384
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
NARSHAXIYNING HAYOTI VA ILMIY MUHITIDAGI O’RNI
No mu odo a Gulnoza Toi qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Tadbi ko lik a boshqa u akul e i 1 bosqich magis an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17738789
Anno a siya: Maqolada o‘ a as la Ma kaziy Osiyosining buyuk a ixchisi Abu Bak
Muhammad ibn Ja’ a Na shaxiyning hayo i, ilmiy aoliya i a asa la i haqida ik yu i iladi. Mualli
o‘z mulohazala ida “Ta ixi Buxo o” asa ining a ixshunoslikdagi o‘ ni, ilmiy qiyma i a bugungi
da uchun ahamiya ini yo i adi. Shuningdek, Na shaxiyning o‘z da idagi ilmiy muhi , a ixiy
mak ab a madaniy me osga qo‘shgan hissasi haqida so‘z bo adi.
Kali so‘zla : Na shaxiy, Ta ixi Buxo o, a ixshunoslik, Buxo o, ilmiy mak ab, madaniy me os,
Mo a ounnah .
Аннотация: В статье анализируется жизнь и научная деятельность выдающегося
историка X века Абу Бакра Мухаммада ибн Джафара Наршахи. Автор рассматривает значение
его труда «История Бухары» в контексте развития историографии и культурного наследия
Центральной Азии. Также обсуждаются научная среда того времени и вклад Наршахи в
формирование исторической школы региона.
Ключевые слова: Наршахи, История Бухары, историография, Бухара, культурное наследие,
Мавераннахр.
Anno a ion: This a icle analyzes he li e and scien i ic ac i i y o he 10 h-cen u y his o ian
Abu Bak Muhammad ibn Ja‘ a al-Na shakhi. The au ho explo es he his o ical signi icance o his
mas e piece The His o y o Bukha a, emphasizing i s impac on his o iog aphy and he p ese a ion
o Cen al Asia’s cul u al iden i y. The pape also discusses he in ellec ual en i onmen o
Na shakhi’s e a and his con ibu ion o he o ma ion o he egional his o ical school.
Keywo ds: Na shakhi, His o y o Bukha a, his o iog aphy, Bukha a, cul u al iden i y, Cen al Asia.
KIRISH. Men Na shaxiyning hayo i a ilmiy me osini o‘ gana ekanman, o‘zimni IX–X as la
ilm- an a madaniya olamiga ki ib bo gandek his qilaman. Na shaxiy o‘sha da ning eng se mahsul
a ixchila idan bi i bo‘lib, uning ismi bugungi kunda ham Ma kaziy Osiyo a ixshunosligining ax i
si a ida ilga olinadi. To‘liq ismi Abu Bak Muhammad ibn Ja’ a an-Na shaxiy bo‘lgan bu olim 899-
yilda Buxo o yaqinidagi Na shax qishlog‘ida ug‘ilgan [2, b.42-43].
O‘sha da da Buxo o Somoniyla da la ining siyosiy a madaniy ma kazi edi. Bu shaha aqa
sa do a siyosa ma kazi emas, balki ilm- an, adabiyo , ilshunoslik, hadis, iqh, a ix a alsa a kabi
ko‘plab anla ning ma kaziga aylangan edi. Shu muhi da oyaga ye gan Na shaxiy abiiy a ishda
ilmiy a akku a a ixga qiziqish bilan yashagan.
Men uchun uning eng yi ik me osi — “Ta ixi Buxo o” asa idi . Bu asa Buxo o shah ining
qadimdan o X as gacha bo‘lgan a ixini, uning siyosiy hayo ini, iq isodiy i ojini, din a
madaniya ini keng yo i adi. “Ta ixi Buxo o” aqa gina shaha a ixi emas, balki o‘sha da ning
ij imoiy hayo ini, xalq u -oda la ini, iq isodiy izimini ham ko‘ sa adi [1, b.57-58].
Men bu asa da Na shaxiyning na aqa a ixchi, balki so siolog, geog a a adabiyo shunos
si a idagi salohiya ini ham ko‘ aman. U shunchaki oqeala ni bayon e maydi, balki ula ni sabab a
oqiba jiha idan ahlil qiladi. Masalan, u Buxo o de o la ining qu ilishi, shaha a o idagi su
izimla i, bozo la i a ij imoiy hayo a silo la ini chuqu ahlil e adi. Bu esa uni o‘z da ining ilg‘o
adqiqo chisiga aylan i gan [3, b.84-85].
“Ta ixi Buxo o” das lab a ab ilida yozilgan bo‘lib, keyinchalik o s iliga a jima qilingan.
Ta jima ja ayonida asa na aqa saqlanib qolgan, balki ay im joyla i kengay i ilgan, yangi a silo la
385
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ki i ilgan. Bu hola asa ning o‘ a as la dagi ilmiy muhi da qay da ajada qad langanini ko‘ sa adi [4,
b.129].
Na shaxiyning ilmiy me osi aqa a ixshunoslik bilan cheklanmaydi. U o‘z asa ida inson,
jamiya a madaniya o‘ asidagi uz iy bog‘liqlikni chuqu anglagan. Uning yondashu i a ixni aqa
o‘ gan oqeala yig‘indisi si a ida emas, balki ma’na iy qad iya la , axloqiy saboqla a milliy
o‘zlikning aks-sadosi si a ida ko‘ ish imkonini be adi.
Menimcha, Na shaxiyning asa i bizga o‘ gan da haqida ma’lumo be ish bilan bi ga, bugungi
a lodni ham a ixiy xo i aga hu ma , milliy g‘u u a ilmga muhabba uhida a biyalaydi. Shuning
uchun ham u aqa a ixchi emas, balki xalq ma’na iya ining so ligini saqlagan ulug‘ alloma si a ida
e’ i o e iladi.
ASOSIY QISM. Na shaxiy o‘z da ining ilmiy muhi ida aol ish i ok e gan. U Buxo o,
Sama qand a Ma dagi ilmiy doi ala bilan aloqada bo‘lgan. Uning asa ida Somoniyla da la ining
ij imoiy-siyosiy uzilmasi, diniy hayo i a madaniy siyosa i haqida muhim ma’lumo la bo . Ayniqsa,
u xalq a hukmdo la o‘ asidagi munosaba ni ob’ek i baholaydi, bu esa uning a ixiy halolligini
ko‘ sa adi [2,b.58].
Na shaxiyning ilmi shakllanishiga a’si qilgan us ozla
Na shaxiyning shakllanishida Somoniyla da ida mashhu bo‘lgan bi nech a a ixchila a
muhaddisla muhim ol o‘ynagan. Manbala ga ko‘ a, u Buxo odagi Hadis mak abla i, xususan, al-
Muhaddis al-Buxo iy an’anasi bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Bu mak abla da hadisla ning isnod a
a ib amoyilla i juda qa ’iy qoida asosida o‘ ga ilgan. Na shaxiyning “Ta ixi Buxo o”dagi aniqlik
a ishonchlilikka bo‘lgan e’ ibo i aynan shu muhaddislik an’anala idan kelib chiqqan deb
hisoblanadi.
Bugungi kunda “Ta ixi Buxo o” asa i o‘z ahamiya ini yo‘qo gani yo‘q. U a ixshunoslik,
a xeologiya, madaniya shunoslik a ilshunoslik yo‘nalishla ida muhim manba bo‘lib xizma
qilmoqda. Menimcha, Na shaxiyning ismi aqa a ixchi si a ida emas, balki bu un Sha q a akku i
a ixida chuqu iz qoldi gan buyuk mu a akki si a ida e’ i o e ilishi ke ak.
“Ta ixi Buxo o”ning asl a ab ilidagi qo‘lyozmasi bizgacha ye ib kelmagan. Bizda ma jud
ma n — XI as da Abu Nas Qubo iy omonidan qay a ishlangan a o s iliga moslash i ilgan
nusxadi . Qubo iy asa ga o‘z da ining oqeala ini ham qo‘shgan bo‘lib, bu hola a ixshunoslikda
alohida qiziqish uyg‘o adi. Demak, bugungi ilmiy jamoa chilik Na shaxiyning asl ma nini emas, balki
qay a ishlangan e siyasini o‘qiydi.
Ba’zi adqiqo chila Na shaxiyning “Ta ixi Buxo o” asa i Somoniyla hukmdo la i omonidan
asmiy a ix si a ida yozdi ilgan bo‘lishi mumkinligini axmin qiladi. Chunki asa da Somoniyla ning
Buxo odagi isloho la i, qu ilish ishla i a siyosiy mu a aqiya la i alohida qayd qilingan. Bu asa
da la siyosa ini mus ahkamlashda g‘oya iy osi a si a ida xizma qilgan bo‘lishi eh imoli ka a.
“Ta ixi Buxo o”ning musulmon dunyosida uch a asosiy qo‘lyozma a mog‘i ma jud:
1. Qubo iyning XI as nusxasi – eng mashhu a ian
2. Yaqiniyla a mog‘i – XII–XIII as la da ko‘chi ilgan o scha a ian la
3. Hindis on nusxala i – Mug‘alla da ida ko‘chi ilgan kengay i ilgan e siyala .
Asa keyingi as la da ko‘plab a ixchila ga a’si ko‘ sa gan
Na shaxiyning asa i quyidagi a ixchila ning ishlanmala idan joy olgan:
Ga diziy,Na shahiyning be osi a izdoshla i bo‘lgan X–XI as mualli la i,
Mi hand a Xondami ,Ahmad Donish (XIX as ),Sad iddin Ayniy (XX as boshla ida).
Shuningdek, Buxo o ami la i sa oyida yozilgan asmiy yilnomala da Na shaxiy mun azam mu ojaa
qilingan manba bo‘lgan.
386
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Na shaxiy o‘z da ida iq isodiy hayo ga oid juda muhim ma’lumo la qoldi gan. U Buxo o
ohasidagi:
❖ bozo la dagi sa do a ibi,
❖ soliq izimi,
❖ dehqonchilik hududla i,
❖ ka on yo‘lla i,
❖ su inshoo la i.
haqida o‘z da iga nisba an juda aniq ma’lumo be gan. Shu bois Na shaxiy Ma kaziy Osiyo iq isodiy
a ixining ilk naza iy manbala idan bi ini ya a gan adqiqo chi si a ida ham e’ i o e iladi.
Xulosa: Na shaxiyning hayo i a ilmiy me osini chuqu o‘ gana ekanman, uning shaxsiya i a
asa ining ahamiya i aqa bi shaha yoki bi da bilan cheklanib qolmasligini yanada aniq oq
anglayman. Na shaxiy ya a gan ilmiy mak ab, eng a alo, a ixni oqea si a ida emas, balki ij imoiy,
ma’na iy a madaniy ja ayon si a ida alqin qilishga asoslangan edi. Bu esa o‘ a as Sha q
a ixshunosligida kam uch aydigan, lekin g‘oya muhim yondashu di . Na shaxiyning asa i bugungi
kunda ham o‘z qiyma ini yo‘qo maganining sababi shundaki, u Buxo o a ixini na aqa yozib
qoldi gan, balki uni jamiya a aqqiyo idagi mu akkab ja ayonla bilan bog‘lab ahlil qilgan. U shaha
hayo idagi o‘zga ishla , siyosiy munosaba la , iq isodiy izim, aholining u mush madaniya i a
ij imoiy qa lamla o‘ asidagi munosaba la ni a ixiy a akku mezonida ko‘ sa ib be gan. Shuning
uchun “Ta ixi Buxo o” asa i aqa a ixiy ak la emas, balki da uhining yodgo ligi hamdi .
Na shaxiy o‘z zamonida ma jud bo‘lgan ilmiy muhi ni na aqa o‘zlash i gan, balki uni boyi gan,
kengay i gan a yangi ilmiy amoyilla ni ilga i su gan olim si a ida qad lanadi. Uning asa la iga xos
aniq iq ibosla , genealogik ahlilla , iq isodiy ma’lumo la a shaha sozlikka oid kuza u la bu
olimning ko‘lami qanchalik keng bo‘lganini yana bi bo asdiqlaydi. Xullas, Na shaxiy nomi
Mo a ounnah a ixshunosligi a aqqiyo ida o‘chmas iz qoldi gan, o‘z da ining ilmiy-madaniy
muhi ini chuqu aks e i a olgan ulug‘ a ixchi si a ida e’ i o e iladi. Uning me osi bugungi kunda
ham ilmiy adqiqo la uchun mus ahkam poyde o bo‘lib xizma qiladi a kelajak a lodla ni ilmga,
a ixni anglashga a milliy o‘zlikni qad lashga cho laydi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Na shaxiy, Abu Bak Muhammad ibn Ja’ a . Buxo o a ixi. — Toshken : Fan nash iyo i, 1966.
— 200 b.
2. Ka imo , A. O‘ a as Ma kaziy Osiyo a ixshunosligi manbala i. — Sama qand: SamDU
nash iyo i, 1998. — 180 b.
3. Rahimo , H. Na shaxiy a uning a ixiy mak abi. — Toshken : O‘zbekis on Milliy
ensiklopediyasi, 2007. — 156 b.
4. Saido , B. Islom a ixshunosligi a aqqiyo i a Mo a ounnah allomala i. — Buxo o: “Ilm ziyo”
nash iyo i, 2014. — 210 b.
