XVIII ASRDA ANGLIYA TASHQI SIYOSATI

410 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc XVIII ASRDA ANGLIYA TASHQI SIYOSATI Amirqulova Feruza Muzaffar qizi Musurmonova Ozoda Jasurbek qizi Vaxobova Baxtigul Valijon qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17740429 Annotatsiya: Ushbu maqolada XVIII asrda Angliyaning tashqi siyosati, uning asosiy yo‘nalishlari va maqsadlari tahlil qilinadi. Mazkur davr Buyuk Britaniya tarixida jahon miqyosidagi siyosiy, harbiy va iqtisodiy qudratning ortishi bilan ajralib turadi. Maqolada Angliyaning Yevropadagi muvozanat siyosati, Frantsiya bilan raqobati, mustamlakachilik siyosatining kengayishi hamda Amerika mustaqillik urushi jarayonlaridagi roli yoritiladi. Shuningdek, Hindiston, Shimoliy Amerika va dengiz savdosi orqali imperiyaning global ta’sir doirasi shakllangani ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot natijalari XVIII asr Angliya tashqi siyosatining zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimiga ta’sirini tushunishga yordam beradi. Kalit so’zlar: Angliya tashqi siyosati, mustamlakachilik, Fransiya, dengiz qudrati, Amerika mustaqillik urushi. Kirish: XVIII asr Angliya tarixida tub o‘zgarishlar davri bo‘lib, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va harbiy qudrati jadal o‘sdi. Bu davrda Angliya Yevropa davlatlari orasida o‘z o‘rnini mustahkamlab, dunyo miqyosida ta’sir kuchiga ega bo‘lgan imperiyaga aylandi. Ayniqsa, tashqi siyosat sohasida olib borilgan faoliyat mamlakatning global miqyosdagi mavqeini belgilab berdi. Angliyaning tashqi siyosati XVIII asrda asosan uch yo‘nalishda rivojlandi: Yevropadagi siyosiy muvozanatni saqlash, mustamlakachilik hududlarini kengaytirish va dengizda ustunlikni qo‘lga kiritish. Frantsiya bilan uzoq davom etgan raqobat, Shimoliy Amerikadagi mustamlakalar uchun kurash, Hindistonni bosib olish jarayonlari va Amerika mustaqillik urushi bu davr siyosatining muhim voqealari bo‘ldi. 1 Mazkur maqolada XVIII asr Angliya tashqi siyosatining asosiy bosqichlari, uning geosiyosiy maqsadlari, iqtisodiy manfaatlari hamda xalqaro maydondagi natijalari tahlil qilinadi. Shuningdek, bu davrda shakllangan tashqi siyosiy tamoyillar keyingi asrlardagi Britaniya imperiyasining dunyodagi yetakchi o‘rniga zamin yaratgani ko‘rsatib o‘tiladi. Asosiy qism: XVIII asr boshlarida Angliya Yevropadagi siyosiy barqarorlikni ta’minlash va o‘z manfaatlarini himoya qilish maqsadida “kuchlar muvozanati” 2 siyosatini olib bordi. Bu siyosatning asosiy mohiyati — qit’adagi biror davlatning haddan tashqari kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik edi. 1701–1714-yillarda bo‘lib o‘tgan Ispaniya merosi urushida Angliya Frantsiyaga qarshi koalitsiya tarkibida qatnashdi. Natijada, 1713-yilgi Utrext tinchligi orqali Angliya Yevropadagi ta’sirini kuchaytirish bilan birga, Gibraltarning egasiga aylandi va dengiz savdosida muhim ustunlikka erishdi. XVIII asr davomida Angliya Yevropada siyosiy muvozanatni saqlashda faol rol o‘ynadi, ayniqsa Frantsiyaning Yevropada va mustamlakalarda kuchayishiga qarshi harakat qildi. Angliya XVIII asrda mustamlakachilik siyosatini keng miqyosda olib bordi. Shimoliy Amerika, Hindiston, Afrika va Karib dengizi orollari bu siyosatning asosiy yo‘nalishlari bo‘ldi. Angliya va Frantsiya o‘rtasidagi raqobat ayniqsa Yetti yillik urush (1756–1763) davrida keskin tus oldi. 3 Urush natijasida Angliya 1 Богатуров А. Д., Аверков В. В. История международних отношений. 1945–2008. – М., 2008. 2 Дубинин Ю. А., Мартьшов Б. Ю., Юрьева Т. В. История международньгх отношений (1975–1991). – М.: Росспэк, 2006. 3 История международннх отношений. Основнме этагш с древности ло наших дней / Под. ред. Г. В. Каменской., О. А. Колобова., Э. Г. Соловьева. – М.: Логос, 2007. 411 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Frantsiyani Shimoliy Amerikadagi mustamlakalaridan mahrum qildi va Hindistonda o‘z hukmronligini mustahkamladi. Bu esa Britaniya imperiyasining jahon miqyosida yetakchilikka chiqishiga zamin yaratdi. Biroq XVIII asr oxiriga kelib, Shimoliy Amerikadagi mustamlakalar bilan munosabatlar yomonlashdi. Soliq siyosati va siyosiy mustaqillikka intilish oqibatida 1775–1783yillarda Amerika mustaqillik urushi yuz berdi 4 . Angliya bu urushda mag‘lub bo‘ldi va Amerika Qo‘shma Shtatlarining mustaqilligini tan oldi. Shunga qaramay, Angliya boshqa mintaqalarda o‘z imperiyasini kengaytirishda davom etdi. XVIII asrda Angliyaning tashqi siyosatidagi eng muhim ustunliklardan biri — dengiz qudratini mustahkamlash edi. Kuchli flot va rivojlangan savdo tizimi Angliyani “dengizlar malikasi” darajasiga olib chiqdi. 5 Angliya Sharqiy Hindiston kompaniyasi orqali Osiyo bilan savdoni kengaytirdi, Karib dengizida qand va tamaki plantatsiyalarini rivojlantirdi, Atlantika savdosida esa muhim rol o‘ynadi. Dengiz savdosi orqali olingan daromad mamlakat sanoati va moliyasining rivojlanishiga asos bo‘ldi. Dengizdagi ustunlik Angliyaga harbiy va siyosiy jihatdan katta imkoniyatlar yaratdi, natijada XVIII asr oxiriga kelib Buyuk Britaniya dunyoning eng qudratli davlatlaridan biriga aylandi. 6 Muhokama XVIII asrda Angliyaning tashqi siyosati mamlakatning iqtisodiy va siyosiy manfaatlariga mos ravishda shakllangan bo‘lib, bu siyosatning asosida mustamlakachilik, dengiz savdosi va Yevropada kuchlar muvozanatini saqlash tamoyili yotardi. Angliya hukumatining asosiy maqsadi raqib davlat — Frantsiyaning kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik va o‘z savdo yo‘llarini himoya qilish edi. Shu sababli u ko‘plab urushlarda qatnashdi va bu urushlar natijasida yangi hududlar hamda iqtisodiy imkoniyatlarga ega bo‘ldi. Yetti yillik urush Angliya uchun burilish nuqtasi bo‘lib, u o‘zining global hukmronligini mustahkamladi. Ammo bu g‘alabalar bilan birga katta xarajatlar ham olib keldi. Shu sababli hukumat mustamlakalarga soliq yukini oshirdi, bu esa Shimoliy Amerikadagi noroziliklarni kuchaytirdi va natijada Amerika mustaqillik urushiga olib keldi. Bu holat Angliya tashqi siyosatida muhim saboq bo‘ldi — haddan tashqari iqtisodiy bosim siyosiy mustaqillikka intilishni kuchaytirishini ko‘rsatdi. 7 Shuningdek, Angliyaning Hindistondagi faoliyati mustamlakachilik siyosatining iqtisodiy mohiyatini ochib beradi. Sharqiy Hindiston kompaniyasining faoliyati orqali Angliya nafaqat savdo foydasini oshirdi, balki siyosiy nazoratni ham mustahkamladi. Bu esa keyingi asrda Britaniya imperiyasining eng yirik mustamlakachilik tizimiga aylanishiga sabab bo‘ldi. Umuman olganda, XVIII asr Angliya tashqi siyosati o‘z davri uchun strategik jihatdan o‘ylangan, uzoq muddatli manfaatlarga yo‘naltirilgan siyosat edi. Bu siyosat nafaqat Angliyaning iqtisodiy rivojlanishiga, balki butun dunyo siyosiy xaritasining o‘zgarishiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Natijalar XVIII asrda Angliya tashqi siyosati mamlakatning jahon miqyosidagi siyosiy va iqtisodiy qudratini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bu davrda Angliya Yevropa siyosatida kuchlar muvozanatini saqlash tamoyiliga asoslangan faoliyat olib bordi. Uning maqsadi Frantsiyaning haddan tashqari kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik va qit’adagi siyosiy barqarorlikni o‘z manfaatlari asosida ta’minlash edi 8 . Bu siyosat natijasida Angliya Yevropadagi eng 4 Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи / А. Холлиев таҳрири остида. – Т., 2009. Qo’shimcha 5 Алексеев В. М. Тридцатилетняя война. – Ленингранд, 1961. 6 Амиров В. Б., Михеев В. В., Потапов М. А. Россия – Китай и США – Китай: отношения нового типа. – М., 2010. 7 Бажанов Е. П., Бажанова Н. Е. Многополюснмй мир. – М., 2010. 8 Басовская Н. И. Столетняя война. 1337–1453. – М., 1985. 412 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc nufuzli davlatlardan biriga aylandi. Shuningdek, XVIII asrda Angliya mustamlakachilik siyosatini keng miqyosda amalga oshirdi. Shimoliy Amerika, Hindiston va boshqa mintaqalarda olib borilgan harbiy va iqtisodiy siyosat natijasida mamlakat o‘zining global imperiyasiga asos soldi. Mustamlakalardan olinadigan iqtisodiy foyda Angliyaning sanoat rivojlanishiga va moliyaviy barqarorligiga katta hissa qo‘shdi. Dengiz flotining kuchaytirilishi va xalqaro savdoning kengayishi natijasida Angliya “dengizlar malikasi” sifatida tanildi. Bu holat nafaqat savdo sohasida, balki harbiy va siyosiy jihatdan ham Angliyaga ustunlik berdi. Shu bilan birga, Amerika mustamlakalaridagi siyosiy norozi harakatlar va keyinchalik yuz bergan mustaqillik urushi Angliya tashqi siyosatining ayrim kamchiliklarini ham ochib berdi. Bu tajriba keyingi davrlarda imperiya boshqaruv tizimini yanada takomillashtirishga turtki bo‘ldi 9 . Umuman olganda, XVIII asrda Angliya tashqi siyosati mamlakatni jahon miqyosida yetakchi davlatga aylantirdi. Bu davrda shakllangan siyosiy, iqtisodiy va harbiy tamoyillar keyingi asrlarda Britaniya imperiyasining global ta’sirini kuchaytirish uchun mustahkam zamin yaratdi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, XVIII asr Angliya tarixida tashqi siyosat eng muhim o‘rin tutgan davrlardan biri bo‘ldi. Bu asr mobaynida Angliya o‘zining siyosiy, harbiy va iqtisodiy imkoniyatlaridan samarali foydalanib, jahon miqyosida yetakchi davlatga aylandi. Uning tashqi siyosati Yevropada kuchlar muvozanatini saqlash, mustamlakachilik hududlarini kengaytirish va dengiz savdosida ustunlikni qo‘lga kiritish kabi strategik maqsadlarga asoslandi. Angliyaning Frantsiya bilan uzoq davom etgan raqobati va mustamlakalar uchun olib borilgan kurashlar mamlakatning xalqaro nufuzini oshirdi. Ayniqsa, Yetti yillik urushdagi g‘alaba va Hindistonda o‘rnatilgan siyosiy nazorat Angliya imperiyasining jahon sahnasidagi ta’sirini kuchaytirdi. Shu bilan birga, Amerika mustaqillik urushi Angliya siyosati uchun muhim saboq bo‘lib xizmat qildi — u mustamlakachilik siyosatini yanada ehtiyotkorlik bilan olib borish zarurligini ko‘rsatdi. XVIII asrda shakllangan tashqi siyosat tamoyillari XIX asrda Britaniya imperiyasining “quyosh botmaydigan imperiya” darajasiga yetishida muhim asos bo‘ldi. Angliya bu davrda nafaqat harbiy va iqtisodiy jihatdan, balki diplomatik va strategik siyosatda ham dunyoga ta’sir ko‘rsata olgan qudratli davlat sifatida shakllandi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Богатуров А. Д., Аверков В. В. История международних отношений. 1945–2008. – М., 2008. 2. Дубинин Ю. А., Мартьшов Б. Ю., Юрьева Т. В. История международньгх отношений (1975–1991). – М.: Росспэк, 2006. 3. История международннх отношений. Основнме этагш с древности ло наших дней / Под. ред. Г. В. Каменской., О. А. Колобова., Э. Г. Соловьева. – М.: Логос, 2007. 4. Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи / А. Холлиев таҳрири остида. – Т., 2009. Qo’shimcha 5. Алексеев В. М. Тридцатилетняя война. – Ленингранд, 1961. 6. Амиров В. Б., Михеев В. В., Потапов М. А. Россия – Китай и США – Китай: отношения нового типа. – М., 2010. 9 Белецкий В. Н. За столом переговоров: обсуждение германских дела послевоенних международнмх совешдниях и встречах. – М., 1979. 413 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 7. Бажанов Е. П., Бажанова Н. Е. Многополюснмй мир. – М., 2010. 8. Басовская Н. И. Столетняя война. 1337–1453. – М., 1985. 9. Белецкий В. Н. За столом переговоров: обсуждение германских дела послевоенних международнмх совешдниях и встречах. – М., 1979.