297
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XORAZMSHOHLAR DAVLATIDA TURKON XOTUNNING SIYOSIY
O‘RNI VA FAOLIYATI
Abdumanono a Aziza
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i alabasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736029
Anno a siya: Ushbu ilmiy maqolada Xo azmshohla malikasi Tu kon Xo unning siyosiy
aoliya i, Sul on Alo uddin Muhammad bilan ichki nizola i, mamalaka da ikki hokimya chilikning
ujudga kelishiga sabab bo’lganni, mo’g’ulla ning Xo azmshohla ga qa shi hujumida a yengilishida
Tu kon Xo unning hissasi a um ining so’ngi yilla i aks e gan.
Kali so‘zla : Dash i Qipchoq, Tu kon Xo un, g‘u iyla , Qu biddin O‘zloqshoh, Inolchiq
(G‘oyi xon), Ibn Kaj o Bug‘ o, “bekdili”, “e’ asam u Billohi Vahdaʼʼ, Shihobiddin Muhammad an-
Nasa iy, Shahobiddin al-G‘u iy.
Ki ish: XI as ning oxi la ida hukmdo lik aoliya ini boshlagan Anush eginiyla о‘g‘uzla ning
Bekdili u ug‘idan ye ishib chiqqan edi. Ta ixna isla ning ma’lumo la iga kо‘ a, Anush egin
xo azmshohla ning aliahdla i, hukmdo la i ula ning Bekdili u ug‘idan ug‘ilgan a zandla idan
ayinlana di. Boshqa u ug‘ga mansub ayolla dan ug‘ilgan shahzodala hukmdo likka munosib
kо‘ ilmasdi. Bunday a ib mamlaka da u ug‘la , qabilala о‘ asida ax uchun ku ashla ni
kamay i ishga, sulolaning hukm onlik qud a ini oshi ishga xizma qildi. Bu hola 1200 yil Alouddin
Takash hukm onligining oxi igacha da om e di. 1200 yil Muhammad Xo azmshoh ax ga о‘ i ishi
bilan amal qilib kelinayo gan qoidala ga pu u ye di. Negaki, Takashdan keyin ax ga Nosi iddin
Malikshoh о‘ i ishi ke ak edi. U Takashning Bekdili u ug‘iga mansub xo inidan ug‘ilgan bо‘lib, bu
sulolaning ichki a ibla iga mos edi. Bi oq Nosi iddin Malikshohning 1197 yilda a o e ishi,
Alouddin Muhammadning ax ga kelishiga sabab bо‘ldi. Alouddin Muhammad Takashning qipchoq
u ug‘iga mansub xo ini Tu kon xo undan dunyoga kelgan edi. Takash a o e gach о‘g‘li Alouddin
Muhammadni ham, u boshqa gan Xo azmshohla da la ini ham Tu kon xo un qо‘lga oladi. Bekdili
u ug‘iga mansub amaldo la ni mansabla idan che lash i ib, yuqo i la ozimla ga qipchoq u ug‘idan
bо‘lgan о‘z yaqinla ini qо‘yadi. Kо‘p aq la da bu mansabdo shaxsla ga Tu kon xo unning siyosiy
a’si i kuchli bо‘lgan. Shu a iqa maqolada so‘z yu i ilayo gan Tu kon xo unning Xo azm da la idagi
siyosiy aoliya i boshlanadi.
Asosiy qism: Tu kon xo un bilan bi ga Xo azm diyo iga ko‘plab u kiy qa mla a ha biyla
Dash i Qipchoqdan ki ib keladi. Keyinchalik Tu kon xo un qipchoqla ning kuchli qud a li homiysiga
aylandi, da la da esa u kiy-ha biy qa lam ujudga keldi. Ta ixiy manbala dan olgan ma’lumo la
bizga shuni ko‘ as adiki, Tu kon xo un hokimya ga in ilu chan, iyoko hamda qasosko ayol
bo‘lgan. Uning bunday xisla la i, ayniqsa, Sul on Muhammad(1200-1220) hukm onligi da ida o'iq
namoyon bo'ladi. Xususan, Tu kon xo un ham mudo aa ishida aol qa nashib, uning sa'y-ha aka la i
bilan poy ax da 70000 na a qu ollangan mudo aachila o yadla i ashkil e ilgandi. Ta'kidlash
ke akki, Xo azmshohla da la ida o'ziga xos dia xiya, ya'ni ikkihokimlik uzumi yuzaga kelgan edi.
Ga chi Sul on Muhammad Xo amshoh mu loq hukmdo , qud a li da la egasi hisoblansada, aslida u
onasi Tu kon xo un izmga o‘la bo‘ysuna edi.
Xo azmshoh onasini poy ax Ko'hna U ganchda qoldi ib, o'ziga Sama qandni ikkinchi poy ax
qilib anlaydi. Sama qandda o'ziga sa oy a yangi qa o goh qu di di. Shu bilan onasiga o'zining
no oziligini bildi ganday bo'ldi. Ammo,Xo azmshohning bunday siyosa i eska i na ija be di, u bu
bilan onasi Tu kon xo unning o'z mayliga, xohlagancha ish ko' ishiga yanada keng oq imkoniya
ya a ibdi.
298
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Na ijada, Sha q-u G'a b dunyosidagi ko'plab mamlaka la hukmdo la i Xo azmshoh da la idagi
bu ikkihokimya chilik haqida xaba opib, aga Xo azmshoh Muhammad Sul ondan siyosiy
diploma ik yozishma hujja la i kelsa, unga ja ob yozmay paysalga solib u ganla , negaki unga
qa ama-qa shi a zda Tu kon xo un muh i a imzosi bilan kelgan hujja ni ula huquqiy asosga molik
deya e’ i o e ganla a ja ob mak ubi yozib jo‘na ganla . Sababi, Sul onning ha qanday a moni
Tu kon xo un omonidan beko deb opilishi mumkin edi. Muhammad sul onning onasini “Hadisi
sha i ” a sha qona ma'na iy-milliy qad iya a an’ana-udumla bo‘yicha hu ma izza ini joyiga
qo'ya , ona esa bu e'zozla ni haddan ashqa i hokimya pa as lik man aa la iga yo'nal i ib,
suiis e'mollikka yo'l qo'ya edi. Na ijada, Dash i Qipchoqlik qa m a u ug'doshla ining aqli a
aj ibasi hamda qobilya la i ye ish-ye maslikidan qa ’iy naza , oliy de ondagi yuksak amaldo lik
mansabla iga ayinla iloya a noiblikla hokimlikla i, shaha boshqa u aisligiga ham huddi shu
zaylda qo'yila e a edi.
Tu kon xo unning yu i gan bunday nooqilona siyosa ining oqiba ida mamlaka ida o‘za o
nizola a j oladi. Tu kon xo unning sa oydagi aoliya ini o‘z ko‘zi bilan ko‘ gan a amalga
oshi ayo gan xa li a g‘i om ishla idan o‘la xaba do bo'lgan a ixna is, xo azmshohla sal ana ida
yuqo i la ozimla da xizma qilgan an-Nasa iy unga shunday baho be gan edi: “Xo azmshohning
onasi Tu kon xo un juda aqlli, siyosa da o' ki a g‘oya shidda ko ayol edi. Ammo, shu bilan bi ga,
o‘z man aa i uchun ma qeini baland u ib, unda kib a ha olanish, dimog‘do lik juda kuchli edi.
Aga shu qusu la i bo‘lmay o‘zidagi aqllilik, donolik, siyosa dgi shidda ko a bilimdonlikla ni
a zandi Muhammad Sul onning kuch imkoniya la i bilan bi lash i ib, el-yu a da la man aala iga
yo‘nal i ib shoh o'g'li Muhammad Sul onga chinakam da la maslaha chisi bo'lib, g‘animlikdan yi oq
u ganida bo mi, sal ana a Tu on, Xu oson zamini bu unlay a aqqiyo a yuksalish cho‘qqila i
omon ke gan ha qanday g‘anim a ula ga mu loq o‘siq bo‘la olmagan bo‘la edi.
Tabiiyki, bu xaba la Tu kon xo un ma ona i-yu jaso a ini bukib ashladi. U ba cha qimma baho
ashyola ni yig‘ib, poy ax ni ezlik bilan a k e ishga ki ishdi. Poy ax dan chiqib ke ish chog'ida u yana
bi yo uzlikka qo'l u di. Malika ga o ga saqlagan, bi aq la asi ga olingan u li o'lka, shaha ,
hududla hokimla i , ula ning o‘g‘illa i, jami 26 na a kishini Amuda yoga cho‘k i ishni buyu di[].
Tu kon xo unning ke ish ja osiga qilgan bunday g'alamisligi ko'pchilikning undan yanada ko‘ngli
so ishiga olib keldi. Tuk on xo un o‘z yaqinla i, jami boylikla i bilan Mozonda ondagi Ilol qal'asiga
bo ib be kindi. Qal'a juda mus ahkam, oziq-o qa zaxi asi, qu ol-ya og' ye a licha edi. Mo'g'ulla
qal’ani 4 oy qamal qildila .
Xulosa: Xulosa o' nida shuni ay ib o' ish joizki ha qaysi da la ning a aqqiyo cho'qqisiga
e ishgan da i bo'lgani kabi uning anazzulga uch agan da i ham ma jud bo‘ladi. Aynan
Xo azmshohla da la ining anazzuliga esa suyukli ona sababla qa o idan o‘ in olgani, alba a bu
qu ona li hola emas. Ushbu hodisani manbala asosida chuqu o‘ ganib ahlil qiladigan bo‘lsak,
bu un boshli ulkan da la ni ashqi dushmanla ning kuch qud a igina emas, balki ay im shaxsla ning
kuchli a'si i na ijasida ham qula ish mumkin ekan. Shuning uchun ham o' gan as la da ham hozi gi
zamonda ham bi da la ni qula miqchi bo'lsang eng a alu da la ni ichidan yemi ish ke ak deyiladi
ichki nizola ashqi kuchga nisba an da la ni juda ez yemi adi Hozi gi zamona iy as da ham bunday
hodisala ga duch kelmasligimiz uchun, alba a a ixga naza ashlab ha bi hukmdo kuchli qud a ga
ega bo'lishi a o'ziga qa shi ish qay ayo gan ha bi bi shaxsga nisba an, u kim bo'lishdan qa 'iy
naza adola ila hukm chiqa ishi da ko bo‘ladi. Aga da shunday hola la da o'g' i hukum emas balki
no o'g' i hukumla alba a da la ni anazukga uch ashiga sabab bo'ladi.
299
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ma yoqubo K. Malikaning jaso a i /Adola ij imoiy-siyosiy gaze asi, №18-son, 2020 yil.
2. Shihobiddin Muhammad an-Niso iy. Siy o us-sul on Jalol ad-din Mengbu ni (Sul on Jaloliddin
Mangube di hayo i a silo i) /Kamol Ma yoqubo a jimasi. –T.: “О‘zbekis on”, 2006. -B. 54.
3. Buniyodo Z. Anush agin Xo azmshohla da la i (1097-1231) // A.Ahmad a M.Mahmud
a jimasi. –Toshken , 1998. –B. 160.
4. Ibn al-Asi “Al-komil i - a ix” (“Ta ix haqida mukammal ki ob”) -B. 109.
5. O‘zbekis on a ixi I Ki ob Toshken “VNESHINVESTPROM” 2019
6. Jumaboy Rahimo Jaloliddin Mangube di - ma dlik a jaso a imsoli Ziyo nash i Toshken -2022.
B. 118,156-159.
7. O‘zbekis on Respublikasi ashqi ishla azi ligi Jahon iq isodiyo i a diploma iya
un e si e i.O‘zbekis on diploma iyasi a ixi (Qadimgi zamonla dan hozi gi kungacha) Toshken
‘‘O‘zbekis on’’ 2019 B. 82-84
8. Jaloliddin Mangube di hayo i a aoliya i. Anush egin Xo azmshohla sulolasining o‘zbek
da la chiligidagi o‘ ni ma zusidagi xalqa o ilmiy-amaliy anjuman Ma e ialla i U ganch-2023
9. Sul on Jaloliddin Mangube di Hamdam Sodiqo “ART FLEX” Toshken -2009
10. Shahobiddin Muhammad an-Nasa iy. Sul on Jaloliddin Mangube di hayo i a silo i. Kamol
Ma yoqubo a jimasi./- Toshken : O‘zbekis on, 2006. B-87.
