354
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRIDA O'ZBEK AYOLLARINING FRONT
VA ORT FRONTDAGI JASORATI
She beko a Nigo a Obidjon qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u e
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
@nigo ashe beko a.gmail.com
Eshniyozo a Hulka Bekmu od qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
@eshniyozo ahulka [email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17737999
Anno a siya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon u ushi yilla ida O'zbekis on ayolla ining on da
a o on dagi qah amonlikla i, mehna i a qu bonlikla ini o' ganishga bag'ishlangan. Maqolada
Rus am Shamsiddino ning "Va an a ixi" (3-ki ob) a SSSR Fanla akademiyasining "Ulug' Va an
u ushi a ixi" (6 jildlik) asa la idagi ma'lumo la asosida O'zbek ayolla ining u ushdagi oli ahlii
qilinadi. Tadqiqo shuni ko' sa adiki, u ush da ida 25 mingga yaqin o'zbek ayolla i on da ha biy
xizma da bo'lgan, ula dan 5 ming na a i jang maydonla ida halok bo'lgan. O on da esa 800 mingga
yaqin o'zbek ayolla i sanoa , qishloq xo'jaligi a anspo sohala ida og'i mehna qilgan. Ayolla
u ush da ida O'zbekis onda ashkil e ilgan 113 a ha biy kasalxonala ning 70% xodimla ini ashkil
qilgan a 150 mingga yaqin ya ado aska la ga g'amxo' lik qilgan. Maqolada, shuningdek,
O'zbekis on ayolla ining u ush da idagi ij imoiy-iq isodiy ah oli, oila iy muammola i a ula ning
u ushdan keyingi aqdi i ham yo i ilgan.
Kali so'zla :Ikkinchi jahon u ushi, O'zbek ayolla i, on , o on , ha biy kasalxonala , mehna
jaso a i, u ush qu bonla i, ha biy hamshi ala , O'zbekis on, Ulug' Va an u ushi.
"Va an a ixi" (3-ki ob) asa i asosida O'zbek ayolla ining u ush da idagi ah oli. Rus am
Shamsiddino ning "Va an a ixi" (3-ki ob, 2018) asa ida Ikkinchi jahon u ushi da ida O'zbekis on
ayolla ining aziya i haqida quyidagi asosiy ma'lumo la kel i ilgan:U ush da omida O'zbekis ondan
25 mingga yaqin ayol on ga ke gan. Ula dan 18 ming na a i ha biy hamshi a, 5 ming na a i
ele onchi, aloqachi a az edkachı, 2 ming na a i esa zeni chı a a omobil haydo chisi si a ida
xizma qilgan. Jang maydonla ida 5 247 o'zbek ayoli halok bo'lgan yoki beda ak yo'qolgan.
O'zbekis onda u ush da ida ashkil e ilgan 113 a ha biy kasalxonaning 80 mingga yaqin
xodimla ining 70 oizini ayolla ashkil qilgan. Toshken , Sama qand, Buxo o, Fa g'ona a U ganch
shaha la idagi yi ik kasalxonala da o'zbek ayolla i 150 mingga yaqin ya ado aska ga g'amxo' lik
ko' sa ishgan.
U ush da ida O'zbekis onga e akua siya qilingan 104 a sanoa ko xonala ida 300 mingga
yaqin o'zbek ayoli ishlagan. Chi chiq elek kimyo kombina i, Toshken a ia siya za odi,
"Toshselmash" a boshqa yi ik ko xonala da ayolla e kakla o' nini bosgan. Kuniga 12-14 soa
mehna qilishgan.
Qishloq xo'jaligidagi oli: U ush yilla ida O'zbekis on qishloqla ida 500 mingga yaqin ayol
og'i qishloq xo'jaligi ishla ini olib bo gan. Pax a cho lamasida, g'allako likda a cho achilikda
asosiy kuch ayolla bo'lgan. 1941-1945 yilla da O'zbekis onda ye ish i ilgan pax aning 85 oizi
ayolla mehna i hisobiga yig'ilgan.
Ij imoiy ah ol: U ush da ida O'zbekis onda 1,5 millionga yaqin bola onasiz yoki o asiz qolgan.
300 mingga yaqin o'zbek ayoli u mush o' og'ini on da yo'qo gan. U ushdan keyin 150 mingga
yaqin ayol behaya bo'lib qolgan.
355
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ta'lim a madaniya sohasidagi aoliya : U ush yilla ida O'zbekis onda 25 mingga yaqin ayol
o'qi u chi bolala ni o'qi ishni da om e i gan. 1941-1945 yilla da 50 mingga yaqin o'zbek qizi oliy
a o' a maxsus a'lim muassasala ini amomlagan.
U ushga qa amay, o'zbek ayolla i milliy an'anala , huna mandchilik a madaniy me osni saqlab
qolishgan. U ush yilla ida 10 mingga yaqin o'zbek ayoli kash achilik, za do'zlik a gilamchilik bilan
shug'ullangan.
Muko o la : U ush da ida 15 mingga yaqin o'zbek ayoli ha biy a mehna muko o la i bilan
aqdi langan. 245 na a o'zbek ayoli "Jaso a uchun" medali, 1 850 na a i "Mehna jaso a i uchun"
medali bilan muko o langan.
Bu ma'lumo la Rus am Shamsiddino ning "Va an a ixi" 3-ki obining 345-412 be la ida
kel i ilgan a xi hujja la i, s a is ikk ma'lumo la a shaxsiy xo i ala ga asoslangan.
Ulug' Va an u ushi a ixi" 6 jildlik asa ida O'zbekis on ayolla ining Ikkinchi jahon u ushidagi
oli haqida quyidagi muhim ma'lumo la kel i ilgan. U ush da ida bu un So e I i oqi bo'ylab 800
ming ayol on da qu olli xizma da bo'lgan, ula dan 25 ming na a i O'zbekis ondan edi. O'zbekis on
ayolla i on da asosan ha biy hamshi a, sani a ka, ele onchi, az edkachı a zeni chı si a ida xizma
qilishgan. 5- jildda qayd e ilishicha, o'zbek ayolla idan ashkil opgan maxsus sani a ka o yadla i
S aling ad, Ku sk a Be lin jangla ida ko' sa gan jaso a i bilan aj alib u gan.
O on da O'zbekis on ayolla ining mehna i alohida a'kidlangan. 1941-1945 yilla da
O'zbekis onga e akua siya qilingan 104 a sanoa ko xonasida ishlagan 300 ming ishchining 65% ini
ayolla ashkil qilgan. 3- jild ma'lumo la iga ko' a, Toshken a ia siya za odida ishlagan ayolla u ush
da ida 15 mingga yaqin samolyo yig'ilishida ish i ok e ishgan. Chi chiq elek kimyo kombina i a
boshqa ko xonala da ayolla kuniga 12-16 soa ishlab, on uchun qu ol-ya og' ishlab chiqa ishgan.
Qishloq xo'jaligi sohasida O'zbekis on ayolla i hal qilu chi ol o'ynagan. 1942-1944 yilla da
O'zbekis on pax a xomashyosining 90% ayolla mehna i hisobiga yig'ilgan. 4- jild s a is ikasiga ko' a,
u ush yilla ida O'zbekis onda 600 ming ayol kolxozla da a so xozla da o'liq ishlagan. Ula ning
mehna i na ijasida O'zbekis on on ga 1,5 million onna pax a, 2 million onna galla ye kazib be gan.
Ha biy kasalxonala izimida O'zbekis on ayolla i ka a mas'uliya ni yelkalagan.
O'zbekis ondagi 113 a ha biy kasalxonada 85 ming hamshi a a sani a ka xizma qilgan, ula dan 60
ming na a i o'zbek ayolla i bo'lgan. 2- jild ma'lumo la iga ko' a, Toshken dagi ma kaziy ha biy
gospi alda bi a o'zbek hamshi asi o' acha 1000 ya ado aska ga g'amxo' lik qilgan.
U ushning og'i ij imoiy oqiba la i ham qayd e ilgan. O'zbekis onda 1,2 million bola onasiz
yoki o asiz qolgan, ula ning asosiy qismiga o'zbek ayolla i g'amxo' lik qilgan. 6- jild s a is ikasiga
ko' a, u ush da ida O'zbekis onda 400 ming ayol behaya bo'lib qolgan yoki u mush o' og'ini
yo'qo gan.
Ta'lim a madaniya sohasida ham o'zbek ayolla i aol bo'lgan. U ush yilla ida O'zbekis onda
20 ming ayol o'qi u chi 2 millionga yaqin bolala ni a'lim be ishni da om e i gan. 1943-yilgi
ma'lumo la ga ko' a, O'zbekis on oliy o'qu yu la ida o'qigan 15 ming alabaning 40% ini qizla
ashkil qilgan.
U ushdan keyingi da da O'zbekis on ayolla ining ij imoiy ma qei sezila li o'zga ishla yuz
be gan. 1946-yilga kelib, O'zbekis on KP a'zola ining 35% ini ayolla ashkil qilgan. O'zbekis on Oliy
Kengashi depu a la ining 25% ayolla bo'lgan. Bu ko' sa kichla u ush da ida o'zbek ayolla ining
ko' sa gan idoko ona mehna i a jaso a ining yuqo i baholanganligini ko' sa adi.
Ikkinchi jahon u ushi da ida O'zbekis on ayolla i og'i sha oi la da ham on da, ham o
on da idoko ona mehna qilishdi. U ush boshlanganidan keyin bi inchi yil ichida O'zbekis ondan
30 mingga yaqin ayol on ga ke di. Ula ning aksa iya i ha biy hamshi a a sani a ka si a ida xizma
356
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qildi. S aling ad jangi da ida o'zbek ayolla idan ashkil opgan sani a ka o yadi 5 mingga yaqin
ya ado aska ni jang maydonidan olib chiqib, shi oxonala ga ye kazdi.
Toshken a ia siya za odida ishlagan ayolla u ush da omida 10 mingga yaqin samolyo ni
a'mi lashdi yoki yangi samolyo la ni yig'ishdi. Chi chiq elek kimyo kombina i xodimla ining 70
oizi ayolla dan ibo a bo'lib, ula on uchun po lo chi moddala ishlab chiqa ishdi. Qishloq
xo'jaligida esa aziya yanada og'i edi. O'zbekis on qishloqla ida 600 mingga yaqin ayol pax a, g'alla
a boshqa qishloq xo'jaligi mahsulo la ini ye ish i ishda ish i ok e di. 1942-yilda O'zbekis on pax a
xomashyosining 85 oizi ayolla mehna i hisobiga yig'ildi. Ko'pgina ayolla ak o a boshqa qishloq
xo'jaligi exnikasini haydashni o' gandi.
Ha biy kasalxonala izimida 80 mingga yaqin o'zbek ayoli xizma qildi. Toshken , Sama qand,
Buxo o, Fa g'ona a boshqa shaha la dagi kasalxonala da ula 150 mingga yaqin ya ado aska ga
g'amxo' lik qilishdi. Ko'pgina ayolla o'z qonla ini ya ado aska la ga opshi ishdi.
U ushning og'i ogiba la i ayolla ning um la iga chuqu a'si ko' sa di. 400 mingga yaqin
o'zbek ayoli u mush o' og'ini yo'qo di. 1,5 million bola onasiz yoki o asiz qoldi. U ushdan keyin
ko'plab ayolla behaya bo'lib qoldi.
Ta'lim sohasida ham ayolla muhim ol o'ynadi. U ush da ida 20 mingga yaqin ayol o'qi u chi
2 milliondan o iq bolala ga a'lim be ishni da om e i di. Oliy o'qu yu la ida o'qigan qizla soni
u ushgacha bo'lgan da ga nisba an oshdi.
U ushdan keyin O'zbekis on ayolla ining ij imoiy ma qei yaxshilandi. 1946-yilda O'zbekis on
Oliy Kengashiga saylangan ayolla soni 25 oizni ashkil e di. O'zbekis on Kompa iyasi a'zola ining
30 oizini ayolla ashkil qila boshladi.
O'zbekis on ayolla i u ush da ida ko' sa gan idoko onaligi a jaso a i uchun 20 mingga yaqin
ayol u li muko o la bilan aqdi landi. 300 ga yaqin ayol "Jaso a uchun" medali, 2 000 dan o iq
ayol "Mehna jaso a i uchun" medali bilan muko o landi. 50 ga yaqin ayol "Lenin" o deni, 100 dan
o iq ayol "Qizil Bay oq" o deni bilan aqdi landi.
Qama iddin Usmono ning "O'zbekis on a ixi 1917-1991-yilla " asa ida Ikkinchi jahon u ushi
da ida O'zbekis on ayolla ining aziya i chuqu o' ganilgan. Asa ga ko' a, u ush boshlanganidan bi
yil o' gach, O'zbekis ondagi mehna ga layoqa li ayolla ning 85 oizi sanoa , qishloq xo'jaligi yoki
on da xizma qilayo gan edi.U ush da ida O'zbekis onda 1 650 000 bola onasiz yoki o asiz qolgan.
327 000 o'zbek ayoli u mush o' og'ini on da yo'qo gan. U ushdan keyin 172 000 ayol behaya
bo'lib qolgan. 1945-yil hola iga ko' a, O'zbekis onda 285 000 oila aqa onala boshchiligida
yashagan.
U ush yilla ida O'zbekis onda 23 500 ayol o'qi u chi aoliya yu i gan, ula 1 850 000 bolala ga
a'lim be ishgan. 1941-1945 yilla da O'zbekis on oliy o'qu yu la ida 14 200 qiz ahsil olgan, bu
u ushgacha bo'lgan ko' sa kichdan 40 oiz ko'p. U ush da ida O'zbekis onda 45 a yangi mak ab a
12 a in e na qu ilishida ayolla aol ish i ok e gan.
U ush da ida 16 342 o'zbek ayoli u li muko o la bilan aqdi langan. 312 na a o'zbek ayoli
"Jaso a uchun" medali, 2 145 na a i "Mehna jaso a i uchun" medali, 8 756 na a i "1941-1945-
yilla dagi Ulug' Va an u ushidagi jaso a li mehna i uchun" medali bilan aqdi landi. 45 na a o'zbek
ayoli "Lenin" o deni, 128 na a i "Qizil Bay oq" o deni bilan muko o langan.
F on dagi xizma : U ush da omida O'zbekis ondan 28 415 ayol on ga chaqi ilgan yoki
ko'ngilli a ishda bo gan. Ula ning a kibi quyidagicha bo'lgan: 15 200 na a i ha biy hamshi a, 6 800
na a i sani a ka, 3 500 na a i ele onchi a aloqachi, 1 900 na a i zeni chi, 1 015 na a i a omobil
haydo chisi. Jang maydonla ida 5 673 o'zbek ayoli halok bo'lgan, 8 200 na a i ya alangan, 745 na a i
esa beda ak yo'qolgan. O'zbekis onga e akua siya qilingan 104 a sanoa ko xonala ida 312 000 ayol
357
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ishlagan. 1942-yilga kelib, Chi chiq elek kimyo kombina i xodimla ining 72 oizini, Toshken
a ia siya za odida 68 oizini, "Toshselmash" za odida 65 oizini ayolla ashkil qilgan. Ayolla og'i
sha oi da kuniga 12-14 soa ishlashgan, ko'pincha dam olish kunla isiz.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. ."Va an a ixi" (3-ki ob) – Rus am Shamsiddino , 2018.
2. "Ulug' Va an u ushi a ixi" (6 jildlik) – SSSR Fanla akademiyasi, 1960-1965.
3. O'zbekis on a ixi 1917-1991-yilla " – Qama iddin Usmono , 2010.
4. "Ikkinchi jahon u ushida O'zbekis on ayolla i" – "Ta ix a manbashunoslik" ju nali, 2018.
5. "F on a o on dagi o'zbek ayolla i" – "Ij imoiy adqiqo la " ju nali, 2019.
6. "U ush da idagi mehna jaso a i" – "O'zbekis on a ixi" ju nali, 2017.
7. "F on kundalikla i" – O'zbekis on Da la a xi i, 2008.
8. "U ush qa nashchila ining xo i ala i" – O'zbekis on Xo i a jamg'a masi, 2015.
9. "O'zbekis onlik qah amon ayolla " – O'zbekis on Ayolla qo'mi asi, 2020.
