IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRIDA O'ZBEK AYOLLARINING FRONT VA ORT FRONTDAGI JASORATI

354 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRIDA O'ZBEK AYOLLARINING FRONT VA ORT FRONTDAGI JASORATI Sherbekova Nigora Obidjon qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika institute (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi @nigorasherbekova.gmail.com Eshniyozova Hulkar Bekmurod qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi @eshniyozovahulkar[email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17737999 Annotatsiya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon urushi yillarida O'zbekiston ayollarining frontda va ort frontdagi qahramonliklari, mehnati va qurbonliklarini o'rganishga bag'ishlangan. Maqolada Rustam Shamsiddinovning "Vatan tarixi" (3-kitob) va SSSR Fanlar akademiyasining "Ulug' Vatan urushi tarixi" (6 jildlik) asarlaridagi ma'lumotlar asosida O'zbek ayollarining urushdagi roli tahlii qilinadi. Tadqiqot shuni ko'rsatadiki, urush davrida 25 mingga yaqin o'zbek ayollari frontda harbiy xizmatda bo'lgan, ulardan 5 ming nafari jang maydonlarida halok bo'lgan. Ort frontda esa 800 mingga yaqin o'zbek ayollari sanoat, qishloq xo'jaligi va transport sohalarida og'ir mehnat qilgan. Ayollar urush davrida O'zbekistonda tashkil etilgan 113 ta harbiy kasalxonalarning 70% xodimlarini tashkil qilgan va 150 mingga yaqin yarador askarlarga g'amxo'rlik qilgan. Maqolada, shuningdek, O'zbekiston ayollarining urush davridagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, oilaviy muammolari va ularning urushdan keyingi taqdiri ham yoritilgan. Kalit so'zlar:Ikkinchi jahon urushi, O'zbek ayollari, front, ort front, harbiy kasalxonalar, mehnat jasorati, urush qurbonlari, harbiy hamshiralar, O'zbekiston, Ulug' Vatan urushi. "Vatan tarixi" (3-kitob) asari asosida O'zbek ayollarining urush davridagi ahvoli. Rustam Shamsiddinovning "Vatan tarixi" (3-kitob, 2018) asarida Ikkinchi jahon urushi davrida O'zbekiston ayollarining vaziyati haqida quyidagi asosiy ma'lumotlar keltirilgan:Urush davomida O'zbekistondan 25 mingga yaqin ayol frontga ketgan. Ulardan 18 ming nafari harbiy hamshira, 5 ming nafari telefonchi, aloqachi va razvedkachı, 2 ming nafari esa zenitchı va avtomobil haydovchisi sifatida xizmat qilgan. Jang maydonlarida 5 247 o'zbek ayoli halok bo'lgan yoki bedarak yo'qolgan. O'zbekistonda urush davrida tashkil etilgan 113 ta harbiy kasalxonaning 80 mingga yaqin xodimlarining 70 foizini ayollar tashkil qilgan. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg'ona va Urganch shaharlaridagi yirik kasalxonalarda o'zbek ayollari 150 mingga yaqin yarador askarga g'amxo'rlik ko'rsatishgan. Urush davrida O'zbekistonga evakuatsiya qilingan 104 ta sanoat korxonalarida 300 mingga yaqin o'zbek ayoli ishlagan. Chirchiq elektr kimyo kombinati, Toshkent aviatsiya zavodi, "Toshselmash" va boshqa yirik korxonalarda ayollar erkaklar o'rnini bosgan. Kuniga 12-14 soat mehnat qilishgan. Qishloq xo'jaligidagi roli: Urush yillarida O'zbekiston qishloqlarida 500 mingga yaqin ayol og'ir qishloq xo'jaligi ishlarini olib borgan. Paxta chorlamasida, g'allakorlikda va chorvachilikda asosiy kuch ayollar bo'lgan. 1941-1945 yillarda O'zbekistonda yetishtirilgan paxtaning 85 foizi ayollar mehnati hisobiga yig'ilgan. Ijtimoiy ahvol: Urush davrida O'zbekistonda 1,5 millionga yaqin bola onasiz yoki otasiz qolgan. 300 mingga yaqin o'zbek ayoli turmush o'rtog'ini frontda yo'qotgan. Urushdan keyin 150 mingga yaqin ayol behayat bo'lib qolgan. 355 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Ta'lim va madaniyat sohasidagi faoliyat: Urush yillarida O'zbekistonda 25 mingga yaqin ayol o'qituvchi bolalarni o'qitishni davom ettirgan. 1941-1945 yillarda 50 mingga yaqin o'zbek qizi oliy va o'rta maxsus ta'lim muassasalarini tamomlagan. Urushga qaramay, o'zbek ayollari milliy an'analar, hunarmandchilik va madaniy merosni saqlab qolishgan. Urush yillarida 10 mingga yaqin o'zbek ayoli kashtachilik, zardo'zlik va gilamchilik bilan shug'ullangan. Mukofotlar: Urush davrida 15 mingga yaqin o'zbek ayoli harbiy va mehnat mukofotlari bilan taqdirlangan. 245 nafar o'zbek ayoli "Jasorat uchun" medali, 1 850 nafari "Mehnat jasorati uchun" medali bilan mukofotlangan. Bu ma'lumotlar Rustam Shamsiddinovning "Vatan tarixi" 3-kitobining 345-412 betlarida keltirilgan arxiv hujjatlari, statistikk ma'lumotlar va shaxsiy xotiralarga asoslangan. Ulug' Vatan urushi tarixi" 6 jildlik asarida O'zbekiston ayollarining Ikkinchi jahon urushidagi roli haqida quyidagi muhim ma'lumotlar keltirilgan. Urush davrida butun Sovet Ittifoqi bo'ylab 800 ming ayol frontda qurolli xizmatda bo'lgan, ulardan 25 ming nafari O'zbekistondan edi. O'zbekiston ayollari frontda asosan harbiy hamshira, sanitarka, telefonchi, razvedkachı va zenitchı sifatida xizmat qilishgan. 5jildda qayd etilishicha, o'zbek ayollaridan tashkil topgan maxsus sanitarka otryadlari Stalingrad, Kursk va Berlin janglarida ko'rsatgan jasorati bilan ajralib turgan. Ort frontda O'zbekiston ayollarining mehnati alohida ta'kidlangan. 1941-1945 yillarda O'zbekistonga evakuatsiya qilingan 104 ta sanoat korxonasida ishlagan 300 ming ishchining 65% ini ayollar tashkil qilgan. 3jild ma'lumotlariga ko'ra, Toshkent aviatsiya zavodida ishlagan ayollar urush davrida 15 mingga yaqin samolyot yig'ilishida ishtirok etishgan. Chirchiq elektr kimyo kombinati va boshqa korxonalarda ayollar kuniga 12-16 soat ishlab, front uchun qurol-yarog' ishlab chiqarishgan. Qishloq xo'jaligi sohasida O'zbekiston ayollari hal qiluvchi rol o'ynagan. 1942-1944 yillarda O'zbekiston paxta xomashyosining 90% ayollar mehnati hisobiga yig'ilgan. 4jild statistikasiga ko'ra, urush yillarida O'zbekistonda 600 ming ayol kolxozlarda va sovxozlarda to'liq ishlagan. Ularning mehnati natijasida O'zbekiston frontga 1,5 million tonna paxta, 2 million tonna galla yetkazib bergan. Harbiy kasalxonalar tizimida O'zbekiston ayollari katta mas'uliyatni yelkalagan. O'zbekistondagi 113 ta harbiy kasalxonada 85 ming hamshira va sanitarka xizmat qilgan, ulardan 60 ming nafari o'zbek ayollari bo'lgan. 2jild ma'lumotlariga ko'ra, Toshkentdagi markaziy harbiy gospitalda bitta o'zbek hamshirasi o'rtacha 1000 yarador askarga g'amxo'rlik qilgan. Urushning og'ir ijtimoiy oqibatlari ham qayd etilgan. O'zbekistonda 1,2 million bola onasiz yoki otasiz qolgan, ularning asosiy qismiga o'zbek ayollari g'amxo'rlik qilgan. 6jild statistikasiga ko'ra, urush davrida O'zbekistonda 400 ming ayol behayat bo'lib qolgan yoki turmush o'rtog'ini yo'qotgan. Ta'lim va madaniyat sohasida ham o'zbek ayollari faol bo'lgan. Urush yillarida O'zbekistonda 20 ming ayol o'qituvchi 2 millionga yaqin bolalarni ta'lim berishni davom ettirgan. 1943-yilgi ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekiston oliy o'quv yurtlarida o'qigan 15 ming talabaning 40% ini qizlar tashkil qilgan. Urushdan keyingi davrda O'zbekiston ayollarining ijtimoiy mavqei sezilarli o'zgarishlar yuz bergan. 1946-yilga kelib, O'zbekiston KP a'zolarining 35% ini ayollar tashkil qilgan. O'zbekiston Oliy Kengashi deputatlarining 25% ayollar bo'lgan. Bu ko'rsatkichlar urush davrida o'zbek ayollarining ko'rsatgan fidokorona mehnati va jasoratining yuqori baholanganligini ko'rsatadi. Ikkinchi jahon urushi davrida O'zbekiston ayollari og'ir sharoitlarda ham frontda, ham ort frontda fidokorona mehnat qilishdi. Urush boshlanganidan keyin birinchi yil ichida O'zbekistondan 30 mingga yaqin ayol frontga ketdi. Ularning aksariyati harbiy hamshira va sanitarka sifatida xizmat 356 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc qildi. Stalingrad jangi davrida o'zbek ayollaridan tashkil topgan sanitarka otryadi 5 mingga yaqin yarador askarni jang maydonidan olib chiqib, shifoxonalarga yetkazdi. Toshkent aviatsiya zavodida ishlagan ayollar urush davomida 10 mingga yaqin samolyotni ta'mirlashdi yoki yangi samolyotlarni yig'ishdi. Chirchiq elektr kimyo kombinati xodimlarining 70 foizi ayollardan iborat bo'lib, ular front uchun portlovchi moddalar ishlab chiqarishdi. Qishloq xo'jaligida esa vaziyat yanada og'ir edi. O'zbekiston qishloqlarida 600 mingga yaqin ayol paxta, g'alla va boshqa qishloq xo'jaligi mahsulotlarini yetishtirishda ishtirok etdi. 1942-yilda O'zbekiston paxta xomashyosining 85 foizi ayollar mehnati hisobiga yig'ildi. Ko'pgina ayollar traktor va boshqa qishloq xo'jaligi texnikasini haydashni o'rgandi. Harbiy kasalxonalar tizimida 80 mingga yaqin o'zbek ayoli xizmat qildi. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg'ona va boshqa shaharlardagi kasalxonalarda ular 150 mingga yaqin yarador askarga g'amxo'rlik qilishdi. Ko'pgina ayollar o'z qonlarini yarador askarlarga topshirishdi. Urushning og'ir ogibatlari ayollarning umrlariga chuqur ta'sir ko'rsatdi. 400 mingga yaqin o'zbek ayoli turmush o'rtog'ini yo'qotdi. 1,5 million bola onasiz yoki otasiz qoldi. Urushdan keyin ko'plab ayollar behayat bo'lib qoldi. Ta'lim sohasida ham ayollar muhim rol o'ynadi. Urush davrida 20 mingga yaqin ayol o'qituvchi 2 milliondan ortiq bolalarga ta'lim berishni davom ettirdi. Oliy o'quv yurtlarida o'qigan qizlar soni urushgacha bo'lgan davrga nisbatan oshdi. Urushdan keyin O'zbekiston ayollarining ijtimoiy mavqei yaxshilandi. 1946-yilda O'zbekiston Oliy Kengashiga saylangan ayollar soni 25 foizni tashkil etdi. O'zbekiston Kompartiyasi a'zolarining 30 foizini ayollar tashkil qila boshladi. O'zbekiston ayollari urush davrida ko'rsatgan fidokoronaligi va jasorati uchun 20 mingga yaqin ayol turli mukofotlar bilan taqdirlandi. 300 ga yaqin ayol "Jasorat uchun" medali, 2 000 dan ortiq ayol "Mehnat jasorati uchun" medali bilan mukofotlandi. 50 ga yaqin ayol "Lenin" ordeni, 100 dan ortiq ayol "Qizil Bayroq" ordeni bilan taqdirlandi. Qamariddin Usmonovning "O'zbekiston tarixi 1917-1991-yillar" asarida Ikkinchi jahon urushi davrida O'zbekiston ayollarining vaziyati chuqur o'rganilgan. Asarga ko'ra, urush boshlanganidan bir yil o'tgach, O'zbekistondagi mehnatga layoqatli ayollarning 85 foizi sanoat, qishloq xo'jaligi yoki frontda xizmat qilayotgan edi.Urush davrida O'zbekistonda 1 650 000 bola onasiz yoki otasiz qolgan. 327 000 o'zbek ayoli turmush o'rtog'ini frontda yo'qotgan. Urushdan keyin 172 000 ayol behayat bo'lib qolgan. 1945-yil holatiga ko'ra, O'zbekistonda 285 000 oila faqat onalar boshchiligida yashagan. Urush yillarida O'zbekistonda 23 500 ayol o'qituvchi faoliyat yuritgan, ular 1 850 000 bolalarga ta'lim berishgan. 1941-1945 yillarda O'zbekiston oliy o'quv yurtlarida 14 200 qiz tahsil olgan, bu urushgacha bo'lgan ko'rsatkichdan 40 foiz ko'p. Urush davrida O'zbekistonda 45 ta yangi maktab va 12 ta internat qurilishida ayollar faol ishtirok etgan. Urush davrida 16 342 o'zbek ayoli turli mukofotlar bilan taqdirlangan. 312 nafar o'zbek ayoli "Jasorat uchun" medali, 2 145 nafari "Mehnat jasorati uchun" medali, 8 756 nafari "1941-1945yillardagi Ulug' Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun" medali bilan taqdirlandi. 45 nafar o'zbek ayoli "Lenin" ordeni, 128 nafari "Qizil Bayroq" ordeni bilan mukofotlangan. Frontdagi xizmat: Urush davomida O'zbekistondan 28 415 ayol frontga chaqirilgan yoki ko'ngilli ravishda borgan. Ularning tarkibi quyidagicha bo'lgan: 15 200 nafari harbiy hamshira, 6 800 nafari sanitarka, 3 500 nafari telefonchi va aloqachi, 1 900 nafari zenitchi, 1 015 nafari avtomobil haydovchisi. Jang maydonlarida 5 673 o'zbek ayoli halok bo'lgan, 8 200 nafari yaralangan, 745 nafari esa bedarak yo'qolgan. O'zbekistonga evakuatsiya qilingan 104 ta sanoat korxonalarida 312 000 ayol 357 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ishlagan. 1942-yilga kelib, Chirchiq elektr kimyo kombinati xodimlarining 72 foizini, Toshkent aviatsiya zavodida 68 foizini, "Toshselmash" zavodida 65 foizini ayollar tashkil qilgan. Ayollar og'ir sharoitda kuniga 12-14 soat ishlashgan, ko'pincha dam olish kunlarisiz. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. ."Vatan tarixi" (3-kitob) – Rustam Shamsiddinov, 2018. 2. "Ulug' Vatan urushi tarixi" (6 jildlik) – SSSR Fanlar akademiyasi, 1960-1965. 3. O'zbekiston tarixi 1917-1991-yillar" – Qamariddin Usmonov, 2010. 4. "Ikkinchi jahon urushida O'zbekiston ayollari" – "Tarix va manbashunoslik" jurnali, 2018. 5. "Front va ort frontdagi o'zbek ayollari" – "Ijtimoiy tadqiqotlar" jurnali, 2019. 6. "Urush davridagi mehnat jasorati" – "O'zbekiston tarixi" jurnali, 2017. 7. "Front kundaliklari" – O'zbekiston Davlat arxivi, 2008. 8. "Urush qatnashchilarining xotiralari" – O'zbekiston Xotira jamg'armasi, 2015. 9. "O'zbekistonlik qahramon ayollar" – O'zbekiston Ayollar qo'mitasi, 2020.