NARSHAXIYNING HAYOTI VA ILMIY MUHITIDAGI O'RNI

384 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc NARSHAXIYNING HAYOTI VA ILMIY MUHITIDAGI O’RNI Normurodova Gulnoza Toir qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti 1 bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17738789 Annotatsiya: Maqolada o‘rta asrlar Markaziy Osiyosining buyuk tarixchisi Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiyning hayoti, ilmiy faoliyati va asarlari haqida fikr yuritiladi. Muallif o‘z mulohazalarida “Tarixi Buxoro” asarining tarixshunoslikdagi o‘rni, ilmiy qiymati va bugungi davr uchun ahamiyatini yoritadi. Shuningdek, Narshaxiyning o‘z davridagi ilmiy muhit, tarixiy maktab va madaniy merosga qo‘shgan hissasi haqida so‘z boradi. Kalit so‘zlar: Narshaxiy, Tarixi Buxoro, tarixshunoslik, Buxoro, ilmiy maktab, madaniy meros, Movarounnahr. Аннотация: В статье анализируется жизнь и научная деятельность выдающегося историка X века Абу Бакра Мухаммада ибн Джафара Наршахи. Автор рассматривает значение его труда «История Бухары» в контексте развития историографии и культурного наследия Центральной Азии. Также обсуждаются научная среда того времени и вклад Наршахи в формирование исторической школы региона. Ключевые слова: Наршахи, История Бухары, историография, Бухара, культурное наследие, Мавераннахр. Annotation: This article analyzes the life and scientific activity of the 10th-century historian Abu Bakr Muhammad ibn Ja‘far al-Narshakhi. The author explores the historical significance of his masterpiece The History of Bukhara, emphasizing its impact on historiography and the preservation of Central Asia’s cultural identity. The paper also discusses the intellectual environment of Narshakhi’s era and his contribution to the formation of the regional historical school. Keywords: Narshakhi, History of Bukhara, historiography, Bukhara, cultural identity, Central Asia. KIRISH. Men Narshaxiyning hayoti va ilmiy merosini o‘rganar ekanman, o‘zimni IX–X asrlar ilm-fan va madaniyat olamiga kirib borgandek his qilaman. Narshaxiy o‘sha davrning eng sermahsul tarixchilaridan biri bo‘lib, uning ismi bugungi kunda ham Markaziy Osiyo tarixshunosligining faxri sifatida tilga olinadi. To‘liq ismi Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far an-Narshaxiy bo‘lgan bu olim 899yilda Buxoro yaqinidagi Narshax qishlog‘ida tug‘ilgan [2, b.42-43]. O‘sha davrda Buxoro Somoniylar davlatining siyosiy va madaniy markazi edi. Bu shahar faqat savdo va siyosat markazi emas, balki ilm-fan, adabiyot, tilshunoslik, hadis, fiqh, tarix va falsafa kabi ko‘plab fanlarning markaziga aylangan edi. Shu muhitda voyaga yetgan Narshaxiy tabiiy ravishda ilmiy tafakkur va tarixga qiziqish bilan yashagan. Men uchun uning eng yirik merosi — “Tarixi Buxoro” asaridir. Bu asar Buxoro shahrining qadimdan to X asrgacha bo‘lgan tarixini, uning siyosiy hayotini, iqtisodiy rivojini, din va madaniyatini keng yoritadi. “Tarixi Buxoro” faqatgina shahar tarixi emas, balki o‘sha davrning ijtimoiy hayotini, xalq urf-odatlarini, iqtisodiy tizimini ham ko‘rsatadi [1, b.57-58]. Men bu asarda Narshaxiyning nafaqat tarixchi, balki sotsiolog, geograf va adabiyotshunos sifatidagi salohiyatini ham ko‘raman. U shunchaki voqealarni bayon etmaydi, balki ularni sabab va oqibat jihatidan tahlil qiladi. Masalan, u Buxoro devorlarining qurilishi, shahar atrofidagi suv tizimlari, bozorlari va ijtimoiy hayot tafsilotlarini chuqur tahlil etadi. Bu esa uni o‘z davrining ilg‘or tadqiqotchisiga aylantirgan [3, b.84-85]. “Tarixi Buxoro” dastlab arab tilida yozilgan bo‘lib, keyinchalik fors tiliga tarjima qilingan. Tarjima jarayonida asar nafaqat saqlanib qolgan, balki ayrim joylari kengaytirilgan, yangi tafsilotlar 385 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc kiritilgan. Bu holat asarning o‘rta asrlardagi ilmiy muhitda qay darajada qadrlanganini ko‘rsatadi [4, b.129]. Narshaxiyning ilmiy merosi faqat tarixshunoslik bilan cheklanmaydi. U o‘z asarida inson, jamiyat va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni chuqur anglagan. Uning yondashuvi tarixni faqat o‘tgan voqealar yig‘indisi sifatida emas, balki ma’naviy qadriyatlar, axloqiy saboqlar va milliy o‘zlikning aks-sadosi sifatida ko‘rish imkonini beradi. Menimcha, Narshaxiyning asari bizga o‘tgan davr haqida ma’lumot berish bilan birga, bugungi avlodni ham tarixiy xotiraga hurmat, milliy g‘urur va ilmga muhabbat ruhida tarbiyalaydi. Shuning uchun ham u faqat tarixchi emas, balki xalq ma’naviyatining sofligini saqlagan ulug‘ alloma sifatida e’tirof etiladi. ASOSIY QISM. Narshaxiy o‘z davrining ilmiy muhitida faol ishtirok etgan. U Buxoro, Samarqand va Marvdagi ilmiy doiralar bilan aloqada bo‘lgan. Uning asarida Somoniylar davlatining ijtimoiy-siyosiy tuzilmasi, diniy hayoti va madaniy siyosati haqida muhim ma’lumotlar bor. Ayniqsa, u xalq va hukmdorlar o‘rtasidagi munosabatni ob’ektiv baholaydi, bu esa uning tarixiy halolligini ko‘rsatadi [2,b.58]. Narshaxiyning ilmi shakllanishiga ta’sir qilgan ustozlar Narshaxiyning shakllanishida Somoniylar davrida mashhur bo‘lgan bir nechta tarixchilar va muhaddislar muhim rol o‘ynagan. Manbalarga ko‘ra, u Buxorodagi Hadis maktablari, xususan, alMuhaddis al-Buxoriy an’anasi bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Bu maktablarda hadislarning isnod va tartib tamoyillari juda qat’iy qoida asosida o‘rgatilgan. Narshaxiyning “Tarixi Buxoro”dagi aniqlik va ishonchlilikka bo‘lgan e’tibori aynan shu muhaddislik an’analaridan kelib chiqqan deb hisoblanadi. Bugungi kunda “Tarixi Buxoro” asari o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. U tarixshunoslik, arxeologiya, madaniyatshunoslik va tilshunoslik yo‘nalishlarida muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Menimcha, Narshaxiyning ismi faqat tarixchi sifatida emas, balki butun Sharq tafakkuri tarixida chuqur iz qoldirgan buyuk mutafakkir sifatida e’tirof etilishi kerak. “Tarixi Buxoro”ning asl arab tilidagi qo‘lyozmasi bizgacha yetib kelmagan. Bizda mavjud matn — XI asrda Abu Nasr Quboviy tomonidan qayta ishlangan va fors tiliga moslashtirilgan nusxadir. Quboviy asarga o‘z davrining voqealarini ham qo‘shgan bo‘lib, bu holat tarixshunoslikda alohida qiziqish uyg‘otadi. Demak, bugungi ilmiy jamoatchilik Narshaxiyning asl matnini emas, balki qayta ishlangan versiyasini o‘qiydi. Ba’zi tadqiqotchilar Narshaxiyning “Tarixi Buxoro” asari Somoniylar hukmdorlari tomonidan rasmiy tarix sifatida yozdirilgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Chunki asarda Somoniylarning Buxorodagi islohotlari, qurilish ishlari va siyosiy muvaffaqiyatlari alohida qayd qilingan. Bu asar davlat siyosatini mustahkamlashda g‘oyaviy vosita sifatida xizmat qilgan bo‘lishi ehtimoli katta. “Tarixi Buxoro”ning musulmon dunyosida uchta asosiy qo‘lyozma tarmog‘i mavjud: 1. Quboviyning XI asr nusxasi – eng mashhur variant 2. Yaqiniylar tarmog‘i – XII–XIII asrlarda ko‘chirilgan forscha variantlar 3. Hindiston nusxalari – Mug‘allar davrida ko‘chirilgan kengaytirilgan versiyalar. Asar keyingi asrlarda ko‘plab tarixchilarga ta’sir ko‘rsatgan Narshaxiyning asari quyidagi tarixchilarning ishlanmalaridan joy olgan: Gardiziy,Narshahiyning bevosita izdoshlari bo‘lgan X–XI asr mualliflari, Mirhand va Xondamir,Ahmad Donish (XIX asr),Sadriddin Ayniy (XX asr boshlarida). Shuningdek, Buxoro amirlari saroyida yozilgan rasmiy yilnomalarda Narshaxiy muntazam murojaat qilingan manba bo‘lgan. 386 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Narshaxiy o‘z davrida iqtisodiy hayotga oid juda muhim ma’lumotlar qoldirgan. U Buxoro vohasidagi: ❖ bozorlardagi savdo tartibi, ❖ soliq tizimi, ❖ dehqonchilik hududlari, ❖ karvon yo‘llari, ❖ suv inshootlari. haqida o‘z davriga nisbatan juda aniq ma’lumot bergan. Shu bois Narshaxiy Markaziy Osiyo iqtisodiy tarixining ilk nazariy manbalaridan birini yaratgan tadqiqotchi sifatida ham e’tirof etiladi. Xulosa: Narshaxiyning hayoti va ilmiy merosini chuqur o‘rganar ekanman, uning shaxsiyati va asarining ahamiyati faqat bir shahar yoki bir davr bilan cheklanib qolmasligini yanada aniqroq anglayman. Narshaxiy yaratgan ilmiy maktab, eng avvalo, tarixni voqea sifatida emas, balki ijtimoiy, ma’naviy va madaniy jarayon sifatida talqin qilishga asoslangan edi. Bu esa o‘rta asr Sharq tarixshunosligida kam uchraydigan, lekin g‘oyat muhim yondashuvdir. Narshaxiyning asari bugungi kunda ham o‘z qiymatini yo‘qotmaganining sababi shundaki, u Buxoro tarixini nafaqat yozib qoldirgan, balki uni jamiyat taraqqiyotidagi murakkab jarayonlar bilan bog‘lab tahlil qilgan. U shahar hayotidagi o‘zgarishlar, siyosiy munosabatlar, iqtisodiy tizim, aholining turmush madaniyati va ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi munosabatlarni tarixiy tafakkur mezonida ko‘rsatib bergan. Shuning uchun “Tarixi Buxoro” asari faqat tarixiy faktlar emas, balki davr ruhining yodgorligi hamdir. Narshaxiy o‘z zamonida mavjud bo‘lgan ilmiy muhitni nafaqat o‘zlashtirgan, balki uni boyitgan, kengaytirgan va yangi ilmiy tamoyillarni ilgari surgan olim sifatida qadrlanadi. Uning asarlariga xos aniq iqtiboslar, genealogik tahlillar, iqtisodiy ma’lumotlar va shaharsozlikka oid kuzatuvlar bu olimning ko‘lami qanchalik keng bo‘lganini yana bir bor tasdiqlaydi. Xullas, Narshaxiy nomi Movarounnahr tarixshunosligi taraqqiyotida o‘chmas iz qoldirgan, o‘z davrining ilmiy-madaniy muhitini chuqur aks ettira olgan ulug‘ tarixchi sifatida e’tirof etiladi. Uning merosi bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlar uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi va kelajak avlodlarni ilmga, tarixni anglashga va milliy o‘zlikni qadrlashga chorlaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Narshaxiy, Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far. Buxoro tarixi. — Toshkent: Fan nashriyoti, 1966. — 200 b. 2. Karimov, A. O‘rta asr Markaziy Osiyo tarixshunosligi manbalari. — Samarqand: SamDU nashriyoti, 1998. — 180 b. 3. Rahimov, H. Narshaxiy va uning tarixiy maktabi. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2007. — 156 b. 4. Saidov, B. Islom tarixshunosligi taraqqiyoti va Movarounnahr allomalari. — Buxoro: “Ilm ziyo” nashriyoti, 2014. — 210 b.