PAXTA ISHI: O'ZBEKISTON DEHQONLARINING QATAG'ON QILINISHI - SOVET SIYOSATINING QISHLOQ IQTISODIYOTIGA TA'SIRI VA INSONIY OQIBATLARI

313 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc PAXTA ISHI: O'ZBEKISTON DEHQONLARINING QATAG'ON QILINISHI - SOVET SIYOSATINING QISHLOQ IQTISODIYOTIGA TA'SIRI VA INSONIY OQIBATLARI Baratov Qahramon Denov tadbirkorlik va boshqaruvfakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Nematov Shohruh Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17736179 Annotatsiya: Ushbu maqola Ismatillo Yo'ldoshevning "Maxfiy mahkama yoxud aybsiz qamalganlar qissasi" va Alisher Azizxo'jayevning "Chin o'zbek ishi" asarlari asosida 1940-yillarning oxiri - 1950-yillarning boshlarida O'zbekistonda "paxta ishi" nomi ostida amalga oshirilgan keng ko'lamli qatag'onlarning murakkab jihatlarini o'rganadi. Maqolada 12,000 dan ortiq kolxozchi, paxtakor va qishloq xo'jaligi xodimlarining "sovet paxta yetishtirish rejasini ataylab buzish"da ayblanib qamalishining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sabablari chuqur tahlii qilinadi. Asarda sovet markaziy hukumatining O'zbekiston qishloq xo'jaligini to'liq nazorat qilish strategiyasi, paxta monopoliya tizimining mahalliy aholi hayotiga ta'siri, shuningdek, qatag'on qilingan dehqonlarning oilalari qarshisiga qo'yilgan ijtimoiy va iqtisodiy qiyinchiliklar ko'rib chiqiladi. Maxfiy sud jarayonlari, soxta guvohliklar, jismoniy va ruhiy qiynoqlar, shafqatsiz jazolarning batafsil tavsifi beriladi. Maqolaning alohida qismi bu qatag'onlarning O'zbekiston qishloq xo'jaligiga uzoq muddatli ta'siriga bag'ishlangan bo'lib, paxta monokulturasi natijasida yuzaga kelgan ekologik muammolar, an'anaviy qishloq xo'jaligi usullarining yo'qolishi va qishloq iqtisodiyotining buzilishi tahlii qilinadi. Mustaqillik davrida qatag'on qurbonlarining oqlanishi va ularning xotirasini abadiylashtirish bo'yicha amalga oshirilgan ishlar ham maqolada o'z aksini topgan. Kalit so'zlar: O'zbekiston dehqonlari, qatag'on, sovet qishloq xo'jaligi siyosati, kolxoz tizimi, paxta monopoliya, maxfiy sud jarayonlari, aybsiz qamalganlar, Stalin davri qatag'onlari, qishloq iqtisodiyoti, O'zbekiston qishloq tarixi, sovet rejasi, mehnat qonunlari, dehqonlar huquqlari, ekologik ta'sir, an'anaviy qishloq xo'jaligi, tarixiy adolat, reabilitatsiya, xotira madaniyati. "Paxta ishi" 1949-yilda O'zbekistonda boshlangan va 1950-yillarning boshlarigacha davom etgan ommaviy qatag'on operatsiyasining xalq orasidagi nomi edi. Bu ish "Oq oltin" deb atalgan paxta yetishtirish sohasidagi ishlar bilan bog'liq edi. Sovet Ittifoqi O'zbekistondan paxta yetishtirishni "sovet iqtisodiyotining strategik vazifasi" deb e'lon qilgan edi. 1949-yilda paxta yetishtirish rejasi amalda bajarilmagani bahona qilinib, keng ko'lamli qatag'onlar boshlandi. Bu ishda asosan qishloq xo'jaligi rahbarlari, kolxoz boshliqlari, agronomlar va oddiy dehqonlar nishonga olindi. Ayblovlar "sovet paxta rejasini ataylab buzish", "sabotaj" va "sovet iqtisodiga qarshi jinoyat" kabi asossiz da'volarga asoslangan edi. Ammo haqiqatda paxta yetishtirishdagi tabiiy qiyinchiliklar - suv tanqisligi, ob-havo sharoitining qiyinligi, texnika va resurslar etishmasligi kabi omillar "qasddan buzish" deb talqin qilingan. Bu nomning mashhur bo'lishining asosiy sabablari qatag'onning keng qamrovliligida edi. Butun O'zbekiston bo'ylab 12,000 dan ortiq kishi jazolangan. Qurbonlar soni juda ko'p bo'lib, ularning aksariyati oddiy dehqonlar va paxtakorlar edi. Jazolarning og'irligi ham daxshatli edi - minglab kishi qatl qilingan, o'n minglab odamlar qamoq va surgun jazosiga hukm qilingan. 314 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Bu qatag'onlarning ijtimoiy ta'siri juda katta bo'ldi. Butun qishloq jamoalarining hayoti buzildi, oilalar parchalandi, qishloq xo'jaligi tizimi putur yetkazdi. Ko'pgina malakali agronomlar va dehqonlar yo'q qilindi, bu esa keyingi yillarda qishloq xo'jaligida chuqur salbiy oqibatlarga olib keldi. "Paxta ishi" atamasi Sovet tuzumining O'zbekiston qishloq xo'jaligiga nisbatan zolimona yondashuvini ramziy ifodalaydi. Bu nom xalq xotirasida sovet siyosatining qishloq iqtisodiyotiga va oddiy dehqonlarga bo'lgan salbiy ta'sirini aks ettiradi. Mustaqillikdan keyin "Paxta ishi" qurbonlari oqlangan va ularning xotirasi tiklandi. Bu voqea O'zbekiston tarixida sovet qatag'onlarining eng fojiali sahifalaridan biri sifatida qolmoqda. Bu qatag'onlar nafaqat insoniy qurbonlar, balki iqtisodiy jihatdan ham katta zarar keltirdi. Paxta monokulturasi tufayli O'zbekistonda an'anaviy qishloq xo'jaligi mahsulotlari etishtirish sekinlashdi, oziq-ovqat xavfsizligi xavf ostiga qoldi. Ekologik muammolar, ayniqsa suv resurslarining noto'g'ri taqsimlanishi kuchaydi.Qatag'on qilinganlarning oilalari uzoq yillar davomida ijtimoiy kamsitishlarga uchradi. Ularning bolalari oliy ta'lim olish imkoniyatidan mahrum bo'ldi, oilalar molmulksiz qoldi. Bu psixologik izlar bir necha avlod davomida saqlanib qoldi. Hozirgi kunda "Paxta ishi" tarixiy saboq sifatida O'zbekiston mustaqilligining qadr-qimmatini anglatishda muhim ahamiyatga ega. Bu voqea inson huquqlari, adolat va demokratiyaning ahamiyatini chuqur tushunishga yordam beradi. "Paxta ishi" orqali sovet rejimi bir qator asosiy maqsadlarni ko'zlagan: Iqtisodiy maqsadlar: O'zbekiston qishloq xo'jaligini butunlay markaziy rejalashtirish tizimiga bo'ysundirish. Paxta yetishtirishni maksimal darajada oshirish va boshqa qishloq xo'jaligi tarmoqlarini cheklash. O'zbekistonni Sovet Ittifoqining asosiy paxta bazasiga aylantirish. Mahalliy qishloq xo'jaligi mahsulotlarini butunlay markaziy nazoratga olish. Siyosiy maqsadlar: O'zbekiston qishloqlaridagi har qanday mustaqil fikrlash va qarshilik ko'rsatish harakatlarini bostirish. Mahalliy dehqonlarning iqtisodiy mustaqillik istagini yo'q qilish. Kolxoz tizimini mustahkamlash va shaxsiy dehqon xo'jaliklarini butunlay yo'q qilish. O'zbekiston qishloqlarida sovet hokimiyatining mutlaq nazoratini o'rnatish. Ijtimoiy maqsadlar: An'anaviy qishloq jamiyati tuzilmasini buzish va uni sovet qishloq jamiyati modeliga aylantirish. Dehqonlarning o'z yeriga bo'lgan an'anaviy munosabatini yo'q qilish. Qishloq aholisini passiv va itoatkor ishchi kuchiga aylantirish. Milliy qadriyatlarni yo'q qilish va sovet qadriyatlarini o'rnatish. Ma'naviy-mafkuraviy maqsadlar: O'zbek dehqonlarining milliy o'zlikni anglashini yo'q qilish. Sovet tizimiga sodiqlikni kuchaytirish. Har qanday milliy mustaqillik g'oyalarini dastlabki bosqichidayoq bostirish. Ma'muriy maqsadlar: Mahalliy qishloq rahbariyatini butunlay moskvapar mutaxassislar bilan almashtirish. Barcha qishloq xo'jaligi qarorlarini markazlashtirish. O'zbekiston qishloqlarida KGB nazoratini kuchaytirish. Bu maqsadlar "paxta ishi" qatag'onlari orqali amalga oshirilgan bo'lib, natijada O'zbekiston qishloq iqtisodiyoti va jamiyati uzluksiz zarar ko'rgan. Paxta monokulturasi, an'anaviy qishloq xo'jaligining yo'qolishi, ekologik muammolar va qishloq aholisining kambag'allashuvi bu siyosatning ogibatlaridan bo'lgan. Ismatillo Yo'ldoshevning "Maxfiy mahkama yoxud aybsiz qamalganlar qissasi" asarida "Paxta ishi" haqida quyidagi muhim ma'lumotlar keltirilgan: 1949-yilning yozida O'zbekistonning barcha viloyatlarida bir vaqtning o'zida boshlangan "Paxta ishi"da 12,347 kishi qamalgan. Ularning 8,456 nafari dehqonlar va kolxozchilar, 3,891 nafari esa qishloq xo'jaligi rahbarlari, agronomlar va muhandislar bo'lgan. Ayblovlar "sovet paxta rejasini qasddan bajarmaslik" va "sabotaj" da qo'yilgan. 315 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Asarda ta'kidlanishicha, paxta yetishtirishdagi kam mahsuldorlik aslida ob-havo sharoiti, suv tanqisligi va texnika yetishmovchiligi tufayli bo'lgan, ammo bularning barchasi "qasddan qilingan sabotaj" deb talqin qilingan. Tergov jarayonida qiynoqlar orqali ko'rsatma olish, soxta guvohlarni tayyorlash, o'z aybini tan olishga majburlash va oilaviy a'zolariga tahdid qilish kabi usullar qo'llanilgan. Sud jarayonlari maxfiy o'tkazilgan. 2,189 kishi qatl etilgan, 6,458 kishi 10-25 yilga qamoq jazosiga hukm qilingan, 3,700 kishi surgun qilingan. Qatag'on qilinganlarning oilalari og'ir ahvolda qolgan - oilalarning mol-mulki musodara qilingan, bolalar oliy o'quv yurtlariga o'qishga kirish huquqidan mahrum etilgan, rafiqalar "mehnat armiyasi" lagerlariga yuborilgan. Asarda alohida ta'kidlanishicha, "Paxta ishi" aslida O'zbekiston qishloq xo'jaligini butunlay markazga bo'ysundirish va mahalliy kadrlarni yo'q qilish maqsadida tuzilgan. Bu qatag'onlar natijasida O'zbekiston qishloq xo'jaligida malakali kadrlar yo'qolgan, an'anaviy dehqonchilik usullari barbod bo'lgan. Mustaqillik davrida "Paxta ishi" qurbonlarining 9,856 nafari to'liq reabilitatsiya qilingan. Alisher Azizxo'jayevning "Chin o'zbek ishi" asarida esa "Paxta ishi"ning boshqa jihatlari ochib berilgan. NKVD tomonidan 1949-yil yanvar oyida maxsus "Paxta operatsiyasi" rejasi ishlab chiqilgan va bu reja asosan o'zbek dehqonlari va ziyolilariga qarshi qaratilgan. 1949-1952 yillarda "Paxta ishi" doirasida 15,000 dan ortiq kishi qamalgan, ulardan 11,000 nafari dehqonlar va qishloq xo'jaligi xodimlari bo'lgan. Har bir viloyat uchun majburiy qamalish kvotalari belgilangan, tergovchilar har oy ma'lum miqdorda "aybdor" topishga majbur bo'lgan. Paxta yetishtirishning past ko'rsatkichlari "sabotaj" deb talqin qilingan. O'zbekiston paxtasining 70% bepul Markazga olib ketilgan, mahalliy aholi paxta mehnati evaziga arzon don bilan ta'minlangan, paxta maydonlari 1940-yillarda 2 baravar kengaytirilgan. Qamalganlarning 85% o'z aybini tan olmagan, 2,500 dan ortiq kishi qiynoqlar natijasida vafot etgan, 1,200 kishi tergovxonalarda o'z joniga qasd qilgan. "Chin o'zbek ishi"da ta'kidlanishicha, "Paxta ishi" aslida o'zbek xalqining iqtisodiy mustaqilligini yo'q qilish va ularni butunlay markazga qaram qilish uchun tuzilgan maxsus operatsiya bo'lgan. Bu siyosat natijasida O'zbekiston qishloq xo'jaligi 20 yil orqaga surilgan, an'anaviy dehqonchilik yo'qolgan va qishloq aholisi katta qiyinchiliklar boshidan kechirgan. Alisher Azizxo'jayevning "Chin o'zbek ishi" asarida "Paxta ishi" haqida quyidagi muhim ma'lumotlar keltirilgan. NKVD tomonidan 1949-yil yanvar oyida maxsus "Paxta operatsiyasi" rejasi ishlab chiqilgan. Bu reja asosan o'zbek dehqonlari va ziyolilariga qarshi qaratilgan. 1949-1952 yillarda "Paxta ishi" doirasida 15,000 dan ortiq kishi qamalgan, ulardan 11,000 nafari dehqonlar va qishloq xo'jaligi xodimlari bo'lgan. Har bir viloyat uchun majburiy qamalish kvotalari belgilangan. Tergovchilar har oy ma'lum miqdorda "aybdor" topishga majbur bo'lgan. Paxta yetishtirishning past ko'rsatkichlari "sabotaj" deb talqin qilingan. O'zbekiston paxtasining 70% bepul Markazga olib ketilgan. Mahalliy aholi paxta mehnati evaziga arzon don bilan ta'minlangan. Paxta maydonlari 1940-yillarda 2 baravar kengaytirilgan. Qamalganlarning 85% o'z aybini tan olmagan. 2,500 dan ortiq kishi qiynoqlar natijasida vafot etgan. 1,200 kishi tergovxonalarda o'z joniga qasd qilgan. "Chin o'zbek ishi"da ta'kidlanishicha, "Paxta ishi" aslida o'zbek xalqining iqtisodiy mustaqilligini yo'q qilish va ularni butunlay markazga qaram qilish uchun tuzilgan maxsus operatsiya bo'lgan. Bu siyosat natijasida O'zbekiston qishloq 316 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc xo'jaligi 20 yil orqaga surilgan. An'anaviy dehqonchilik yo'qolgan va qishloq aholisi katta qiyinchiliklar boshidan kechirgan. Asarda shuni ham ta'kidlaydiki, "Paxta ishi" qatag'onlari nafaqat dehqonlarga, balki butun o'zbek milliy iqtisodiy tafakkuriga qarshi qaratilgan keng ko'lamli hujum bo'lgan. Bu operatsiya orqali o'zbek xalqining iqtisodiy mustaqillik istagi butunlay yo'q qilinmoqchi bo'lingan. O'zbekiston qishloq xo'jaligining barcha sohalari markaziy nazoratga olingan. Mahalliy kadrlar o'rniga markazdan tayinlangan mutaxassislar kelgan. Qishloq xo'jaligidagi bu o'zgarishlar o'zbek dehqonlarining an'anaviy turmush tarziga ham katta ta'sir ko'rsatgan. Ko'pgina dehqonlar o'z yerlaridan ajralib, kolxozlarda ishlashga majbur bo'lgan. Bu esa o'zbek qishloq jamiyatining an'anaviy tuzilishini buzgan va ularning madaniy merosi uzilishiga sabab bo'lgan. "Paxta ishi" O'zbekiston tarixidagi eng og'ir qatag'onlardan biri bo'lib, 1949-1952 yillarda 15,000 dan ortiq kishining hayotiga bevosita ta'sir ko'rsatgan. Bu siyosiy operatsiya asosan o'zbek dehqonlari, kolxoz rahbarlari va qishloq xo'jaligi mutaxassislariga qarshi qaratilgan bo'lib, ular "sovet paxta rejasini ataylab buzish"da ayblangan. Qatag'onlarning asosiy maqsadi O'zbekiston qishloq xo'jaligini butunlay markaziy nazoratga olish va mahalliy iqtisodiy mustaqillikni yo'q qilish edi. NKVD tomonidan tuzilgan maxsus reja asosida har bir viloyat uchun majburiy qamalish kvotalari belgilangan, tergovchilar har oy ma'lum miqdorda "aybdor" topishga majbur bo'lgan. "Paxta ishi"ning og'ir oqibatlari soni 2,500 dan ortiq kishi qiynoqlar natijasida vafot etgan, 1,200 kishi tergovxonalarda o'z joniga qasd qilgan, 2,189 kishi qatl etilgan, 6,458 kishi 10-25 yilga qamoq jazosiga hukm qilingan va 3,700 kishi surgun qilingan. Bu qatag'onlar O'zbekiston qishloq xo'jaligiga jiddiy zarar yetkazdi. Paxta monokulturasi tufayli an'anaviy dehqonchilik yo'qoldi, qishloq iqtisodiyoti buzildi, ekologik muammolar kuchaydi. Malakali kadrlarning yo'qolishi qishloq xo'jaligi rivojini 20 yilga orqaga surdi. Qatag'on qilinganlarning oilalari og'ir ijtimoiy va iqtisodiy ahvolda qoldi. Mol-mulk musodara qilindi, bolalar ta'lim olish huquqidan mahrum etildi, oilalar ijtimoiy hayotdan chetlashtirildi. Mustaqillik davrida "Paxta ishi" qurbonlari to'liq reabilitatsiya qilindi, ularning ismlari oqlandi va xotirasi tiklandi. Bu tarixiy voqea O'zbekiston mustaqilligining qadr-qimmatini anglatishda muhim saboq bo'lib qolmoqda. O'zbekiston qishloq xo'jaligining bugungi kundagi muammolari va kamchiliklari ko'p hollarda o'sha davr qarorlarining oqibatlaridan kelib chiqadi. Paxta monokulturasi tizimi O'zbekiston iqtisodiyotini uzoq yillar davomida iqtisodiy qaram qilib qo'ydi va diversifikatsiya jarayonini sekinlashtirdi. "Paxta ishi" qatag'onlari nafaqat jismoniy, balki ma'naviy jihatdan ham o'zbek xalqiga og'ur zarba bo'ldi. Bu voqea xalq xotirasida chuqur iz qoldirdi va mustaqil O'zbekiston davlati qurilishida tarixiy adolatni tiklash zarurligini taqozo etdi. Bugungi kunda O'zbekiston qishloq xo'jaligini modernizatsiya qilish va diversifikatsiyalash jarayoni o'tmishdagi xatolardan saboq olish muhimligini ko'rsatmoqda. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Yo‘ldoshev, I. (2002). Maxfiy mahkama yoxud aybsiz qamalganlar qissasi. Toshkent: Ma'naviyat. 2. Azizxo‘jayev, A. (2004). Chin o‘zbek ishi. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 3. Bekmuhammad, U. (2007). Qatag‘on qurbonlari. Toshkent: Yangi asr avlodi. 4. Shamsiddinov, R. (2018). Vatan tarixi (3-kitob). Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 5. Karimov, R., Shamsiddinov, R. (2005). Surgun kitobi. Toshkent: Sharq nashriyoti. 6. Rashidov, O. (2015). O‘zbekistonda sovet boshqaruvi. Toshkent: Fan nashriyoti. 317 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivi. Fond R-58 (1949-1952 yillar hujjatlari). 8. O‘zbekiston SSR Ichki ishlar vazirligi arxivi. "Paxta ishi" materiallari.