410
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XVIII ASRDA ANGLIYA TASHQI SIYOSATI
Ami qulo a Fe uza Muza a qizi
Musu mono a Ozoda Jasu bek qizi
Vaxobo a Bax igul Valijon qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17740429
Anno a siya: Ushbu maqolada XVIII as da Angliyaning ashqi siyosa i, uning asosiy
yo‘nalishla i a maqsadla i ahlil qilinadi. Mazku da Buyuk B i aniya a ixida jahon miqyosidagi
siyosiy, ha biy a iq isodiy qud a ning o ishi bilan aj alib u adi. Maqolada Angliyaning
Ye opadagi mu ozana siyosa i, F an siya bilan aqoba i, mus amlakachilik siyosa ining kengayishi
hamda Ame ika mus aqillik u ushi ja ayonla idagi oli yo i iladi. Shuningdek, Hindis on, Shimoliy
Ame ika a dengiz sa dosi o qali impe iyaning global a’si doi asi shakllangani ko‘ sa ib o‘ iladi.
Tadqiqo na ijala i XVIII as Angliya ashqi siyosa ining zamona iy xalqa o munosaba la izimiga
a’si ini ushunishga yo dam be adi.
Kali so’zla : Angliya ashqi siyosa i, mus amlakachilik, F ansiya, dengiz qud a i, Ame ika
mus aqillik u ushi.
Ki ish: XVIII as Angliya a ixida ub o‘zga ishla da i bo‘lib, mamlaka ning siyosiy,
iq isodiy a ha biy qud a i jadal o‘sdi. Bu da da Angliya Ye opa da la la i o asida o‘z o‘ nini
mus ahkamlab, dunyo miqyosida a’si kuchiga ega bo‘lgan impe iyaga aylandi. Ayniqsa, ashqi
siyosa sohasida olib bo ilgan aoliya mamlaka ning global miqyosdagi ma qeini belgilab be di.
Angliyaning ashqi siyosa i XVIII as da asosan uch yo‘nalishda i ojlandi: Ye opadagi siyosiy
mu ozana ni saqlash, mus amlakachilik hududla ini kengay i ish a dengizda us unlikni qo‘lga
ki i ish. F an siya bilan uzoq da om e gan aqoba , Shimoliy Ame ikadagi mus amlakala uchun
ku ash, Hindis onni bosib olish ja ayonla i a Ame ika mus aqillik u ushi bu da siyosa ining
muhim oqeala i bo‘ldi.
1
Mazku maqolada XVIII as Angliya ashqi siyosa ining asosiy bosqichla i,
uning geosiyosiy maqsadla i, iq isodiy man aa la i hamda xalqa o maydondagi na ijala i ahlil
qilinadi. Shuningdek, bu da da shakllangan ashqi siyosiy amoyilla keyingi as la dagi B i aniya
impe iyasining dunyodagi ye akchi o‘ niga zamin ya a gani ko‘ sa ib o‘ iladi.
Asosiy qism: XVIII as boshla ida Angliya Ye opadagi siyosiy ba qa o likni a’minlash a
o‘z man aa la ini himoya qilish maqsadida “kuchla mu ozana i”
2
siyosa ini olib bo di. Bu
siyosa ning asosiy mohiya i — qi ’adagi bi o da la ning haddan ashqa i kuchayishiga yo‘l
qo‘ymaslik edi. 1701–1714-yilla da bo‘lib o‘ gan Ispaniya me osi u ushida Angliya F an siyaga
qa shi koali siya a kibida qa nashdi. Na ijada, 1713-yilgi U ex inchligi o qali Angliya
Ye opadagi a’si ini kuchay i ish bilan bi ga, Gib al a ning egasiga aylandi a dengiz sa dosida
muhim us unlikka e ishdi.
XVIII as da omida Angliya Ye opada siyosiy mu ozana ni saqlashda aol ol o‘ynadi, ayniqsa
F an siyaning Ye opada a mus amlakala da kuchayishiga qa shi ha aka qildi. Angliya XVIII as da
mus amlakachilik siyosa ini keng miqyosda olib bo di. Shimoliy Ame ika, Hindis on, A ika a
Ka ib dengizi o olla i bu siyosa ning asosiy yo‘nalishla i bo‘ldi. Angliya a F an siya o‘ asidagi
aqoba ayniqsa Ye i yillik u ush (1756–1763) da ida keskin us oldi.
3
U ush na ijasida Angliya
1
Богатуров А. Д., Аверков В. В. История международних отношений. 1945–2008. – М., 2008.
2
Дубинин Ю. А., Мартьшов Б. Ю., Юрьева Т. В. История международньгх отношений (1975–1991). – М.: Росспэк, 2006.
3
История международннх отношений. Основнме этагш с древности ло наших дней / Под. ред. Г. В. Каменской., О. А.
Колобова., Э. Г. Соловьева. – М.: Логос, 2007.
411
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
F an siyani Shimoliy Ame ikadagi mus amlakala idan mah um qildi a Hindis onda o‘z
hukm onligini mus ahkamladi. Bu esa B i aniya impe iyasining jahon miqyosida ye akchilikka
chiqishiga zamin ya a di. Bi oq XVIII as oxi iga kelib, Shimoliy Ame ikadagi mus amlakala bilan
munosaba la yomonlashdi. Soliq siyosa i a siyosiy mus aqillikka in ilish oqiba ida 1775–1783-
yilla da Ame ika mus aqillik u ushi yuz be di
4
. Angliya bu u ushda mag‘lub bo‘ldi a Ame ika
Qo‘shma Sh a la ining mus aqilligini an oldi. Shunga qa amay, Angliya boshqa min aqala da o‘z
impe iyasini kengay i ishda da om e di. XVIII as da Angliyaning ashqi siyosa idagi eng muhim
us unlikla dan bi i — dengiz qud a ini mus ahkamlash edi. Kuchli lo a i ojlangan sa do izimi
Angliyani “dengizla malikasi” da ajasiga olib chiqdi.
5
Angliya Sha qiy Hindis on kompaniyasi
o qali Osiyo bilan sa doni kengay i di, Ka ib dengizida qand a amaki plan a siyala ini i ojlan i di,
A lan ika sa dosida esa muhim ol o‘ynadi. Dengiz sa dosi o qali olingan da omad mamlaka sanoa i
a moliyasining i ojlanishiga asos bo‘ldi. Dengizdagi us unlik Angliyaga ha biy a siyosiy jiha dan
ka a imkoniya la ya a di, na ijada XVIII as oxi iga kelib Buyuk B i aniya dunyoning eng qud a li
da la la idan bi iga aylandi.
6
Muhokama
XVIII as da Angliyaning ashqi siyosa i mamlaka ning iq isodiy a siyosiy man aa la iga mos
a ishda shakllangan bo‘lib, bu siyosa ning asosida mus amlakachilik, dengiz sa dosi a Ye opada
kuchla mu ozana ini saqlash amoyili yo a di. Angliya hukuma ining asosiy maqsadi aqib da la
— F an siyaning kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik a o‘z sa do yo‘lla ini himoya qilish edi. Shu sababli
u ko‘plab u ushla da qa nashdi a bu u ushla na ijasida yangi hududla hamda iq isodiy
imkoniya la ga ega bo‘ldi. Ye i yillik u ush Angliya uchun bu ilish nuq asi bo‘lib, u o‘zining global
hukm onligini mus ahkamladi. Ammo bu g‘alabala bilan bi ga ka a xa aja la ham olib keldi. Shu
sababli hukuma mus amlakala ga soliq yukini oshi di, bu esa Shimoliy Ame ikadagi no ozilikla ni
kuchay i di a na ijada Ame ika mus aqillik u ushiga olib keldi. Bu hola Angliya ashqi siyosa ida
muhim saboq bo‘ldi — haddan ashqa i iq isodiy bosim siyosiy mus aqillikka in ilishni
kuchay i ishini ko‘ sa di.
7
Shuningdek, Angliyaning Hindis ondagi aoliya i mus amlakachilik
siyosa ining iq isodiy mohiya ini ochib be adi. Sha qiy Hindis on kompaniyasining aoliya i o qali
Angliya na aqa sa do oydasini oshi di, balki siyosiy nazo a ni ham mus ahkamladi. Bu esa keyingi
as da B i aniya impe iyasining eng yi ik mus amlakachilik izimiga aylanishiga sabab bo‘ldi.
Umuman olganda, XVIII as Angliya ashqi siyosa i o‘z da i uchun s a egik jiha dan o‘ylangan,
uzoq mudda li man aa la ga yo‘nal i ilgan siyosa edi. Bu siyosa na aqa Angliyaning iq isodiy
i ojlanishiga, balki bu un dunyo siyosiy xa i asining o‘zga ishiga ham ka a a’si ko‘ sa di.
Na ijala
XVIII as da Angliya ashqi siyosa i mamlaka ning jahon miqyosidagi siyosiy a iq isodiy
qud a ini shakllan i ishda hal qilu chi ol o‘ynadi. Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, bu da da Angliya
Ye opa siyosa ida kuchla mu ozana ini saqlash amoyiliga asoslangan aoliya olib bo di. Uning
maqsadi F an siyaning haddan ashqa i kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik a qi ’adagi siyosiy
ba qa o likni o‘z man aa la i asosida a’minlash edi
8
. Bu siyosa na ijasida Angliya Ye opadagi eng
4
Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи / А. Холлиев таҳрири остида. – Т., 2009. Qo’shimcha
5
Алексеев В. М. Тридцатилетняя война. – Ленингранд, 1961.
6
Амиров В. Б., Михеев В. В., Потапов М. А. Россия – Китай и США – Китай: отношения нового типа. – М., 2010.
7
Бажанов Е. П., Бажанова Н. Е. Многополюснмй мир. – М., 2010.
8
Басовская Н. И. Столетняя война. 1337–1453. – М., 1985.
412
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
nu uzli da la la dan bi iga aylandi. Shuningdek, XVIII as da Angliya mus amlakachilik siyosa ini
keng miqyosda amalga oshi di. Shimoliy Ame ika, Hindis on a boshqa min aqala da olib bo ilgan
ha biy a iq isodiy siyosa na ijasida mamlaka o‘zining global impe iyasiga asos soldi.
Mus amlakala dan olinadigan iq isodiy oyda Angliyaning sanoa i ojlanishiga a moliya iy
ba qa o ligiga ka a hissa qo‘shdi. Dengiz lo ining kuchay i ilishi a xalqa o sa doning kengayishi
na ijasida Angliya “dengizla malikasi” si a ida anildi. Bu hola na aqa sa do sohasida, balki ha biy
a siyosiy jiha dan ham Angliyaga us unlik be di. Shu bilan bi ga, Ame ika mus amlakala idagi
siyosiy no ozi ha aka la a keyinchalik yuz be gan mus aqillik u ushi Angliya ashqi siyosa ining
ay im kamchilikla ini ham ochib be di. Bu aj iba keyingi da la da impe iya boshqa u izimini
yanada akomillash i ishga u ki bo‘ldi
9
. Umuman olganda, XVIII as da Angliya ashqi siyosa i
mamlaka ni jahon miqyosida ye akchi da la ga aylan i di. Bu da da shakllangan siyosiy, iq isodiy
a ha biy amoyilla keyingi as la da B i aniya impe iyasining global a’si ini kuchay i ish uchun
mus ahkam zamin ya a di.
Xulosa
Xulosa qilib ay ganda, XVIII as Angliya a ixida ashqi siyosa eng muhim o‘ in u gan
da la dan bi i bo‘ldi. Bu as mobaynida Angliya o‘zining siyosiy, ha biy a iq isodiy
imkoniya la idan sama ali oydalanib, jahon miqyosida ye akchi da la ga aylandi. Uning ashqi
siyosa i Ye opada kuchla mu ozana ini saqlash, mus amlakachilik hududla ini kengay i ish a
dengiz sa dosida us unlikni qo‘lga ki i ish kabi s a egik maqsadla ga asoslandi. Angliyaning
F an siya bilan uzoq da om e gan aqoba i a mus amlakala uchun olib bo ilgan ku ashla
mamlaka ning xalqa o nu uzini oshi di. Ayniqsa, Ye i yillik u ushdagi g‘alaba a Hindis onda
o‘ na ilgan siyosiy nazo a Angliya impe iyasining jahon sahnasidagi a’si ini kuchay i di. Shu bilan
bi ga, Ame ika mus aqillik u ushi Angliya siyosa i uchun muhim saboq bo‘lib xizma qildi — u
mus amlakachilik siyosa ini yanada eh iyo ko lik bilan olib bo ish za u ligini ko‘ sa di.
XVIII as da shakllangan ashqi siyosa amoyilla i XIX as da B i aniya impe iyasining “quyosh
bo maydigan impe iya” da ajasiga ye ishida muhim asos bo‘ldi. Angliya bu da da na aqa ha biy a
iq isodiy jiha dan, balki diploma ik a s a egik siyosa da ham dunyoga a’si ko‘ sa a olgan qud a li
da la si a ida shakllandi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Богатуров А. Д., Аверков В. В. История международних отношений. 1945–2008. – М.,
2008.
2. Дубинин Ю. А., Мартьшов Б. Ю., Юрьева Т. В. История международньгх отношений
(1975–1991). – М.: Росспэк, 2006.
3. История международннх отношений. Основнме этагш с древности ло наших дней / Под.
ред. Г. В. Каменской., О. А. Колобова., Э. Г. Соловьева. – М.: Логос, 2007.
4. Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи / А. Холлиев таҳрири остида. – Т., 2009.
Qo’shimcha
5. Алексеев В. М. Тридцатилетняя война. – Ленингранд, 1961.
6. Амиров В. Б., Михеев В. В., Потапов М. А. Россия – Китай и США – Китай: отношения
нового типа. – М., 2010.
9
Белецкий В. Н. За столом переговоров: обсуждение германских дела послевоенних международнмх совешдниях и встречах.
– М., 1979.
413
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
7. Бажанов Е. П., Бажанова Н. Е. Многополюснмй мир. – М., 2010.
8. Басовская Н. И. Столетняя война. 1337–1453. – М., 1985.
9. Белецкий В. Н. За столом переговоров: обсуждение германских дела послевоенних
международнмх совешдниях и встречах. – М., 1979.
