394
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
O'ZBEKISTONDA VIJDON ERKINLIGI HAMDA JAMIYATDA DINNING
MUHIM AHAMIYAT KASB ETISHI
Akmaliddino a To'linoy Akmaliddin qizi
Ju aboye a Du dona O’lmas qizi
E gashe a Nozima Qah amon qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i alabala i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17739042
Anno a siya: Ushbu ishda O‘zbekis onda ijdon e kinligi a diniy bag‘ ikenglikning huquqiy
hamda ma’na iy asosla i yo i ilgan. Mus aqillik yilla ida uqa ola ning e’ iqod e kinligini
a’minlash, diniy kon essiyala o‘ asida o u likni mus ahkamlash bo asida amalga oshi ilgan
isloho la ahlil qilinadi. Shuningdek, dinning jamiya ma’na iy hayo idagi o‘ ni, uning inson
axloqini shakllan i ish, inchlik a hamjiha likni qa o op i ishdagi beqiyos ahamiya i ko‘ sa ib
o‘ iladi. Tadqiqo da omida diniy qad iya la ning yoshla a biyasiga a’si i hamda milla la a o
o u likni mus ahkamlashdagi oli yo i ilgan.
Kali so'zla : O‘zbekis onda ijdon e kinligi, din, e’ iqod, bag‘ ikenglik, diniy qad iya la ,
ma’na iya , inson huquqla i, o u lik, diniy ashkilo la , axloqiy a biya, milla la a o hamjiha lik.
Ki ish: Mus aqillik yilla ida xalqimizning azaliy qad iya la ini iklash bo asida muhim
adbi la amalga oshi ildi. Jumladan, o‘zligimizni angladik, a iximizga xolisona qa ash, bebaho
ma’na iy mulkimiz bo‘lgan islom diniga e’ ibo kuchaydi. Xalqimizning go‘zal an’anala idan bi i
– Na o‘z bay amining iklanishi, Ro‘za a Qu bon hayi la ining asman umumxalq bay ami si a ida
dam olish kuni deb belgilanishi ma’na iy poklanish yo‘lidagi jiddiy ha aka la ning amaliy
ko‘ inishdi . Mus aqillikka e ishganimizga qada yu imizda aqa 87 a masjid aoliya ko‘ sa gan.
Bugun O‘zbekis onda 3 mingdan o iq diniy ashkilo ma jud. Mus aqillik yilla ida jamiya
a’zola ining ijdon e kinligini a’minlash, ula ning o‘z diniy ma osim a u -oda la ini ado e ishla i
uchun ba cha za u sha -sha oi la ujudga kel i ildi. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i a moni
asosida 1999-yilda Toshken islom uni e si e i ashkil e ildi. 14 a diniy mada asa, 400 ga yaqin
islomiy diniy o‘qu muassasala i aoliya ko' sa moqda. Masalan, 1980-yilda sobiq I i oq bo‘yicha
aqa 17 kishi muqaddas haj ziyo a iga bo gan bo‘lsa, 2001-yilning o‘zidayoq 4 mingdan ziyod
yu doshla imiz bu saoda ga musha a bo‘lganla . Mus aqillikka e ishganimizdan buyon o‘ gan
qisqa aq ichida minglab yu doshla imiz haj a um a ziyo a ini amalga oshi ish bax iga muyassa
bo‘ldila . O‘zbekis on musulmonla i ido asining sobiq aisi mu iy Abdu ashid qo i Bah omo bu
haqida shunday deydila : Ilga ila i yu imizda is ibdod ma ku asi hukm onlik qilgan da la , haj
sa a iga bo ish juda qiyin bo‘lib, sa a ijoza i nihoya da pas da ajada cheklangan edi. Taassu ki,
uzoq yilla da omida diyo imiz musulmonla ining bu bo adagi o zu niya la iga ye a li da ajada
e’ ibo be ilmadi. Na ijada, ko‘plab ulamola imiz a bi qancha imon-e’ iqodli kishila imiz ye mish
yilla mobaynida ilak a o zula qilib, hajga bo a olmasdan, a mon bilan dunyodan ke dila .
Endilikda ming-minglab mo‘min-musulmonla mubo ak haj sa a iga bo ishga musha a
bo‘lmoqdala a bo‘ladila . O‘zbekis on adiosida 1992-yildan buyon «Juma uch ashu la i»
eshi i ishla i olib bo iladi. 1995-yildan O‘zbekis on ele ideniyesining Toshken s udiyasi o qali
«Juma o‘gi la i», 1997-yildan O‘zbekis on kanalida «hidoya sa i» ha alik diniy-ma’ i iy
ko‘ sa u la i yo‘lga qo‘yildi. Toshken shah ining islom madaniya ini i ojlan i ishga qo‘shgan
hissasi hisobga olinib Islom kon e ensiyasi ashkilo ining a’lim, an a madaniya masalala i
bo‘yicha uzilmasi omonidan «Toshken islom madaniya i poy ax i» deb e’lon qilinadi.Hozi
O‘zbekis onda 16 a diniy kon essiya aoliya ko' sa ib kelmoqda. O‘zbekis on Respublikasining
ba cha uqa ola i bi xil huquq a e kinlikla ga ega bo‘lib, jinsi, i qi milla i, dini, ij imoiy kelib
395
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
chiqishi, e’ iqodi, shaxsi a ij imoiy ma qeidan qa ’i naza , qonun oldida engdi la », – deyilgan.
Bi oq, dinga e’ iqod qilish – ha bi uqa oning o‘z ix iyo iga bog‘liq.
O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasining 31- moddasiga binoan hamma uchun ijdon
e kinligi ka ola lanadi. Ha bi inson xohlagan dinga e’ iqod qilishi yoki hech qaysi dinga e’ iqod
qilmaslik huquqiga ega.1998-yil 1-mayda O‘zbekis on Respublikasi Oliy Majlisi omonidan yangi
ah i dagi «Vijdon e kinligi a diniy ashkilo la o‘g‘ isida»gi qonuni qabul qilindi. Mazku qonun
O‘zbekis onda dinning ma qei a o‘ nini juda aniq a a shan belgilab be adi. Qonunning 5-moddasi
O‘zbekis on Respublikasi ij imoiy hayo ining deya li ba cha sohala ida mamlaka ning dinga
munosaba ini yo i ib be adi. Unga mu o iq, O‘zbekis on Respublikasida din da la dan aj a ilgan.
Hech bi dinga yoki diniy e’ iqodga boshqala iga nisba an bi on-bi im iyoz yoki cheklashla
belgilanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Da la u li dinla ga e’ iqod qilu chi yoki hech qaysi dinga e’ iqod
qilmaydigan uqa ola , ha -xil e’ iqodla ga mansub diniy ashkilo la o‘ asida o‘za o mu osa a
hu ma o‘ na ilishiga ko‘maklashadi. O‘zbekis on mus aqillikka e ishgach, sobiq sho‘ o uzumida
hukm on bo‘lgan a eizm ma ku asi ham ba ham opdi.
Islom dini as iy u qunlikdan so‘ng yana o‘zining ma qeini iklab, jamiya ning ma’na iy
hayo ida ahamiya ga ega bo‘la boshladi. P eziden Islom Ka imo ay ganla idek “ Muqaddas
dinimizning haqqoniyligi a pokligi, insonpa a ligi a bag‘ ikengligi, odamzo ni doimo ezgulikka
cho lashi” hayo sino la ida o‘zini oqlagan qad iya a an’anala ini ajdodla dan a lodla ga
ye kazishdagi beqiyos o‘ ni a ahamiya i bilan bog‘liq. Umuman din hozi gi sha oi da muhim
ij imoiy-madaniy hodisadi . Dinning jamiya ma’na iy-ma’ i iy hayo ida u gan o‘ nini bilish uchun
uning jamiya a shaxs hayo ida qanday o‘ in egallashini, dinning da la ga a shaxsning dinga
munosaba ini a ixan qanday o‘zga ib bo ganligini ilmiy ahlil qilish lozim bo‘ladi. Ilmiy jiha dan
qa aganda dinining jamiya hayo iga a’si e ish ja ayonini a ixan ikki endensiya asosida ahlil e ish
mumkin. Bula – sak aliza siya a sekulya iza siya endensiyala i. 1991-yil 11-ap elda «Ro‘za
hayi i» a «Qu bon hayi i»ni milliy bay am deb e’lon qilish haqida O‘zbekis on Respublikasi
P eziden i Islom Ka imo ning a moni qabul qilindi. 1992-yil 7-ma da O‘zbekis on Respublikasi
Vazi la Mahkamasi huzu ida Din ishla i bo‘yicha qo‘mi a ashkil qilish o‘g‘ isida O‘zbekis on
Respublikasi P eziden ining a moni, 1992- yil 1-ap elda esa O‘zbekis on Respublikasi Vazi la
Mahkamasining qa o i qabul qilindi.
Ta’kidlash joizki, 1993-yil 16-sen ab da islom dinida naqshbandiya a iqa iga asos solgan Xoja
Baho uddin Naqshband a alludining 675 yilligi Buxo o shah ida keng nishonlandi. 1993- yil 23–
24-ok ab da O‘zbekis on Respublikasi hukuma ining qa o i bilan a Buyuk B i aniyaning Oks o d
uni e si e i ish i okida Sama qand shah ida «Imom Buxo iy: hayo i a da i» ma zuida xalqa o
anjuman o‘ kazildi. 1994-yil 18-ok ab da yana Sama qand shah ida islom ilmiga ka a hissa
qo‘shgan alloma Xo‘ja Ah o Valiy a alludining 590 yilligi keng nishonlandi. 1995-yilning
noyab ida Mahmud az-Zamaxsha iyning 920 yilligi a Najmiddin Kub o a alludining 850 yilligi
Xo azmning U ganch shah ida nishonlandi. 1998-yil 23-sen ab da mu iy Ziyo uddinxon ibn Eshon
Boboxon a alludining 90 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman Toshken shah ida
o‘ kazildi. 1998- yil 23-ok ab da esa Imom al-Buxo iy a alludining 1225 yilligi Sama qand shah ida
nishonlandi a Imom al-Buxo iy majmuasi ochildi. Bu adbi la be osi a O‘zbekis on Respublikasi
hukuma ining ashabbusi a qo‘llab-qu a lashi na ijasida amalga oshi ildi. Shu bois 1998-yil 1-
mayda ushbu qonunning yangi ah i da qabul qilinishi hayo aqozosi bo‘ldi. Bu qonun eskisidan
a q qilib, dindo shaxs a diniy ashkilo aoliya ining amaldagi Kons i u siyasi a qonunla asosida
a ibga solinishini, uqa ola kons i u siya iy huquqla ining poymol e ilishiga ba ham be ilishini,
396
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
o‘zbekis on anlagan a aqqiyo yo‘lining saqlab qolinishini, mamlaka da demok a iya
p insipla ining himoya qilinishini a’minlashi lozim.
Xulosa: Xulosa qilib ay adigan bo'lsam da la omonidan qabul qilingan “Vijdon e kinligi a
diniy ashkilo la o‘g‘ isida”gi qonun diniy kon essiyala aoliya ini huquqiy jiha dan a ibga soladi
hamda uqa ola ning diniy e’ iqodini hu ma qilish a ula ni kamsi ishning oldini olishga xizma
qiladi.Din jamiya ma’na iya ining poyde o i hisoblanib, insonla da ezgulik, halollik, sab - oqa
hamda meh -oqiba kabi yuksak azila la ni shakllan i adi. U biz yoshla ni a biyasida, axloqiy
qad iya la ini mus ahkamlashda a ij imoiy ba qa o likni a’minlashda muhim o‘ in kasb e adi.
Shunday ekan o‘zbekis onda ijdon e kinligi na aqa huquqiy ka ola , balki jamiya ning
ma’na iya ini a hayo ini boyi u chi asosiy omildi . Dinning jamiya dagi o‘ nini alohida e' ibo ga
oladigan bo'lsak unda inchlik, o u lik a milla la a o do‘s likni yanada mus ahkamlab, insonla ni
ezgu g‘oyala a o ida bi lash i ishga xizma qiladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. A. V. Na beko . “ Dinshunoslik asosla i “ o'qu qo'llanma
2. A. Abdusama o “Dinshunoslik asosla i “o'qu qo'llanma
3. Q. Maxkamo “Dinshunoslik” uslubiy qo'llanma
4. G. T. Tulame o a. O. M. Hasanboye “ Dinshunoslik da slik.
