THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
61
SUT MAHSULOTLARIDAN KALSIYNI OLISH USULLARI
Rashido Abdumalik Abdulxay o’g’li1, Omono a I oda Bobomu od qizi2
1“Me ologoya, s anda lash i ish a se i ika lash i ish” ka ed asi o’qi u chisi, 2“Me ologoya,
s anda lash i ish a se i ika lash i ish” ka ed asi alabasi
Toshken shah idagi Belo us-O’zbekis on qo’shma a moqla a o amaliy exnik k ali ika siyala
ins i u i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17737899
Anno a siya. Ushbu maqolada su mahsulo la ining inson saloma ligidagi o‘ ni, xususan,
ula ning kalsiy manbai si a idagi ahamiya i yo i ilgan. Shuningdek, u li su mahsulo la idan
kalsiyni aj a ib olish usulla i, ula ning exnologik ja ayonla i a bio oydalanishi ko‘ ib chiqilgan
bo’lib, ushbu maqolada ГОСТ ISO 12081-2013 «Молоко. Определение содержания кальция.
Титриметрический метод» a Ti ime iya (kompleksonome iya) usuli yo i ilgan.
Kali so‘zla : su mahsulo la i, kalsiy manbai, bio oydalanish, exnologik ja ayonla ,
i ime iya, kompleksonome iya, ГОСТ ISO 12081-2013.
Abs ac . This a icle highligh s he ole o dai y p oduc s in human heal h, pa icula ly
hei impo ance as a sou ce o calcium. I also discusses me hods o ex ac ing calcium om
a ious dai y p oduc s, hei echnological p ocesses, and bioa ailabili y. The a icle co e s
ГОСТ ISO 12081-2013 “Milk. De e mina ion o calcium con en . Ti ime ic me hod” and he
i ime ic (complexome ic) me hod.
Keywo ds: dai y p oduc s, sou ce o calcium, bioa ailabili y, echnological p ocesses,
i ime y, complexome y, ГОСТ ISO 12081-2013.
Kalsiy inson o ganizmida eng muhim mine alla dan bi i bo‘lib, suyak a ishla ning
mus ahkamligi, mushakla aoliya i, asab impulsla ini uza ish a qon i ishida beqiyos ol
o‘ynaydi. Kalsiy ye ishmo chiligi ayniqsa bolala , keksala a homilado ayolla saloma ligida
salbiy oqiba la ga olib keladi. Su a su mahsulo la i (qa iq, o og, pishloq a boshqala ) abiiy
kalsiy manbai si a ida an olingan. Ula ning a kibidagi kalsiy yuqo i biologik
o‘zlash i ilu chanlikka ega. Shu sababli ushbu maqolada su mahsulo la idan kalsiyni aj a ib olish
a uni oziq-o qa , a ma se ika hamda sanoa sohala ida qo‘llash imkoniya la i ko‘ ib chiqiladi
[1].
1. A om-abso bsiya spek oskopiyasi — su a kibidagi kalsiyni aniqlashda keng
qo‘llaniladigan aniqligi yuqo i bo‘lgan usulla dan bi idi . Usulning mohiya i shundan ibo a ki,
kalsiy a omla i omonidan yu ilgan yo ug‘lik miqdo i o‘lchanadi. Ha bi elemen o‘ziga xos
o‘lqin uzunligidagi nu ni yu adi. Na ijada, namunadagi kalsiy miqdo i aniqlanadi [2}.
2. Induk i bog‘lanilgan plazma - op ik emissiya spek oskopiyasi (ICP-OES) – ICP-OES
usuli yuqo i ha o a li plazmada ahlil qilinayo gan elemen la ning emissiya spek iga asoslanadi.
Bu usul yo damida kalsiydan ashqa i boshqa mine alla ni ham bi aq da aniqlash mumkin [3].
3. Induk i bog‘lanilgan plazma - mass spek ome iya (ICP-MS) – bu usul kalsiyni juda
pas konsen a siyala da aniqlash imkonini be adi. ICP-MS mass spek ome ik ahlil asosida
elemen la ning a om massasiga qa ab ula ni aniqlaydi [4].
4. Kompleksome ik i lash (EDTA yo damida) – ushbu klassik usulda kalsiy ionla i bilan
kuchli bog‘ hosil qilu chi EDTA eagen idan oydalaniladi. Ti lash da omida indika o
yo damida eaksiyaning ugagan nuq asi aniqlanadi.
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
62
5. Kolo ime ik usulla – ushbu usulla da maxsus xela hosil qilu chi eagen la bilan
kalsiy ionla i eaksiyaga ki ishadi a ang hosil qiladi. Rang in ensi ligi o qali kalsiy miqdo i
baholanadi [5].
6. X- ay luo esensiya spek oskopiyasi (XRF) usuli en gen nu la i o qali moddadagi
elemen la a kibini aniqlaydi. Bu usulda namuna deya li ayyo lashni alab qilmaydi a na ijala
ez olinadi.
Tu li su mahsulo la i kalsiyga boyligi bilan aj alib u adi. Quyida ba’zi mahsulo la dagi
o‘ acha kalsiy miqdo i (100 g mahsulo ga nisba an) kel i ilgan [6]:
№
Mahsulo u i
Kalsiy miqdo i (mg/100g)
1
Qayna ilmagan su
120–130
2
Qa iq
120
3
T o og
80–100
4
Pishloq (qa iq)
600–1000
5
Sme ana
80–100
Kalsiyning biologik oydaliligi (bioa ailabili y) su da 30–35% ni ashkil e adi, bu esa uni
boshqa manbala ga nisba an a zal qiladi.
Kalsiyni su mahsulo la idan aj a ib olishda bi nech a usulla ma jud:
a) Fil lash a kon sen a siya qilish (ul a il a siya) – su a kibidagi za ala ni
molekulya o‘lchamiga ko‘ a aj a ish o qali kalsiy a boshqa mine alla ni aj a ib olish mumkin.
Nano il a siya esa molekulala ni yanada nozik aj a ishni a’minlaydi.
b) Kimyo iy cho‘k i ish (p e sipi a siya) – kalsiy ionla ini o ganik yoki noo ganik
eagen la yo damida cho‘k i ib, kalsiy uzla i (masalan, kalsiy lak a , kalsiy ka bona ) hosil qilish
mumkin. Misol uchun kalsiyni su dan limon kislo asi yo damida cho‘k i ib olish.
c) Fe men a siya o qali aj a ish – qa iqlanish ja ayonida kalsiy qisman oqsilla bilan
bi ikadi. Su li aksiyada qolgan kalsiyni aj a ib olish uchun pas ha o a li qu i ish yoki
memb anali il lash usulla i qo‘llaniladi.
d) Ion almashinish (ion-exchange) exnologiyasi – maxsus qa lamla yo damida kalsiy
ionla i su dan aj a iladi. Bu exnologiya aniq a yuqo i ozalikdagi kalsiy bi ikmala ini olishda
qo‘llaniladi [7].
Aj a ilgan kalsiy oziq-o qa sanoa ida mine al qo‘shimcha si a ida (non, sha ba , su li
ichimlikla ), a ma se ikada do i osi ala i ( able ka, si op, kukun) ishlab chiqa ishda,
kosme ologiyada e i a soch mahsulo la ida, qishloq xo‘jaligida hay onla uchun ozuqa
qo‘shimchasi si a ida sohala ida qo‘llanadi.
ГОСТ ISO 8070/IDF 119-2014 — “Молоко и молочные продукты. Определение
содержания кальция, натрия, калия и магния. Спектрометрический метод атомной
абсорбции” — ushbu s anda O’zbekis on da la eys iga ki i ilgan.
ГОСТ ISO 12081–2013 – «Молоко. Определение содержания кальция.
Титриметрический метод». Bu usul oddiy, a zon a ko’pchilik su za odla i a SES
(санитария-эпидемиология станциялари) lobo o o iyala ida qo’llaniladi.
Keng a qalgani sababi ha bi lobo o o iyada AAS yoki ICP uskuna bo’la e maydi,
shuning uchun i ime iya amaldagi asosiy s anda usuli hisoblanadi [8].
ГОСТ ISO 8070–2014 (IDF 119:2007) – «Молоко и молочные продукты. Определение
содержания кальция, натрия, калия и магния. Спектрометрический метод атомной
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
63
абсорбции» –bu s anda aqa kalsiy, na iy, kaliy a magniyni aniqlash usulini belgilaydi. Lekin
unda kalsiy miqdo ining me’yo i yoki su da qancha bo’lishi ke akligi ko’ sa ilmagan. Unda aqa
lobo o o iya qadamla i: mine allash i ish, a om-abso bsion spek ome da o’lchash, hisoblash
o mulasini be ish kabi exnik yo’ iqla ma jud. Kalsiyning me’yo iy qiyma la i Oziq-o qa
xa sizligi s anda la i a exnik eglamen la da ( masalan “О безопасности молока и молочной
продукции” exnik eglamen ida). Sani a iya no mala i a gigenik no ma i la da ( O’zbekis on
СЭС o ganla i xujja la ida).Xalqa o ma’lumo la ga ko’ a, abiiy oza su da kalsiy miqdo i o’ acha
100-150mg/100g (≈1000–1500mg/l) a o ida bo’ladi. Buni misolla da ko’ ib chiqamiz.
Masalan, musa o (sha li) su namunasi a kibida kal siyni aniqlash uchun quyidagi
ja ayonla amalga oshi iladi.
1. Namunani ayyo lanadi: 10,0 ml su olinadi, oqsilla ni cho‘k i ish uchun 10 ml 20%
ixlo uksus kislo asi qo‘shiladi a a alashma il lanadi. Fil a da kal siy ionla i qoladi.
2. Ti ash ja ayoni amalga oshi iladi: Fil a ga 2–3 omchi mu eksid (indika o )
qo‘shiladi, 0,01 M (molya lik) EDTA (e ilendiamin e aa se a kislo a uzi) e i masi bilan
i lanadi (esla ma: 0,01 M (molya ) = 1 li e i mada 0,01 mol modda bo ). So’ng a, kal siy
ionla i EDTA bilan quyidagi eaksiya asosida kompleks hosil qiladi, ya’ni Ca2+ + EDTA4− →
[CaEDTA]2−. Ti ash oxi ida indika o angi qizil-bina shadan mo iy angga o‘zga adi.
3. Hisoblash uchun ma’lumo la : 10,0 ml su namunasi uchun 7,20 ml 0,01 M EDTA
e i masi sa landi.
4. Hisoblash: EDTA ning ek i alen miqdo i (mol):
n(EDTA)=C×V=0,01 mol/L×7,20×10−3 L=7,2×10−5 mol.
EDTA a Ca²⁺ molya nisba i 1:1, shuning uchun: n(Ca2+)=7,2×10−5 mol.
Kal siyning massa miqdo i: m=n×M=7,2×10−5 mol×40,08 g/mol≈2,88 mg.
Bu 10 ml su dagi miqdo . 100 ml su dagi miqdo : 2,88 mg/10 ml*100ml=28,8 mg Ca
1 li (1000 ml) su dagi miqdo i 28,8 mg×10=288 mg Ca / L. EDTA kompleksome ik
i lash na ijasida Musa o su namunasida kal siy miqdo i ≈ 288 mg/L deb opildi [9].
Shunday qilib, su a undan ayyo langan mahsulo la inson o ganizmi uchun muhim
kalsiy manbai hisoblanadi. Ula o qali oson o‘zlash i iladigan shakldagi kalsiyni olish imkoniya i
ma jud. Kalsiyni su dan aj a ib olish exnologiyala i u licha bo‘lib, ula ha xil maqsadla ga
mo‘ljallangan mahsulo la ya a ish imkonini be adi. Bu yo‘nalishdagi adqiqo la na aqa sog‘liqni
saqlash, balki oziq-o qa sanoa i a qishloq xo‘jaligi uchun ham ka a ahamiya ga ega. Su
mahsulo la i a kibidagi kalsiy miqdo ini aniqlash uchun zamona iy usulla o asida AAS, ICP-
OES a ICP-MS eng yuqo i aniqlikka ega bo‘lib, asosan ilmiy- adqiqo a ibbiyo sohala ida
qo‘llaniladi. EDTA bilan i lash a kolo ime ik usulla esa kichik labo a o iyala yoki das labki
ahlil bosqichla ida a zal ko‘ iladi. Usul anlashda ma jud exnik imkoniya la , ke akli aniqlik
da ajasi a ahlilning ezligi e’ ibo ga olinadi. Zamona iy exnologiyala yo damida kalsiyni aniq
a ishonchli aniqlash imkoniya i ma judligi, oziq-o qa xa sizligi a is e’molchila ning
sog‘lig‘ini himoya qilishda muhim o‘ in egallaydi [10].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Skoog, D.A., Holle , F.J., & C ouch, S.R. (2017). P inciples o Ins umen al Analysis.
Cengage Lea ning.
2. O icial Me hods o Analysis o AOAC INTERNATIONAL. (La es Edi ion).
3. IUPAC Compendium o Analy ical Nomencla u e – “O ange Book”.
4. O‘zbekis on Respublikasi Oziq-o qa xa sizligi agen ligi nash la i.
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
64
5. Abduqodi o A. "Oziq-o qa bio exnologiyasi", Toshken , 2019.
6. Abduqodi o A. "Oziq-o qa bio exnologiyasi", Toshken , 2019
7. FAO/WHO Repo on Calcium Requi emen s, 2020.
8. GOST R 52090-2003. Milk and dai y p oduc s. Me hods o calcium de e mina ion.
9. Haug A., Hos ma k A.T., Ha s ad O.M. "Bo ine milk in human nu i ion–a e iew", Lipids
Heal h Dis., 2007.
10. Mi zaye a N. "Su mahsulo la ining exnologik xususiya la i", Sama qand, 2021.
