oydalandi. Bunday
imkoniya 1376-yilda ug’ildi. Oq O‘ da a Ol in O‘ dani bi lash i ish haqida U usxon a mon
chiqa adi a alba a bunga qa shi chiqu chila ham bo‘ldi. Ula ning o asida Mang’ishloq
hokimi, To‘x amishxonning o asi, o‘zbek o‘g’lonla idan bi i To‘yxo‘ja ham bo‘lib, shu u ayli
uni qa l e i adi. To‘x amish esa undan xa si ab Sama qandga qochib keldi. Temu unga bi
necha bo Oq O‘ da ax ini olib be di, ammo u oju- ax ni qo‘lda u ib u olmadi. Oq O‘ da
ax ini Qo‘y ichoq o‘g’londan zo‘ lik bilan o ib olindi a bu sa a To‘x amish 1376 yilda
Oq O‘ da ax ini uzil-kesil egalladi. Bunda esa Ami Temu yubo gan ikki yi ik qo‘mondon
G’iyosiddin a xon a Niki qa chin boshchiligida qo‘shin yubo iladi a ula misli ko‘ ilmagan
yo dam be adi. Ami Temu bundan mamnun edi, chunki u “To‘x amish endi ishonchli a
chizgan chizig’idan chiqmaydi” , deb umid qilgan edi. Lekin To‘x amish uning umidla ini
puchga chiqa di a bi ozdan keyin, Ol in O‘ dani Oq O‘ daga qo‘shib Jo‘ji ulusining ikkala
qismini bi lash i ib olgandan keyin, Temu da la iga nisba an dushmanlik siyosa ini yu i a
boshladi. To‘x amish Ol in O‘ da ye la ini yanada kengay i ishga in ilib, Ka kazo iga bi
qancha yu ishla qildi. 1385-yilda esa Tab izni egallash uchun qo‘shin yubo di, bu ye la esa
Temu asaa u ida edi. Temu To‘x amishga qa shi uch ma a (1389, 1391, 1395) qo‘shin o di.
Unga qa shi bi inchi yu ishda To‘x amish mag’lub bo‘ldi. Sama a bilan Chis apol o alig’ida
joylashgan Qunduzcha degan ye da 1391-yil 18-iyunda sodi bo‘lgan jangda To‘x amish o -
mo e ildi. Temu bu yu ishdan juda ka a o‘lja a asi la bilan qay di. Temu bu yu ishdan
xo i a si a ida Ulug’ og’ e agidagi oshga bi ik yozdi ib qoldi di. Shu kunla da bu bi ik opilib,
292
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
hozi gi kunda E mi aj muzeyida saqlanmoqda. Shunga qa amasdan, To‘x amish hali uzil-kesil
ba a a qilinmagan edi. Tez o ada u Jo‘ji ulusining ha biy-siyosiy qud a ini iklashga mu a aq
bo‘ladi. Temu inchlik bilan sulh uzmoqchi bo‘ldi, lekin To‘x amish bunga ozi bo‘lmadi.
1395-yil 16-ap elda ha ikkalasi o‘ asida hal qilu chi jangle boshlandi. Jangla 30-35km
maso ada olib bo ildi. Nihoya , Ami Temu za a qozondi. Shundan so‘ng Temu o‘z qo‘shini
Mosk a da la i ye la i omon boshladi a Ele sni egalladi. Ta ixchila ning akidlashicha,
Mosk ani egallab uning a o idagi ye la ni alon- a oj qiladi. Ami Temu ning o‘zi Azak
(Dondagi Azo )ni olgach, che kasla ye iga bos i ib ki gan, so‘ng a qo‘shinni Dog’is on omon
boshlagan. Kula a Ta s degan mus ahkam qal’ala ni egalladi. 1395-1396-yilning qishida
Ash a xon ham olinib unga o‘ qo‘yiladi. Ami Temu To‘x amishni yengandan keyin da la ning
ichki ah olini a o‘zining ma qeini mus ahkamladi. 1381-yildan keyingi jangla Temu
omonidan sha qa siz a zda olib bo ildi. 1381-1382- yilla da Temu E onga ikki ma a yu ish
qildi. Bunda Kelo , Tu shiz, Sabza o , Mozanda on bo‘ysundi ildi. 1383-yili Seis onga yu ish
qilib, uning eng muhim shaha la i - Zi ex , Zo a, Fa ax, Bus qo‘lga ki i ildi. 1384-yilda
Temu As abod a Oza bayjonga yu ish qilib, Omul, So i, Sul oniya a Tab iz kabi shaha la ni
egalladi. 1386-1388-yilla da Oza bayjon a Fo s egallandi. Qo a Yusu u kmanla ning ye la i
Gu jis on a A manis on ham bo‘ysundi ildi. Temu o‘z ix iyo i bilan aslim bo‘lib moli
omon o‘lashga ozi bo‘lgan shaha la ga egmagan, jangchila ini ki i magan aqa soliq yig’ib
olu chila ni ki i gan. Ami Temu ning Hindis onga ha biy yu ishi 1398 -yilda o‘y be di. Ushbu
jangda Temu ning ne a asi Pi muhammad Mi zo ham qa nashadi. Dehli yaqinida Ami Temu
qo‘shini 30 ming kishilik qo‘shin o‘plagan Dehli sul onligining lashka boshisi Mullaxonning
qa shiligiga duch keladi. 1398-yilning 10-dekab da Mullaxon qo‘mondonligidagi qo‘shin jangda
mag’lubiya ga uch aydi. 1399-yil 7-yan a da Temu gab la yashaydigan Mee u shah ini egallab
oladi. Ha biy yu ishdan so‘ng Temu Sama qandga ka a boylik a mohi huna mandla bilan
qay ib keladi. 1399-yil iyulda Ami Temu Hindis ondan Oza bayjon hududiga kelib Tab izni
qa o goh qiladi. Tab izda u ganida u k sul oni Boyazidga mak ub yo‘llab unga o‘zining Qo a
Yusu a Bag’dod hokimi Ahmad ibn U ays bilan bo‘ladigan u ushda be a a ma qeda bo‘lishini
isho a qoladi. Ammo Boyazid Temu ning bu maslaha ini inoba ga olmadi a uning xa iga “
yo dam so‘ agan odamni o‘z holiga ashlab qo‘yish u kla ning oda idan emas “ – deb qo‘ slik
bilan ja ob qay a di. [1 ]
1400- yil noyab da Ami Temu qo‘shinla i al- Baxasna us iga yu ish qildi. Qo‘shinning
qud a ini ko‘ gan shaha noibi da hol Temu ga i oa qiladi. Usmonlila sul oni Boyazid, Mis
sul oni Fa aj u ush olib bo di. Kichik Osiyodagi Si asni hamda Xalabni “Alepponi” egalladi,
so‘ng a Su iyadagi Damashqni egallab oldi. 1402-yilda bo‘lgan mashhu jangda u k sul oni
Boyazidni mag’lub e adi. Ushbu jangdan keyin Temu Sama qandga qay adi a Xi oyga yu ish
qilish uchun ayyo ga lik ko‘ adi. Ammo yu ish oldidan o‘sa dan 1405-yil 18- e alda a o
e adi.
Tadqiqo na ijala i. Temu ning ha biy yu ishla i oldindan ejalash i ilgan s a egik ha aka
bo‘lib, u aqa zab e ish emas, balki ma kazlashgan boshqa u ni shakllan i ishni maqsad qilgan.
Temu zab e ilgan hududla da madaniy a iq isodiy hayo ni qay a iklashga in ilgan. Misol
uchun, Damashq a Bag’doddagi madaniy ma kazla ni qay a i ojlan i ganini ko‘ ishimiz
mumkin.
Xulosa: Xulosa qilib shuni kel i ish mumkinki, Ami Temu ning ha biy yu ishla i juda
keng ko‘lamli, u Ma kaziy Osiyodan o ib Hindis on, Yaqin Sha q a Sha qiy Ye opagacha
bo‘lgan hududla ni qam ab olgan. Temu ning ha biy yu ishla i na ijasida kuchli impe iya
293
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
paydo bo‘ldi. U das lab Mo a ounnah ni bi lash i ib, ichki ba qa o likni a’minladi. Uning
ha biy s a egiyasi a jang ak ikasi kuchli in izom, ezko ha aka a dushmanni zai lash i ish
usulla iga asoslangan edi. Ami Temu ning ha biy yu ishla i na ijasida sa do yo‘lla i himoyalandi,
madaniy a iq isodiy a aqqiyo uchun sha oi ya a di. Uning a o idan so‘ng impe iya ez o ada
pa okanda bo‘ldi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. S.Saidqosimo . A.Ahmedo . B.Ahmedo . Ami Temu jahon a ixida. Toshken . 2001.y
2. Omonullo Bo‘ iye . Temu iyla da i yozma manbala ida Ma kaziy Osiyo. Toshken . 1997.y
3. Temu a Ulug’bek da i a ixi. O‘zbekis on Respublikasi Fanla Akademiyasi a ixi ins i u i .
Toshken .
4. h ps://uz.wikipedia.o g/wiki/Ami _Temu
5. Hill, B. Tame lane:Swo d o Islam, Conque o o he Wo ld. Yale Uni e si y P ess, 2004.
6. Woods, J.E. The Timu id Dynas y and i s Legacies. Camb idge: CUP,1990.
