JALOLIDDIN MANGUBERDI JASORATI VA FIDOYILIGI

347 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc JALOLIDDIN MANGUBERDI JASORATI VA FIDOYILIGI Mardonova Ruhshona Xayrullo qizi [email protected] Ochilova Lobar Fayzullayevna [email protected] Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.17736771 Annotatsiya: Maqolada Jaloliddin Manguberdi yoki Jaloliddin Menguberdi (Jalol id-Diniya vad-Din Abu-l-Muzaffar Mankburni ibn Muhammad) sо‘nggi xorazmshoh haqida so’z boradi. Kalit so’zlar: Xorazmshoh, G‘azna, Xuroson, Chingizxon, Parvonadagi jang, “milliy qahramon”. Annotation; The article discusses the last Khorezmshah, Jalal al-Diniya wad-Din Abu-lMuzaffar Mankburni ibn Muhammad. Keywords: Khorezmshah, Ghazni, Khurasan, Genghis Khan, Battle of Parwana, “national hero". Аннотация; В статье речь идет о последнем хорезмшахе Джалал ад-Динии вад-Дине Абу-л-Музаффаре Манкбурни ибн Мухаммаде. Ключевые слова: Хорезмшах, Газни, Хорасан, Чингисхан, битва при Парване, «национальный герой». Jaloliddin Manguberdi yoki Jaloliddin Menguberdi (Jalol id -Diniya va-d-Din Abul-Muzaffar Mankburni ibn Muhammad) (1199—1231) — (1220 yildan buyon) sо‘nggi xorazmshoh, Ala idDin Muhammad II va uning turkman xotini Oychechaklarning tо‘ng‘ich о‘g‘li.Jaloliddin Mekburni (yoki Manguberdi) nomini olib, “yuzida xoli bor” ma’nosini anglatadi. Jaloliddinning aniq tug‘ilgan sanasi noma’lum, uning rasmiy belgilangan tug‘ilgan sanasi 1198 yil. Gurganj saroyida hurmatga sazovor bо‘lgan baobrо‘ buvisi, qipchoq malikasi Turkan xotunning qistovi bilan, mavjud an’analarga qaramay, taxtga Jaloliddinning kichik ukasi О‘zloqxon о‘tiradi. Jaloliddin harbiy muhitda ulg‘ayadi va jang san’atini erta о‘zlashtiradi. G‘azna (hozirgi Afg‘oniston) uning qaramog‘ida bо‘lishiga qaramay, otasi fitnalardan saqlanib, о‘g‘lini о‘zini oldida Gurganjda ushlab turadi. Yosh Jaloliddin dushmanlar bilan tinimsiz janglar bо‘lib о‘tuvchi chegaraga chiqishga haraqat qiladi.Chingizxonning rejalashtirgan bosqinidan xabardor bо‘lib, Jaloliddin otasidan qо‘shinini Sirdaryoga qо‘yib, dushmanni о‘sha yerda kutib olishini sо‘raydi, lekin otasi himoya devorlari va qal’asi dushmanni mamlakatga qо‘ymasligiga amin bо‘ladi va qо‘shinni tо‘plamaslikka qaror qiladi. Mо‘g‘ullar shaharni shiddat bilan bosib oladi. Avvaliga, 1220 yil Buxoro, keyin Samarqand о‘rab olinadi. Jiddiy xastalangan Muhammad Kaspiyga qochadi. Uchta о‘g‘lini tо‘playdi, Jaloliddinning beliga о‘z shamshirini osib, uni taxt vorisi etib tayinlaydi va boshqa ukalarini akasiga itoat qilishlarini undaydi. Muhammadning о‘limidan sо‘ng Jaloliddin taxtga о‘tiradi, lekin Gurganj aslzodalari yangi hukmdorni bepisand qilib, xalq madadidan chetda qoldirishadi.Jaloliddin uch yuz sodiq turkman jigitlaridan iborat qо‘shin tо‘playdi va Xurosonga yо‘l oladi. Niso atrofida ular yetti yuz kishilik mо‘g‘ul qо‘shinini kutib olishadi va ularni osonlikcha yengishadi. Ushbu arzimas g‘alaba Xuroson aholisini mо‘g‘ul istilochilariga qarshi g‘ayratlantiradi, natijada, Chingizxon о‘z qо‘shinini Xorazm va Xurosonga yо‘llaydi va Jaloliddinning kichik ukalarini qо‘shini bilan yuzlanib, ularni ayovsiz tor-mor etadi.Jaloliddin vasiyat qilib qoldirilgan yeri tomon yо‘l olarkan, Marv noibi Xon Malik va uning qirq ming kishilik lashkari, turkman xoni Sayf id-din va uning qirq ming kishilik lashkari bilan ittifoqdosh tutinadi. Qandahor yaqinida birlashgan lashkarlar qо‘shini mо‘g‘ullarni yо‘q qiladi va Jaloliddin G‘aznagacha yetib boradi. 348 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Murg‘ab yuqorisida unga Marvning sobiq noibi Xon Malik va turkman xoni Sayf id-din qо‘shiladi. G‘aznaga keliboq, Jaloliddin tez orada, о‘n ming kishilik qо‘shin tо‘plab, Qandahorni qamal qilgan mо‘g‘ullarga qarshi yurib, uni tor-mor etadi. Bо‘lingan xorazmlik lashkarlarning harbiy qо‘mondonlari о‘z hukmdorining muvaffaqiyati haqida eshitib, G‘aznaga tо‘plana boshlaydi va tez orada, Jaloliddin boshchiligida 70 mingga yaqin askar yig‘iladi. U bilan birga og‘asi Amin al Mulk, sarkarda Timur Malik, qarluqlar xoni Azam Malik va afg‘onlar muallimi Muzaffar Maliklar ham keladi. Chingizxon xali xorazmshoh kuchidan bexabar bо‘lib, unga qarshi Shiki Xutuxu boshchiligidagi 30-minglik qо‘shinini jо‘natadi.Bahorda Jaloliddinning qо‘shini G‘ori daryosidagi Valian qishlog‘ida Shiki Xutuxuning yetakchi lashkariga duch keladi. Mо‘g‘ul qо‘shini, deyarli butunlay yakson etiladi: bor-yо‘g‘i yuzta askar jon saqlab qoladi. Sо‘ngra, Jaloliddin dara tomon yо‘l olib, u yerda jangni kutadi. Shiki Xutuxu о‘zining bor qо‘shinini shu yerga yо‘naltiradi. Ikki qо‘shin haybatli qoyalar orasidagi toshloq darada uchrashadi. Joy otliq lashkar uchun noqulay bо‘lib, ikki tomon ham harakatdan tiyinishga majbur edi. Jaloliddin Temur Malikka piyoda kamonchilar bilan oldinga siljishlarini buyuradi. Xorazmliklar yovning kuchsiz tomonini sezganligiga qaramay, Shiki Xutuxu birinchi kun о‘zini tiyadi, keyin qoyalarga kо‘tariladi va mо‘g‘ullarga tepadan yoy otishni boshlab, mо‘g‘ul qо‘shiniga jiddiy talofot yetkazadi.Ertasiga Jaloliddinning askarlari daraga bir nazar boqib, mо‘g‘ullar qо‘shini soni kо‘payganini payqashadi. Aslida, Shiki Xutuxu zahiradagi otlarga mato bilan о‘ralgan poxol tulumlarni о‘tkazib qо‘yishni buyurgan bо‘ladi. Dushman tarafning chap qanotiga uyushtirilgan hujum о‘q-nayza dо‘li ostida qoladi. Shunda Shiki Xutuxu dushmanga aylanasiga hujum uyushtirishni buyuradi. Biroq, о‘y-yoylar dо‘li va qoyatoshli yonatrof mо‘g‘ullar yutug‘iga tо‘sqinlik qiladi. Jaloliddin о‘z jangchilarini egarlatadi va qо‘shimcha hujumga kirishadi. Qо‘qqisdan uyushtirilgan hamladan mо‘g‘ullar qocha boshlaydi. Xorazmshoh jangchilari chekinadi va Shiki Xutuxu о‘zining yarim qо‘shinidan ayriladi. (Afg‘oniston: Aleksandr Makedonskiy davridan Tolibonlargacha bо‘lgan jangchilar tarixi. — M.: nashriyot Eksmo.) Kо‘plab tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, Chingizxonning G‘arbga о‘tishi davrida Parvonadagi mо‘g‘ul jangchilarining tor-mor etilishi ularning О‘rta Osiyo, Eron va Afg‘onistondagi janglari ichida yagona yirik mag‘lubiyati bо‘lgan.Jaloliddinga nafaqat jangchilari, balki aholisi ham odil va haqqoniy hukmdor о‘rnida madad kо‘rsatgan. Parvonadagi mag‘lubiyatdan sо‘ng mо‘g‘ullar Afg‘oniston hududini tark etadi. Ularga javoban, Chingizxon xorazmshohlarga qarshi yangi jangda ishtirok etishga qaror qiladi. Ammo, Jaloliddin endigina Chingizxon bilan hal qiluvchi jangga tayyorgarlik kо‘rayotgan vaqt uni qо‘llab-quvvatlovchi sarkardalar orasida nizo kelib chiqib, qipchoq, qarluq va afg‘onlar Jaloliddinni tark etishadi.Parvonadagi mо‘g‘ularning mag‘lubiyatidan sо‘ng boshqa kuchlar boshida Chingizxonning о‘zi Jaloliddinga qarshi yurish qiladi. Uni Sind daryosi qirg‘og‘ida 1221 yilning 9 dekabr kuni ushlaydi. Xorazmshoh qо‘shinini yarim oy shaklida tizib, daryoni ikki tarafdan tо‘sib qо‘yadi. Mо‘g‘ullar tо‘siqqa yopishadi va tez orada halok bо‘lishadi. Markaziy qismi tо‘siqlarni yengib о‘tishga harakat qiladi, ammo kо‘plab askarlar nobud bо‘ladi. Jaloliddin о‘zining haromini butunlay suvga chо‘ktirishni buyuradi, sо‘ngra, asir tushmaslik uchun tulpori bilan о‘zini Sind daryosining katta qoyasiga tashlaydi. 6 ming chavandozlik xorazmshoh Sind daryosining boshqa qirg‘og‘idan о‘tib, hatto, mо‘g‘ullarni quroli bilan qо‘rqitishga ham ulguradi. Jangda Jaloliddinning oilasi asir olinadi va о‘ldiralid, о‘zi esa Sindga ketadi. Afsonaga kо‘ra, Chingizxon yosh sultonning jasoratiga tan berib, о‘zining kо‘plab о‘g‘illariga: “Ota о‘g‘il mana shunday bо‘lishi lozim”, degan ekan. Chingizxonni ta’qib etish uchun Balo noyon va Burbon ismli tuman begilar boshchiligidagi lashkarn i yuboradi. Biroq, Multan shahrigacha yetib borgach, mо‘g‘ullar sulton izini yо‘qotishadi.Jud tog‘ida joylashgan Shatra 349 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ma’muriyatining mahalliy sind ranasi о‘z hududida Jaloliddinni qolgan askarlari bilan paydo bо‘lganini bilib, 5 ming kishilik piyoda askarini va ming kishilik chavandoz askarni tо‘plab, unga qarshi yurish qiladi. Kutilmaganda Jaloliddinning о‘zi unga qarshi hujum uyushtiradi. U о‘zi shaxsan ranaga о‘q uzib о‘ldiradi, lashkarlari esa qisqa jangdan sо‘ng tarqalib ketadi. 1224 yilning boshigacha Jaloliddin Hindistonda yashaydi, Eron va Mesopotamiyaga yurishga kirishadi. Tо‘rt yil davomida Jaloliddin Hindistonda mо‘g‘ullar bilan jang olib boradi. U turkmanlardan iborat yangi qо‘shin tо‘playdi va G‘arbiy Eronga - Kavkazga yо‘l oladi. 1225 yil Jaloliddin janubdan shimoliy Eronga bostirib kiradi. Jiddiy qarshiliksiz Marag‘ani egallab, sulton Tabrizga yо‘l oladi va shaharni zabt etadi. Otabek О‘zbek Ganzakka qochadi, u yerdan mustahkam Alinjo qal’asiga ketib, о‘sha yerda vafot etadi. Qisqa vaqt ichida Jaloliddin hukmronligini Ganj, Barda, Shamkir va Arranning boshqa shaharlari tan oladi. 1225 yil Jaloliddin qо‘shini Gruziya va Armanistonni qisman egallaydi. 1225 yil 8 avgustda Sharqiy Armanistonning Dvin shahri yaqinida gruzin armanlar va Jaloliddin qо‘shini о‘rtasida tarixga Garni Jangi deb kirgan jang bо‘lib о‘tadi. Unda xorazmshoh g‘alaba qozonadi. Tinchlik sulhini tuzish va mо‘g‘ul qо‘shinlariga qarshi yurish taklifi bilan о‘z elchilarini gruzinlarga yuboradi, lekin malika Rusudandan rad javobini oladi. 1226 yil Gruziyani egallab, uning poytaxti Tbilisini vayron etadi, u yerdagi barcha cherkovlarni buzdirib tashlaydi. Tbilisida islom dinini qabul qilganlargina tirik qoladi. Jiloliddin sharqiy Kavkaz ortini zabt etishi jarayonida Ildegizidlar davlati qulaydi. Shervarshohlar ham о‘zlarini Jaloliddinga tobeligini qabul qiladi.1227 yil Rey yaqinida Jaloliddin mо‘g‘ullar qо‘shinini tor-mor etadi. Shu yilning о‘zida Isfaxon aholisi tomonidan yordamga chaqirilgan xorazmshoh Isfaxon shahri yaqinida mо‘g‘ullar ustidan g‘alaba qozonadi. Jaloliddin bir varakayiga ikki jangovar harakatni tutadi: G‘arbiy Eronda mо‘g‘ullarga qarshi hamda Kavkaz ortida arman va gruzinlarga qarshi. Ammo 1228 yil kilik-arman podshosi Getum I va misrlik sulton Ashraf bilan birlashgan rum sultoni Alouddin xorazmshohga qarshi jang boshlaydi. Xorazmshoh qо‘shini ushbu hujumga bardosh bera olmay, mag‘lubiyatga uchraydi.Jaloliddin qipchoq xonlariga mо‘g‘ul istilochilariga qarshi birlashish taklifi bilan maktub yо‘llaydi va 1220 yil Chingizxonning о‘g‘li Jо‘ji tomonidan qо‘lga olingan va bir nafar farzandi bor singlisidan javob xatini oladi. Maktabda u Jaloliddinni mо‘g‘ullar bilan ittifoqdosh bо‘lishga kо‘ndiradi va unga Amudaryo yaqinidagi yerlarni taklif qiladi. Ammo mazkur xatga Jaloliddin javob yozmaydi.Jaloliddin dushmanlariga qarshi dovyurak qarshiliklar kо‘rsatadi. 1230 yil Iroqdagi Xilot qal’asi zabt etilgach, xorazmshoh Mesopotamiya va Kichik Osiyo hukmdorlarining ittifoqi natijasidagi hujumda mag‘lubiyatga uchraydi. Jaloliddin qо‘shiniga yakuni zarbani Charmag‘on boshchiligidagi mо‘g‘ullarning Ugedey lashkari yetkazadi. Jaloliddin jangda og‘ir jarohatlanadi, sо‘ngra u Qurdiston tog‘lariga yashirinishga harakat qiladi u о‘sha yerda о‘ldiriladi. Jaloliddin siymosi afsonaga aylanadi, unga yozuvchi Vasiliy Yanning “Mardlik qanotlarida” ertak-qissasi va boshqa asarlar bag‘ishlangan.Jaloliddin Manguberdi “milliy qahramon” lardan biri. 1999 yili mamlakatimizda Jaloliddin tavalludining 800 yilligi keng nishonlangan. О‘zbeksitonda unga atab bir nechta haykallar о‘rnatilgan, Xorazm viloyatida Jaloliddin Manguberdiga bag‘ishlangan memorial majmua qurilgan.1999 yil Jaloliddinning 800-yillik yubileyiga bag‘ishlangan 25 sо‘mlik yubiley tangalar muomalaga kiritilgan.2000 yilning 30 avgust kuni “Jaloliddin Manguberdi” ordeni ta’sis etilgan. Bu orden bilan mamlakat mustaqilligini, Vatan sarhadlarini, ona yurt tuprog‘ini himoya qilishda hamda uni kо‘z qorachig‘iday asrashda yuksak harbiy mahorat, qahramonlik va jasorat namunalarini kо‘rsatgan, davlatning mudofaa qudratini mustahkamlashga ulkan hissa qо‘shgan qо‘mondonlik tarkibiga kiruvchi harbiy xizmatchilar mukofotlanadilar. 2003 yilning 22 avgust kuni ushbu orden bilan Xorazm viloyati mukofotlangan. 350 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Xulosa qilib aytish mumkunki Jaloliddin Manguberdi, shuningdek, Turkmanistonda ham hurmat qozongan bо‘lib, uning mо‘g‘ullarga qarshi jasorati bugungi kunda ham tarannum etiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Omonov, A. O. O., & Haydarov, S. A. (2021). TARIX FANINI O'RGANISHDA FRIGIYA PODSHOLIGINING O'RNI VA AHAMIYATI. Scientific progress, 1(5). 2. Turg’Unboyeva, M., & Haydarov, S. A. (2021). TARIX FANINI O’QITISHDA “O’TTIZ YILLIK URUSH” NING AHAMIYATI. Scientific progress, 1(5). 3. Ashirova, N. X. Q., & Haydarov, S. A. (2021). TARIX FANINI O’RGANISHDA QADIMGI HINDISTON MADANIYATINING O’RNI VA AHAMIYATI. Scientific progress, 1(5). 4. Yoriqulov, A. S. O. G. L., & Haydarov, S. A. (2021). TARIX FANINI O’QITISHDA HIND SIVILIZATSIYASI O’RNI. Scientific progress, 1(5). 5. Rahimberdiyev, A. E. O. G. L., & Haydarov, S. A. (2021). TARIX FANINI O’RGANISHDA ELAM DAVLATCHILIGINING O’RNI VA AHAMIYATI. Scientific progress, 1(5). 6. Nomozov, M. M. O., & Haydarov, S. A. (2021). OZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TA’LIM SOHASIDAGI ISLOHOTLAR. Scientific progress, 1(5). 7. Амирқулович, Ҳ. С. (2021). ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ ФАНИНИ ЎҚИТИШДА ТАСВИРИЙ САНЪАТ АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИГИ. Scientific progress, 1(3). 1. https://arboblar.uz/uz/people/dzhalaliddin-manguberdy 2. http://xorazmiy.uz/oz/pages/view/106.