SUT MAHSULOTLARIDAN KALSIYNI OLISH USULLARI

THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 61 SUT MAHSULOTLARIDAN KALSIYNI OLISH USULLARI Rashidov Abdumalik Abdulxay o’g’li1, Omonova Iroda Bobomurod qizi2 1“Metrologoya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish” kafedrasi o’qituvchisi, 2“Metrologoya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish” kafedrasi talabasi Toshkent shahridagi Belorus-O’zbekiston qo’shma tarmoqlararo amaliy texnik kvalifikatsiyalar instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.17737899 Annotatsiya. Ushbu maqolada sut mahsulotlarining inson salomatligidagi o‘rni, xususan, ularning kalsiy manbai sifatidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, turli sut mahsulotlaridan kalsiyni ajratib olish usullari, ularning texnologik jarayonlari va biofoydalanishi ko‘rib chiqilgan bo’lib, ushbu maqolada ГОСТ ISO 12081-2013 «Молоко. Определение содержания кальция. Титриметрический метод» va Titrimetriya (kompleksonometriya) usuli yoritilgan. Kalit so‘zlar: sut mahsulotlari, kalsiy manbai, biofoydalanish, texnologik jarayonlar, titrimetriya, kompleksonometriya, ГОСТ ISO 12081-2013. Abstract. This article highlights the role of dairy products in human health, particularly their importance as a source of calcium. It also discusses methods of extracting calcium from various dairy products, their technological processes, and bioavailability. The article covers ГОСТ ISO 12081-2013 “Milk. Determination of calcium content. Titrimetric method” and the titrimetric (complexometric) method. Keywords: dairy products, source of calcium, bioavailability, technological processes, titrimetry, complexometry, ГОСТ ISO 12081-2013. Kalsiy inson organizmida eng muhim minerallardan biri bo‘lib, suyak va tishlarning mustahkamligi, mushaklar faoliyati, asab impulslarini uzatish va qon ivishida beqiyos rol o‘ynaydi. Kalsiy yetishmovchiligi ayniqsa bolalar, keksalar va homilador ayollar salomatligida salbiy oqibatlarga olib keladi. Sut va sut mahsulotlari (qatiq, tvorog, pishloq va boshqalar) tabiiy kalsiy manbai sifatida tan olingan. Ularning tarkibidagi kalsiy yuqori biologik o‘zlashtiriluvchanlikka ega. Shu sababli ushbu maqolada sut mahsulotlaridan kalsiyni ajratib olish va uni oziq-ovqat, farmatsevtika hamda sanoat sohalarida qo‘llash imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi [1]. 1. Atom-absorbsiya spektroskopiyasi — sut tarkibidagi kalsiyni aniqlashda keng qo‘llaniladigan aniqligi yuqori bo‘lgan usullardan biridir. Usulning mohiyati shundan iboratki, kalsiy atomlari tomonidan yutilgan yorug‘lik miqdori o‘lchanadi. Har bir element o‘ziga xos to‘lqin uzunligidagi nurni yutadi. Natijada, namunadagi kalsiy miqdori aniqlanadi [2}. 2. Induktiv bog‘lanilgan plazma - optik emissiya spektroskopiyasi (ICP-OES) – ICP-OES usuli yuqori haroratli plazmada tahlil qilinayotgan elementlarning emissiya spektriga asoslanadi. Bu usul yordamida kalsiydan tashqari boshqa minerallarni ham bir vaqtda aniqlash mumkin [3]. 3. Induktiv bog‘lanilgan plazma - mass spektrometriya (ICP-MS) – bu usul kalsiyni juda past konsentratsiyalarda aniqlash imkonini beradi. ICP-MS mass spektrometrik tahlil asosida elementlarning atom massasiga qarab ularni aniqlaydi [4]. 4. Kompleksometrik titrlash (EDTA yordamida) – ushbu klassik usulda kalsiy ionlari bilan kuchli bog‘ hosil qiluvchi EDTA reagentidan foydalaniladi. Titrlash davomida indikator yordamida reaksiyaning tugagan nuqtasi aniqlanadi. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 62 5. Kolorimetrik usullar – ushbu usullarda maxsus xelat hosil qiluvchi reagentlar bilan kalsiy ionlari reaksiyaga kirishadi va rang hosil qiladi. Rang intensivligi orqali kalsiy miqdori baholanadi [5]. 6. X-ray fluoresensiya spektroskopiyasi (XRF) usuli rentgen nurlari orqali moddadagi elementlar tarkibini aniqlaydi. Bu usulda namuna deyarli tayyorlashni talab qilmaydi va natijalar tez olinadi. Turli sut mahsulotlari kalsiyga boyligi bilan ajralib turadi. Quyida ba’zi mahsulotlardagi o‘rtacha kalsiy miqdori (100 g mahsulotga nisbatan) keltirilgan [6]: № Mahsulot turi Kalsiy miqdori (mg/100g) 1 Qaynatilmagan sut 120–130 2 Qatiq 120 3 Tvorog 80–100 4 Pishloq (qattiq) 600–1000 5 Smetana 80–100 Kalsiyning biologik foydaliligi (bioavailability) sutda 30–35% ni tashkil etadi, bu esa uni boshqa manbalarga nisbatan afzal qiladi. Kalsiyni sut mahsulotlaridan ajratib olishda bir nechta usullar mavjud: a) Filtrlash va kontsentratsiya qilish (ultrafiltratsiya) – sut tarkibidagi zarralarni molekulyar o‘lchamiga ko‘ra ajratish orqali kalsiy va boshqa minerallarni ajratib olish mumkin. Nanofiltratsiya esa molekulalarni yanada nozik ajratishni ta’minlaydi. b) Kimyoviy cho‘ktirish (pretsipitatsiya) – kalsiy ionlarini organik yoki noorganik reagentlar yordamida cho‘ktirib, kalsiy tuzlari (masalan, kalsiy laktat, kalsiy karbonat) hosil qilish mumkin. Misol uchun kalsiyni sutdan limon kislotasi yordamida cho‘ktirib olish. c) Fermentatsiya orqali ajratish – qatiqlanish jarayonida kalsiy qisman oqsillar bilan birikadi. Suvli fraksiyada qolgan kalsiyni ajratib olish uchun past haroratli quritish yoki membranali filtrlash usullari qo‘llaniladi. d) Ion almashinish (ion-exchange) texnologiyasi – maxsus qatlamlar yordamida kalsiy ionlari sutdan ajratiladi. Bu texnologiya aniq va yuqori tozalikdagi kalsiy birikmalarini olishda qo‘llaniladi [7]. Ajratilgan kalsiy oziq-ovqat sanoatida mineral qo‘shimcha sifatida (non, sharbat, sutli ichimliklar), farmatsevtikada dori vositalari (tabletka, sirop, kukun) ishlab chiqarishda, kosmetologiyada teri va soch mahsulotlarida, qishloq xo‘jaligida hayvonlar uchun ozuqa qo‘shimchasi sifatida sohalarida qo‘llanadi. ГОСТ ISO 8070/IDF 119-2014 — “Молоко и молочные продукты. Определение содержания кальция, натрия, калия и магния. Спектрометрический метод атомной абсорбции” — ushbu standart O’zbekiston davlat reystriga kiritilgan. ГОСТ ISO 12081–2013 – «Молоко. Определение содержания кальция. Титриметрический метод». Bu usul oddiy, arzon va ko’pchilik suv zavodlari va SES (санитария-эпидемиология станциялари) loborotoriyalarida qo’llaniladi. Keng tarqalgani sababi har bir loborotoriyada AAS yoki ICP uskuna bo’lavermaydi, shuning uchun titrimetriya amaldagi asosiy standart usuli hisoblanadi [8]. ГОСТ ISO 8070–2014 (IDF 119:2007) – «Молоко и молочные продукты. Определение содержания кальция, натрия, калия и магния. Спектрометрический метод атомной THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 63 абсорбции» –bu standart faqat kalsiy, natriy, kaliy va magniyni aniqlash usulini belgilaydi. Lekin unda kalsiy miqdorining me’yori yoki sutda qancha bo’lishi kerakligi ko’rsatilmagan. Unda faqat loborotoriya qadamlari: minerallashtirish, atom-absorbsion spektometrda o’lchash, hisoblash formulasini berish kabi texnik yo’riqlar mavjud. Kalsiyning me’yoriy qiymatlari Oziq-ovqat xavfsizligi standartlari va texnik reglamentlarda ( masalan “О безопасности молока и молочной продукции” texnik reglamentida). Sanitariya normalari va gigenik normativlarda ( O’zbekiston СЭС organlari xujjatlarida).Xalqaro ma’lumotlarga ko’ra, tabiiy toza sutda kalsiy miqdori o’rtacha 100-150mg/100g (≈1000–1500mg/l) atrofida bo’ladi. Buni misollarda ko’rib chiqamiz. Masalan, musaffo (shartli) sut namunasi tarkibida kaltsiyni aniqlash uchun quyidagi jarayonlar amalga oshiriladi. 1. Namunani tayyorlanadi: 10,0 ml sut olinadi, oqsillarni cho‘ktirish uchun 10 ml 20% trixloruksus kislotasi qo‘shiladi va aralashma filtrlanadi. Filtratda kaltsiy ionlari qoladi. 2. Titrash jarayoni amalga oshiriladi: Filtratga 2–3 tomchi mureksid (indikator) qo‘shiladi, 0,01 M (molyarlik) EDTA (etilendiamintetraatsetat kislota tuzi) eritmasi bilan titrlanadi (eslatma: 0,01 M (molyar) = 1 litr eritmada 0,01 mol modda bor). So’ngra, kaltsiy ionlari EDTA bilan quyidagi reaksiya asosida kompleks hosil qiladi, ya’ni Ca2+ + EDTA4− → [CaEDTA]2−. Titrash oxirida indikator rangi qizil-binafshadan moviy rangga o‘zgaradi. 3. Hisoblash uchun ma’lumotlar: 10,0 ml sut namunasi uchun 7,20 ml 0,01 M EDTA eritmasi sarflandi. 4. Hisoblash: EDTA ning ekvivalent miqdori (mol): n(EDTA)=C×V=0,01 mol/L×7,20×10−3 L=7,2×10−5 mol. EDTA va Ca²⁺ molyar nisbati 1:1, shuning uchun: n(Ca2+)=7,2×10−5 mol. Kaltsiyning massa miqdori: m=n×M=7,2×10−5 mol×40,08 g/mol≈2,88 mg. Bu 10 ml sutdagi miqdor. 100 ml sutdagi miqdor: 2,88 mg/10 ml*100ml=28,8 mg Ca 1 litr (1000 ml) sutdagi miqdori 28,8 mg×10=288 mg Ca / L. EDTA kompleksometrik titrlash natijasida Musaffo sut namunasida kaltsiy miqdori ≈ 288 mg/L deb topildi [9]. Shunday qilib, sut va undan tayyorlangan mahsulotlar inson organizmi uchun muhim kalsiy manbai hisoblanadi. Ular orqali oson o‘zlashtiriladigan shakldagi kalsiyni olish imkoniyati mavjud. Kalsiyni sutdan ajratib olish texnologiyalari turlicha bo‘lib, ular har xil maqsadlarga mo‘ljallangan mahsulotlar yaratish imkonini beradi. Bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar nafaqat sog‘liqni saqlash, balki oziq-ovqat sanoati va qishloq xo‘jaligi uchun ham katta ahamiyatga ega. Sut mahsulotlari tarkibidagi kalsiy miqdorini aniqlash uchun zamonaviy usullar orasida AAS, ICPOES va ICP-MS eng yuqori aniqlikka ega bo‘lib, asosan ilmiy-tadqiqot va tibbiyot sohalarida qo‘llaniladi. EDTA bilan titrlash va kolorimetrik usullar esa kichik laboratoriyalar yoki dastlabki tahlil bosqichlarida afzal ko‘riladi. Usul tanlashda mavjud texnik imkoniyatlar, kerakli aniqlik darajasi va tahlilning tezligi e’tiborga olinadi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida kalsiyni aniq va ishonchli aniqlash imkoniyati mavjudligi, oziq-ovqat xavfsizligi va iste’molchilarning sog‘lig‘ini himoya qilishda muhim o‘rin egallaydi [10]. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Skoog, D.A., Holler, F.J., & Crouch, S.R. (2017). Principles of Instrumental Analysis. Cengage Learning. 2. Official Methods of Analysis of AOAC INTERNATIONAL. (Latest Edition). 3. IUPAC Compendium of Analytical Nomenclature – “Orange Book”. 4. O‘zbekiston Respublikasi Oziq-ovqat xavfsizligi agentligi nashrlari. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 64 5. Abduqodirov A. "Oziq-ovqat biotexnologiyasi", Toshkent, 2019. 6. Abduqodirov A. "Oziq-ovqat biotexnologiyasi", Toshkent, 2019 7. FAO/WHO Report on Calcium Requirements, 2020. 8. GOST R 52090-2003. Milk and dairy products. Methods of calcium determination. 9. Haug A., Hostmark A.T., Harstad O.M. "Bovine milk in human nutrition–a review", Lipids Health Dis., 2007. 10. Mirzayeva N. "Sut mahsulotlarining texnologik xususiyatlari", Samarqand, 2021.