347
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
JALOLIDDIN MANGUBERDI JASORATI VA FIDOYILIGI
Ma dono a Ruhshona Xay ullo qizi
[email p o ec ed]
Ochilo a Loba Fayzullaye na
[email p o ec ed]
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736771
Anno a siya: Maqolada Jaloliddin Mangube di yoki Jaloliddin Mengube di (Jalol id-Diniya
ad-Din Abu-l-Muza a Mankbu ni ibn Muhammad) sо‘nggi xo azmshoh haqida so’z bo adi.
Kali so’zla : Xo azmshoh, G‘azna, Xu oson, Chingizxon, Pa onadagi jang, “milliy
qah amon”.
Anno a ion; The a icle discusses he las Kho ezmshah, Jalal al-Diniya wad-Din Abu-l-
Muza a Mankbu ni ibn Muhammad.
Keywo ds: Kho ezmshah, Ghazni, Khu asan, Genghis Khan, Ba le o Pa wana, “na ional he o".
Аннотация; В статье речь идет о последнем хорезмшахе Джалал ад-Динии вад-Дине
Абу-л-Музаффаре Манкбурни ибн Мухаммаде.
Ключевые слова: Хорезмшах, Газни, Хорасан, Чингисхан, битва при Парване,
«национальный герой».
Jaloliddin Mangube di yoki Jaloliddin Mengube di (Jalol id -Diniya a-d-Din Abul-Muza a
Mankbu ni ibn Muhammad) (1199—1231) — (1220 yildan buyon) sо‘nggi xo azmshoh, Ala id-
Din Muhammad II a uning u kman xo ini Oychechakla ning о‘ng‘ich о‘g‘li.Jaloliddin
Mekbu ni (yoki Mangube di) nomini olib, “yuzida xoli bo ” ma’nosini angla adi. Jaloliddinning aniq
ug‘ilgan sanasi noma’lum, uning asmiy belgilangan ug‘ilgan sanasi 1198 yil.
Gu ganj sa oyida hu ma ga sazo o bо‘lgan baob о‘ bu isi, qipchoq malikasi Tu kan
xo unning qis o i bilan, ma jud an’anala ga qa amay, ax ga Jaloliddinning kichik ukasi
О‘zloqxon о‘ i adi. Jaloliddin ha biy muhi da ulg‘ayadi a jang san’a ini e a о‘zlash i adi. G‘azna
(hozi gi A g‘onis on) uning qa amog‘ida bо‘lishiga qa amay, o asi i nala dan saqlanib, о‘g‘lini
о‘zini oldida Gu ganjda ushlab u adi. Yosh Jaloliddin dushmanla bilan inimsiz jangla bо‘lib
о‘ u chi chega aga chiqishga ha aqa qiladi.Chingizxonning ejalash i gan bosqinidan xaba do
bо‘lib, Jaloliddin o asidan qо‘shinini Si da yoga qо‘yib, dushmanni о‘sha ye da ku ib olishini
sо‘ aydi, lekin o asi himoya de o la i a qal’asi dushmanni mamlaka ga qо‘ymasligiga amin
bо‘ladi a qо‘shinni о‘plamaslikka qa o qiladi. Mо‘g‘ulla shaha ni shidda bilan bosib oladi.
A aliga, 1220 yil Buxo o, keyin Sama qand о‘ ab olinadi. Jiddiy xas alangan Muhammad
Kaspiyga qochadi. Uch a о‘g‘lini о‘playdi, Jaloliddinning beliga о‘z shamshi ini osib, uni ax
o isi e ib ayinlaydi a boshqa ukala ini akasiga i oa qilishla ini undaydi. Muhammadning
о‘limidan sо‘ng Jaloliddin ax ga о‘ i adi, lekin Gu ganj aslzodala i yangi hukmdo ni bepisand
qilib, xalq madadidan che da qoldi ishadi.Jaloliddin uch yuz sodiq u kman jigi la idan ibo a
qо‘shin о‘playdi a Xu osonga yо‘l oladi. Niso a o ida ula ye i yuz kishilik mо‘g‘ul
qо‘shinini ku ib olishadi a ula ni osonlikcha yengishadi. Ushbu a zimas g‘alaba Xu oson
aholisini mо‘g‘ul is ilochila iga qa shi g‘ay a lan i adi, na ijada, Chingizxon о‘z qо‘shinini
Xo azm a Xu osonga yо‘llaydi a Jaloliddinning kichik ukala ini qо‘shini bilan yuzlanib,
ula ni ayo siz o -mo e adi.Jaloliddin asiya qilib qoldi ilgan ye i omon yо‘l ola kan, Ma noibi
Xon Malik a uning qi q ming kishilik lashka i, u kman xoni Say id-din a uning qi q ming
kishilik lashka i bilan i i oqdosh u inadi. Qandaho yaqinida bi lashgan lashka la qо‘shini
mо‘g‘ulla ni yо‘q qiladi a Jaloliddin G‘aznagacha ye ib bo adi.
348
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Mu g‘ab yuqo isida unga Ma ning sobiq noibi Xon Malik a u kman xoni Say id-din
qо‘shiladi. G‘aznaga keliboq, Jaloliddin ez o ada, о‘n ming kishilik qо‘shin о‘plab, Qandaho ni
qamal qilgan mо‘g‘ulla ga qa shi yu ib, uni o -mo e adi. Bо‘lingan xo azmlik lashka la ning
ha biy qо‘mondonla i о‘z hukmdo ining mu a aqiya i haqida eshi ib, G‘aznaga о‘plana
boshlaydi a ez o ada, Jaloliddin boshchiligida 70 mingga yaqin aska yig‘iladi. U bilan bi ga
og‘asi Amin al Mulk, sa ka da Timu Malik, qa luqla xoni Azam Malik a a g‘onla muallimi
Muza a Malikla ham keladi. Chingizxon xali xo azmshoh kuchidan bexaba bо‘lib, unga qa shi
Shiki Xu uxu boshchiligidagi 30-minglik qо‘shinini jо‘na adi.Baho da Jaloliddinning qо‘shini
G‘o i da yosidagi Valian qishlog‘ida Shiki Xu uxuning ye akchi lashka iga duch keladi. Mо‘g‘ul
qо‘shini, deya li bu unlay yakson e iladi: bo -yо‘g‘i yuz a aska jon saqlab qoladi. Sо‘ng a,
Jaloliddin da a omon yо‘l olib, u ye da jangni ku adi. Shiki Xu uxu о‘zining bo qо‘shinini shu
ye ga yо‘nal i adi. Ikki qо‘shin hayba li qoyala o asidagi oshloq da ada uch ashadi. Joy o liq
lashka uchun noqulay bо‘lib, ikki omon ham ha aka dan iyinishga majbu edi. Jaloliddin
Temu Malikka piyoda kamonchila bilan oldinga siljishla ini buyu adi. Xo azmlikla yo ning
kuchsiz omonini sezganligiga qa amay, Shiki Xu uxu bi inchi kun о‘zini iyadi, keyin qoyala ga
kо‘ a iladi a mо‘g‘ulla ga epadan yoy o ishni boshlab, mо‘g‘ul qо‘shiniga jiddiy alo o
ye kazadi.E asiga Jaloliddinning aska la i da aga bi naza boqib, mо‘g‘ulla qо‘shini soni
kо‘payganini payqashadi. Aslida, Shiki Xu uxu zahi adagi o la ga ma o bilan о‘ algan poxol
ulumla ni о‘ kazib qо‘yishni buyu gan bо‘ladi. Dushman a a ning chap qano iga uyush i ilgan
hujum о‘q-nayza dо‘li os ida qoladi. Shunda Shiki Xu uxu dushmanga aylanasiga hujum
uyush i ishni buyu adi. Bi oq, о‘y-yoyla dо‘li a qoya oshli yona o mо‘g‘ulla yu ug‘iga
о‘sqinlik qiladi. Jaloliddin о‘z jangchila ini ega la adi a qо‘shimcha hujumga ki ishadi.
Qо‘qqisdan uyush i ilgan hamladan mо‘g‘ulla qocha boshlaydi. Xo azmshoh jangchila i
chekinadi a Shiki Xu uxu о‘zining ya im qо‘shinidan ay iladi. (A g‘onis on: Aleksand
Makedonskiy da idan Tolibonla gacha bо‘lgan jangchila a ixi. — M.: nash iyo Eksmo.)
Kо‘plab adqiqo chila ning a’kidlashicha, Chingizxonning G‘a bga о‘ ishi da ida Pa onadagi
mо‘g‘ul jangchila ining o -mo e ilishi ula ning О‘ a Osiyo, E on a A g‘onis ondagi jangla i
ichida yagona yi ik mag‘lubiya i bо‘lgan.Jaloliddinga na aqa jangchila i, balki aholisi ham odil
a haqqoniy hukmdo о‘ nida madad kо‘ sa gan. Pa onadagi mag‘lubiya dan sо‘ng mо‘g‘ulla
A g‘onis on hududini a k e adi. Ula ga ja oban, Chingizxon xo azmshohla ga qa shi yangi jangda
ish i ok e ishga qa o qiladi. Ammo, Jaloliddin endigina Chingizxon bilan hal qilu chi jangga
ayyo ga lik kо‘ ayo gan aq uni qо‘llab-qu a lo chi sa ka dala o asida nizo kelib chiqib,
qipchoq, qa luq a a g‘onla Jaloliddinni a k e ishadi.Pa onadagi mо‘g‘ula ning mag‘lubiya idan
sо‘ng boshqa kuchla boshida Chingizxonning о‘zi Jaloliddinga qa shi yu ish qiladi. Uni Sind
da yosi qi g‘og‘ida 1221 yilning 9 dekab kuni ushlaydi. Xo azmshoh qо‘shinini ya im oy shaklida
izib, da yoni ikki a a dan о‘sib qо‘yadi. Mо‘g‘ulla о‘siqqa yopishadi a ez o ada halok
bо‘lishadi. Ma kaziy qismi о‘siqla ni yengib о‘ ishga ha aka qiladi, ammo kо‘plab aska la
nobud bо‘ladi. Jaloliddin о‘zining ha omini bu unlay su ga chо‘k i ishni buyu adi, sо‘ng a, asi
ushmaslik uchun ulpo i bilan о‘zini Sind da yosining ka a qoyasiga ashlaydi. 6 ming
cha andozlik xo azmshoh Sind da yosining boshqa qi g‘og‘idan о‘ ib, ha o, mо‘g‘ulla ni qu oli
bilan qо‘ qi ishga ham ulgu adi. Jangda Jaloliddinning oilasi asi olinadi a о‘ldi alid, о‘zi esa
Sindga ke adi. A sonaga kо‘ a, Chingizxon yosh sul onning jaso a iga an be ib, о‘zining kо‘plab
о‘g‘illa iga: “O a о‘g‘il mana shunday bо‘lishi lozim”, degan ekan. Chingizxonni a’qib e ish uchun
Balo noyon a Bu bon ismli uman begila boshchiligidagi lashka n i yubo adi. Bi oq, Mul an
shah igacha ye ib bo gach, mо‘g‘ulla sul on izini yо‘qo ishadi.Jud og‘ida joylashgan Sha a
349
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ma’mu iya ining mahalliy sind anasi о‘z hududida Jaloliddinni qolgan aska la i bilan paydo
bо‘lganini bilib, 5 ming kishilik piyoda aska ini a ming kishilik cha andoz aska ni о‘plab,
unga qa shi yu ish qiladi. Ku ilmaganda Jaloliddinning о‘zi unga qa shi hujum uyush i adi. U о‘zi
shaxsan anaga о‘q uzib о‘ldi adi, lashka la i esa qisqa jangdan sо‘ng a qalib ke adi. 1224
yilning boshigacha Jaloliddin Hindis onda yashaydi, E on a Mesopo amiyaga yu ishga ki ishadi.
Tо‘ yil da omida Jaloliddin Hindis onda mо‘g‘ulla bilan jang olib bo adi.
U u kmanla dan ibo a yangi qо‘shin о‘playdi a G‘a biy E onga - Ka kazga yо‘l oladi. 1225
yil Jaloliddin janubdan shimoliy E onga bos i ib ki adi. Jiddiy qa shiliksiz Ma ag‘ani egallab, sul on
Tab izga yо‘l oladi a shaha ni zab e adi. O abek О‘zbek Ganzakka qochadi, u ye dan
mus ahkam Alinjo qal’asiga ke ib, о‘sha ye da a o e adi. Qisqa aq ichida Jaloliddin
hukm onligini Ganj, Ba da, Shamki a A anning boshqa shaha la i an oladi. 1225 yil Jaloliddin
qо‘shini G uziya a A manis onni qisman egallaydi. 1225 yil 8 a gus da Sha qiy
A manis onning D in shah i yaqinida g uzin a manla a Jaloliddin qо‘shini о‘ asida a ixga
Ga ni Jangi deb ki gan jang bо‘lib о‘ adi. Unda xo azmshoh g‘alaba qozonadi. Tinchlik sulhini
uzish a mо‘g‘ul qо‘shinla iga qa shi yu ish akli i bilan о‘z elchila ini g uzinla ga yubo adi,
lekin malika Rusudandan ad ja obini oladi. 1226 yil G uziyani egallab, uning poy ax i Tbilisini
ay on e adi, u ye dagi ba cha che ko la ni buzdi ib ashlaydi. Tbilisida islom dinini qabul
qilganla gina i ik qoladi. Jiloliddin sha qiy Ka kaz o ini zab e ishi ja ayonida Ildegizidla
da la i qulaydi. She a shohla ham о‘zla ini Jaloliddinga obeligini qabul qiladi.1227 yil Rey
yaqinida Jaloliddin mо‘g‘ulla qо‘shinini o -mo e adi. Shu yilning о‘zida Is axon aholisi
omonidan yo damga chaqi ilgan xo azmshoh Is axon shah i yaqinida mо‘g‘ulla us idan g‘alaba
qozonadi. Jaloliddin bi a akayiga ikki jango a ha aka ni u adi: G‘a biy E onda mо‘g‘ulla ga
qa shi hamda Ka kaz o ida a man a g uzinla ga qa shi. Ammo 1228 yil kilik-a man podshosi
Ge um I a mis lik sul on Ash a bilan bi lashgan um sul oni Alouddin xo azmshohga qa shi
jang boshlaydi. Xo azmshoh qо‘shini ushbu hujumga ba dosh be a olmay, mag‘lubiya ga
uch aydi.Jaloliddin qipchoq xonla iga mо‘g‘ul is ilochila iga qa shi bi lashish akli i bilan mak ub
yо‘llaydi a 1220 yil Chingizxonning о‘g‘li Jо‘ji omonidan qо‘lga olingan a bi na a a zandi bo
singlisidan ja ob xa ini oladi. Mak abda u Jaloliddinni mо‘g‘ulla bilan i i oqdosh bо‘lishga
kо‘ndi adi a unga Amuda yo yaqinidagi ye la ni akli qiladi. Ammo mazku xa ga Jaloliddin
ja ob yozmaydi.Jaloliddin dushmanla iga qa shi do yu ak qa shilikla kо‘ sa adi. 1230 yil I oqdagi
Xilo qal’asi zab e ilgach, xo azmshoh Mesopo amiya a Kichik Osiyo hukmdo la ining i i oqi
na ijasidagi hujumda mag‘lubiya ga uch aydi. Jaloliddin qо‘shiniga yakuni za bani Cha mag‘on
boshchiligidagi mо‘g‘ulla ning Ugedey lashka i ye kazadi. Jaloliddin jangda og‘i ja oha lanadi,
sо‘ng a u Qu dis on og‘la iga yashi inishga ha aka qiladi u о‘sha ye da о‘ldi iladi. Jaloliddin
siymosi a sonaga aylanadi, unga yozu chi Vasiliy Yanning “Ma dlik qano la ida” e ak-qissasi a
boshqa asa la bag‘ishlangan.Jaloliddin Mangube di “milliy qah amon” la dan bi i. 1999 yili
mamlaka imizda Jaloliddin a alludining 800 yilligi keng nishonlangan. О‘zbeksi onda unga
a ab bi nech a haykalla о‘ na ilgan, Xo azm iloya ida Jaloliddin Mangube diga bag‘ishlangan
memo ial majmua qu ilgan.1999 yil Jaloliddinning 800-yillik yubileyiga bag‘ishlangan 25
sо‘mlik yubiley angala muomalaga ki i ilgan.2000 yilning 30 a gus kuni “Jaloliddin
Mangube di” o deni a’sis e ilgan. Bu o den bilan mamlaka mus aqilligini, Va an sa hadla ini,
ona yu up og‘ini himoya qilishda hamda uni kо‘z qo achig‘iday as ashda yuksak ha biy maho a ,
qah amonlik a jaso a namunala ini kо‘ sa gan, da la ning mudo aa qud a ini mus ahkamlashga
ulkan hissa qо‘shgan qо‘mondonlik a kibiga ki u chi ha biy xizma chila muko o lanadila . 2003
yilning 22 a gus kuni ushbu o den bilan Xo azm iloya i muko o langan.
350
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Xulosa qilib ay ish mumkunki Jaloliddin Mangube di, shuningdek, Tu kmanis onda ham
hu ma qozongan bо‘lib, uning mо‘g‘ulla ga qa shi jaso a i bugungi kunda ham a annum e iladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Omono , A. O. O., & Hayda o , S. A. (2021). TARIX FANINI O'RGANISHDA FRIGIYA
PODSHOLIGINING O'RNI VA AHAMIYATI. Scien i ic p og ess, 1(5).
2. Tu g’Unboye a, M., & Hayda o , S. A. (2021). TARIX FANINI O’QITISHDA “O’TTIZ
YILLIK URUSH” NING AHAMIYATI. Scien i ic p og ess, 1(5).
3. Ashi o a, N. X. Q., & Hayda o , S. A. (2021). TARIX FANINI O’RGANISHDA QADIMGI
HINDISTON MADANIYATINING O’RNI VA AHAMIYATI. Scien i ic p og ess, 1(5).
4. Yo iqulo , A. S. O. G. L., & Hayda o , S. A. (2021). TARIX FANINI O’QITISHDA HIND
SIVILIZATSIYASI O’RNI. Scien i ic p og ess, 1(5).
5. Rahimbe diye , A. E. O. G. L., & Hayda o , S. A. (2021). TARIX FANINI
O’RGANISHDA ELAM DAVLATCHILIGINING O’RNI VA AHAMIYATI. Scien i ic p og ess,
1(5).
6. Nomozo , M. M. O., & Hayda o , S. A. (2021). OZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
TA’LIM SOHASIDAGI ISLOHOTLAR. Scien i ic p og ess, 1(5).
7. Амирқулович, Ҳ. С. (2021). ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ ФАНИНИ ЎҚИТИШДА ТАСВИРИЙ
САНЪАТ АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИГИ.
Scien i ic p og ess, 1(3).
1. h ps://a bobla .uz/uz/people/dzhalaliddin-mangube dy
2. h p://xo azmiy.uz/oz/pages/ iew/106.
