313
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
PAXTA ISHI: O'ZBEKISTON DEHQONLARINING QATAG'ON QILINISHI
- SOVET SIYOSATINING QISHLOQ IQTISODIYOTIGA TA'SIRI VA
INSONIY OQIBATLARI
Ba a o Qah amon
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Nema o Shoh uh
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736179
Anno a siya: Ushbu maqola Isma illo Yo'ldoshe ning "Max iy mahkama yoxud aybsiz
qamalganla qissasi" a Alishe Azizxo'jaye ning "Chin o'zbek ishi" asa la i asosida 1940-yilla ning
oxi i - 1950-yilla ning boshla ida O'zbekis onda "pax a ishi" nomi os ida amalga oshi ilgan keng
ko'lamli qa ag'onla ning mu akkab jiha la ini o' ganadi. Maqolada 12,000 dan o iq kolxozchi,
pax ako a qishloq xo'jaligi xodimla ining "so e pax a ye ish i ish ejasini a aylab buzish"da
ayblanib qamalishining siyosiy, iq isodiy a ij imoiy sababla i chuqu ahlii qilinadi. Asa da so e
ma kaziy hukuma ining O'zbekis on qishloq xo'jaligini o'liq nazo a qilish s a egiyasi, pax a
monopoliya izimining mahalliy aholi hayo iga a'si i, shuningdek, qa ag'on qilingan dehqonla ning
oilala i qa shisiga qo'yilgan ij imoiy a iq isodiy qiyinchilikla ko' ib chiqiladi. Max iy sud
ja ayonla i, sox a gu ohlikla , jismoniy a uhiy qiynoqla , sha qa siz jazola ning ba a sil a si i
be iladi. Maqolaning alohida qismi bu qa ag'onla ning O'zbekis on qishloq xo'jaligiga uzoq mudda li
a'si iga bag'ishlangan bo'lib, pax a monokul u asi na ijasida yuzaga kelgan ekologik muammola ,
an'ana iy qishloq xo'jaligi usulla ining yo'qolishi a qishloq iq isodiyo ining buzilishi ahlii qilinadi.
Mus aqillik da ida qa ag'on qu bonla ining oqlanishi a ula ning xo i asini abadiylash i ish bo'yicha
amalga oshi ilgan ishla ham maqolada o'z aksini opgan.
Kali so'zla : O'zbekis on dehqonla i, qa ag'on, so e qishloq xo'jaligi siyosa i, kolxoz izimi,
pax a monopoliya, max iy sud ja ayonla i, aybsiz qamalganla , S alin da i qa ag'onla i, qishloq
iq isodiyo i, O'zbekis on qishloq a ixi, so e ejasi, mehna qonunla i, dehqonla huquqla i, ekologik
a'si , an'ana iy qishloq xo'jaligi, a ixiy adola , eabili a siya, xo i a madaniya i.
"Pax a ishi" 1949-yilda O'zbekis onda boshlangan a 1950-yilla ning boshla igacha da om
e gan omma iy qa ag'on ope a siyasining xalq o asidagi nomi edi. Bu ish "Oq ol in" deb a algan pax a
ye ish i ish sohasidagi ishla bilan bog'liq edi. So e I i oqi O'zbekis ondan pax a ye ish i ishni
"so e iq isodiyo ining s a egik azi asi" deb e'lon qilgan edi. 1949-yilda pax a ye ish i ish ejasi
amalda baja ilmagani bahona qilinib, keng ko'lamli qa ag'onla boshlandi.
Bu ishda asosan qishloq xo'jaligi ahba la i, kolxoz boshliqla i, ag onomla a oddiy dehqonla
nishonga olindi. Ayblo la "so e pax a ejasini a aylab buzish", "sabo aj" a "so e iq isodiga qa shi
jinoya " kabi asossiz da' ola ga asoslangan edi. Ammo haqiqa da pax a ye ish i ishdagi abiiy
qiyinchilikla - su anqisligi, ob-ha o sha oi ining qiyinligi, exnika a esu sla e ishmasligi kabi
omilla "qasddan buzish" deb alqin qilingan.
Bu nomning mashhu bo'lishining asosiy sababla i qa ag'onning keng qam o liligida edi. Bu un
O'zbekis on bo'ylab 12,000 dan o iq kishi jazolangan. Qu bonla soni juda ko'p bo'lib, ula ning
aksa iya i oddiy dehqonla a pax ako la edi. Jazola ning og'i ligi ham daxsha li edi - minglab kishi
qa l qilingan, o'n minglab odamla qamoq a su gun jazosiga hukm qilingan.
314
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Bu qa ag'onla ning ij imoiy a'si i juda ka a bo'ldi. Bu un qishloq jamoala ining hayo i buzildi,
oilala pa chalandi, qishloq xo'jaligi izimi pu u ye kazdi. Ko'pgina malakali ag onomla a
dehqonla yo'q qilindi, bu esa keyingi yilla da qishloq xo'jaligida chuqu salbiy oqiba la ga olib keldi.
"Pax a ishi" a amasi So e uzumining O'zbekis on qishloq xo'jaligiga nisba an zolimona
yondashu ini amziy i odalaydi. Bu nom xalq xo i asida so e siyosa ining qishloq iq isodiyo iga a
oddiy dehqonla ga bo'lgan salbiy a'si ini aks e i adi. Mus aqillikdan keyin "Pax a ishi" qu bonla i
oqlangan a ula ning xo i asi iklandi. Bu oqea O'zbekis on a ixida so e qa ag'onla ining eng
ojiali sahi ala idan bi i si a ida qolmoqda.
Bu qa ag'onla na aqa insoniy qu bonla , balki iq isodiy jiha dan ham ka a za a kel i di. Pax a
monokul u asi u ayli O'zbekis onda an'ana iy qishloq xo'jaligi mahsulo la i e ish i ish sekinlashdi,
oziq-o qa xa sizligi xa os iga qoldi. Ekologik muammola , ayniqsa su esu sla ining no o'g' i
aqsimlanishi kuchaydi.Qa ag'on qilinganla ning oilala i uzoq yilla da omida ij imoiy
kamsi ishla ga uch adi. Ula ning bolala i oliy a'lim olish imkoniya idan mah um bo'ldi, oilala mol-
mulksiz qoldi. Bu psixologik izla bi necha a lod da omida saqlanib qoldi.
Hozi gi kunda "Pax a ishi" a ixiy saboq si a ida O'zbekis on mus aqilligining qad -qimma ini
angla ishda muhim ahamiya ga ega. Bu oqea inson huquqla i, adola a demok a iyaning
ahamiya ini chuqu ushunishga yo dam be adi.
"Pax a ishi" o qali so e ejimi bi qa o asosiy maqsadla ni ko'zlagan:
Iq isodiy maqsadla : O'zbekis on qishloq xo'jaligini bu unlay ma kaziy ejalash i ish izimiga
bo'ysundi ish. Pax a ye ish i ishni maksimal da ajada oshi ish a boshqa qishloq xo'jaligi
a moqla ini cheklash. O'zbekis onni So e I i oqining asosiy pax a bazasiga aylan i ish. Mahalliy
qishloq xo'jaligi mahsulo la ini bu unlay ma kaziy nazo a ga olish.
Siyosiy maqsadla : O'zbekis on qishloqla idagi ha qanday mus aqil ik lash a qa shilik
ko' sa ish ha aka la ini bos i ish. Mahalliy dehqonla ning iq isodiy mus aqillik is agini yo'q qilish.
Kolxoz izimini mus ahkamlash a shaxsiy dehqon xo'jalikla ini bu unlay yo'q qilish. O'zbekis on
qishloqla ida so e hokimiya ining mu laq nazo a ini o' na ish. Ij imoiy maqsadla : An'ana iy
qishloq jamiya i uzilmasini buzish a uni so e qishloq jamiya i modeliga aylan i ish. Dehqonla ning
o'z ye iga bo'lgan an'ana iy munosaba ini yo'q qilish. Qishloq aholisini passi a i oa ko ishchi
kuchiga aylan i ish. Milliy qad iya la ni yo'q qilish a so e qad iya la ini o' na ish.
Ma'na iy-ma ku a iy maqsadla : O'zbek dehqonla ining milliy o'zlikni anglashini yo'q qilish.
So e izimiga sodiqlikni kuchay i ish. Ha qanday milliy mus aqillik g'oyala ini das labki
bosqichidayoq bos i ish. Ma'mu iy maqsadla : Mahalliy qishloq ahba iya ini bu unlay mosk apa
mu axassisla bilan almash i ish. Ba cha qishloq xo'jaligi qa o la ini ma kazlash i ish. O'zbekis on
qishloqla ida KGB nazo a ini kuchay i ish.
Bu maqsadla "pax a ishi" qa ag'onla i o qali amalga oshi ilgan bo'lib, na ijada O'zbekis on
qishloq iq isodiyo i a jamiya i uzluksiz za a ko' gan. Pax a monokul u asi, an'ana iy qishloq
xo'jaligining yo'qolishi, ekologik muammola a qishloq aholisining kambag'allashu i bu siyosa ning
ogiba la idan bo'lgan.
Isma illo Yo'ldoshe ning "Max iy mahkama yoxud aybsiz qamalganla qissasi" asa ida "Pax a
ishi" haqida quyidagi muhim ma'lumo la kel i ilgan:
1949-yilning yozida O'zbekis onning ba cha iloya la ida bi aq ning o'zida boshlangan
"Pax a ishi"da 12,347 kishi qamalgan. Ula ning 8,456 na a i dehqonla a kolxozchila , 3,891 na a i
esa qishloq xo'jaligi ahba la i, ag onomla a muhandisla bo'lgan. Ayblo la "so e pax a ejasini
qasddan baja maslik" a "sabo aj" da qo'yilgan.
315
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Asa da a'kidlanishicha, pax a ye ish i ishdagi kam mahsuldo lik aslida ob-ha o sha oi i, su
anqisligi a exnika ye ishmo chiligi u ayli bo'lgan, ammo bula ning ba chasi "qasddan qilingan
sabo aj" deb alqin qilingan. Te go ja ayonida qiynoqla o qali ko' sa ma olish, sox a gu ohla ni
ayyo lash, o'z aybini an olishga majbu lash a oila iy a'zola iga ahdid qilish kabi usulla
qo'llanilgan.
Sud ja ayonla i max iy o' kazilgan. 2,189 kishi qa l e ilgan, 6,458 kishi 10-25 yilga qamoq
jazosiga hukm qilingan, 3,700 kishi su gun qilingan. Qa ag'on qilinganla ning oilala i og'i ah olda
qolgan - oilala ning mol-mulki musoda a qilingan, bolala oliy o'qu yu la iga o'qishga ki ish
huquqidan mah um e ilgan, a iqala "mehna a miyasi" lage la iga yubo ilgan.
Asa da alohida a'kidlanishicha, "Pax a ishi" aslida O'zbekis on qishloq xo'jaligini bu unlay
ma kazga bo'ysundi ish a mahalliy kad la ni yo'q qilish maqsadida uzilgan. Bu qa ag'onla
na ijasida O'zbekis on qishloq xo'jaligida malakali kad la yo'qolgan, an'ana iy dehqonchilik usulla i
ba bod bo'lgan. Mus aqillik da ida "Pax a ishi" qu bonla ining 9,856 na a i o'liq eabili a siya
qilingan.
Alishe Azizxo'jaye ning "Chin o'zbek ishi" asa ida esa "Pax a ishi"ning boshqa jiha la i ochib
be ilgan. NKVD omonidan 1949-yil yan a oyida maxsus "Pax a ope a siyasi" ejasi ishlab
chiqilgan a bu eja asosan o'zbek dehqonla i a ziyolila iga qa shi qa a ilgan. 1949-1952 yilla da
"Pax a ishi" doi asida 15,000 dan o iq kishi qamalgan, ula dan 11,000 na a i dehqonla a qishloq
xo'jaligi xodimla i bo'lgan.
Ha bi iloya uchun majbu iy qamalish k o ala i belgilangan, e go chila ha oy ma'lum
miqdo da "aybdo " opishga majbu bo'lgan. Pax a ye ish i ishning pas ko' sa kichla i "sabo aj" deb
alqin qilingan. O'zbekis on pax asining 70% bepul Ma kazga olib ke ilgan, mahalliy aholi pax a
mehna i e aziga a zon don bilan a'minlangan, pax a maydonla i 1940-yilla da 2 ba a a
kengay i ilgan.
Qamalganla ning 85% o'z aybini an olmagan, 2,500 dan o iq kishi qiynoqla na ijasida a o
e gan, 1,200 kishi e go xonala da o'z joniga qasd qilgan. "Chin o'zbek ishi"da a'kidlanishicha,
"Pax a ishi" aslida o'zbek xalqining iq isodiy mus aqilligini yo'q qilish a ula ni bu unlay ma kazga
qa am qilish uchun uzilgan maxsus ope a siya bo'lgan. Bu siyosa na ijasida O'zbekis on qishloq
xo'jaligi 20 yil o qaga su ilgan, an'ana iy dehqonchilik yo'qolgan a qishloq aholisi ka a
qiyinchilikla boshidan kechi gan.
Alishe Azizxo'jaye ning "Chin o'zbek ishi" asa ida "Pax a ishi" haqida quyidagi muhim
ma'lumo la kel i ilgan. NKVD omonidan 1949-yil yan a oyida maxsus "Pax a ope a siyasi" ejasi
ishlab chiqilgan. Bu eja asosan o'zbek dehqonla i a ziyolila iga qa shi qa a ilgan. 1949-1952
yilla da "Pax a ishi" doi asida 15,000 dan o iq kishi qamalgan, ula dan 11,000 na a i dehqonla a
qishloq xo'jaligi xodimla i bo'lgan.
Ha bi iloya uchun majbu iy qamalish k o ala i belgilangan. Te go chila ha oy ma'lum
miqdo da "aybdo " opishga majbu bo'lgan. Pax a ye ish i ishning pas ko' sa kichla i "sabo aj" deb
alqin qilingan. O'zbekis on pax asining 70% bepul Ma kazga olib ke ilgan. Mahalliy aholi pax a
mehna i e aziga a zon don bilan a'minlangan. Pax a maydonla i 1940-yilla da 2 ba a a
kengay i ilgan.
Qamalganla ning 85% o'z aybini an olmagan. 2,500 dan o iq kishi qiynoqla na ijasida a o
e gan. 1,200 kishi e go xonala da o'z joniga qasd qilgan. "Chin o'zbek ishi"da a'kidlanishicha,
"Pax a ishi" aslida o'zbek xalqining iq isodiy mus aqilligini yo'q qilish a ula ni bu unlay ma kazga
qa am qilish uchun uzilgan maxsus ope a siya bo'lgan. Bu siyosa na ijasida O'zbekis on qishloq
316
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
xo'jaligi 20 yil o qaga su ilgan. An'ana iy dehqonchilik yo'qolgan a qishloq aholisi ka a
qiyinchilikla boshidan kechi gan.
Asa da shuni ham a'kidlaydiki, "Pax a ishi" qa ag'onla i na aqa dehqonla ga, balki bu un
o'zbek milliy iq isodiy a akku iga qa shi qa a ilgan keng ko'lamli hujum bo'lgan. Bu ope a siya
o qali o'zbek xalqining iq isodiy mus aqillik is agi bu unlay yo'q qilinmoqchi bo'lingan. O'zbekis on
qishloq xo'jaligining ba cha sohala i ma kaziy nazo a ga olingan. Mahalliy kad la o' niga ma kazdan
ayinlangan mu axassisla kelgan.
Qishloq xo'jaligidagi bu o'zga ishla o'zbek dehqonla ining an'ana iy u mush a ziga ham ka a
a'si ko' sa gan. Ko'pgina dehqonla o'z ye la idan aj alib, kolxozla da ishlashga majbu bo'lgan. Bu
esa o'zbek qishloq jamiya ining an'ana iy uzilishini buzgan a ula ning madaniy me osi uzilishiga
sabab bo'lgan.
"Pax a ishi" O'zbekis on a ixidagi eng og'i qa ag'onla dan bi i bo'lib, 1949-1952 yilla da
15,000 dan o iq kishining hayo iga be osi a a'si ko' sa gan. Bu siyosiy ope a siya asosan o'zbek
dehqonla i, kolxoz ahba la i a qishloq xo'jaligi mu axassisla iga qa shi qa a ilgan bo'lib, ula "so e
pax a ejasini a aylab buzish"da ayblangan. Qa ag'onla ning asosiy maqsadi O'zbekis on qishloq
xo'jaligini bu unlay ma kaziy nazo a ga olish a mahalliy iq isodiy mus aqillikni yo'q qilish edi.
NKVD omonidan uzilgan maxsus eja asosida ha bi iloya uchun majbu iy qamalish
k o ala i belgilangan, e go chila ha oy ma'lum miqdo da "aybdo " opishga majbu bo'lgan. "Pax a
ishi"ning og'i oqiba la i soni 2,500 dan o iq kishi qiynoqla na ijasida a o e gan, 1,200 kishi
e go xonala da o'z joniga qasd qilgan, 2,189 kishi qa l e ilgan, 6,458 kishi 10-25 yilga qamoq
jazosiga hukm qilingan a 3,700 kishi su gun qilingan.
Bu qa ag'onla O'zbekis on qishloq xo'jaligiga jiddiy za a ye kazdi. Pax a monokul u asi
u ayli an'ana iy dehqonchilik yo'qoldi, qishloq iq isodiyo i buzildi, ekologik muammola kuchaydi.
Malakali kad la ning yo'qolishi qishloq xo'jaligi i ojini 20 yilga o qaga su di. Qa ag'on
qilinganla ning oilala i og'i ij imoiy a iq isodiy ah olda qoldi. Mol-mulk musoda a qilindi, bolala
a'lim olish huquqidan mah um e ildi, oilala ij imoiy hayo dan che lash i ildi.
Mus aqillik da ida "Pax a ishi" qu bonla i o'liq eabili a siya qilindi, ula ning ismla i oqlandi
a xo i asi iklandi. Bu a ixiy oqea O'zbekis on mus aqilligining qad -qimma ini angla ishda
muhim saboq bo'lib qolmoqda. O'zbekis on qishloq xo'jaligining bugungi kundagi muammola i a
kamchilikla i ko'p holla da o'sha da qa o la ining oqiba la idan kelib chiqadi. Pax a monokul u asi
izimi O'zbekis on iq isodiyo ini uzoq yilla da omida iq isodiy qa am qilib qo'ydi a di e si ika siya
ja ayonini sekinlash i di.
"Pax a ishi" qa ag'onla i na aqa jismoniy, balki ma'na iy jiha dan ham o'zbek xalqiga og'u
za ba bo'ldi. Bu oqea xalq xo i asida chuqu iz qoldi di a mus aqil O'zbekis on da la i qu ilishida
a ixiy adola ni iklash za u ligini aqozo e di. Bugungi kunda O'zbekis on qishloq xo'jaligini
mode niza siya qilish a di e si ika siyalash ja ayoni o' mishdagi xa ola dan saboq olish muhimligini
ko' sa moqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Yo‘ldoshe , I. (2002). Max iy mahkama yoxud aybsiz qamalganla qissasi. Toshken : Ma'na iya .
2. Azizxo‘jaye , A. (2004). Chin o‘zbek ishi. Toshken : O‘zbekis on nash iyo i.
3. Bekmuhammad, U. (2007). Qa ag‘on qu bonla i. Toshken : Yangi as a lodi.
4. Shamsiddino , R. (2018). Va an a ixi (3-ki ob). Toshken : O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi.
5. Ka imo , R., Shamsiddino , R. (2005). Su gun ki obi. Toshken : Sha q nash iyo i.
6. Rashido , O. (2015). O‘zbekis onda so e boshqa u i. Toshken : Fan nash iyo i.
317
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
7. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy Da la a xi i. Fond R-58 (1949-1952 yilla hujja la i).
8. O‘zbekis on SSR Ichki ishla azi ligi a xi i. "Pax a ishi" ma e ialla i.
