Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe ,
2025
17
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17779574
ISSIQLIK STRESSI VA UNUMDORLIK: SUT BERUVCHI SIGIRLAR
SALOMATLIGINI GIGIYENIK BOSHQARISH STRATEGIYALARI
Mamano a Xumo a Alishe qizi
Iqdido li alaba
Sama qand da la e e ina iya medi sinasi cho achilik a bio exnologiyala
uni e si e i Toshken illiali
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada issiqlik s essi a unumdo lik, su be u chi sigi la
saloma ligini gigiyenik boshqa ish s a egiyala i kel i ilgan.
Kali so‘zla : Issiqlik S essi, Ha o a -namlik indeksi, Ano eksiya, Mas i ,
Lameni , Gipe e miya.
АННОТАЦИЯ
В этой статье представлены тепловой стресс и продуктивность, а также
стратегии гигиенического управления здоровьем дойных коров.
Ключевыеслова: Тепловой стресс, Температурно-влажностный индекс
(ТВИ), Анорексия, Мастит, Ламинит, Гипертермия.
ABSTRACT
This a icle p esen s hea s ess and p oduc i i y, and hygienic managemen
s a egies o he heal h o dai y cows.
Key wo ds: Hea S ess (HS), Tempe a u e-Humidi y Index (THI), Ano exia,
Mas i is, Lamini is, Hype he mia
KIRISH
Ve e ina iya zoogigiyenasining asosiy azi ala idan bi i — bu hay onla
saloma ligi a mahsuldo ligini saqlash uchun qulay a o -muhi sha oi la ini
ya a ishdi . ayniqsa yuqo i unumdo likdagi su be u chi sigi la uchun xa li boʻlib,
ula ning iziologik a mahsuldo lik koʻ sa kichla iga salbiy aʼsi koʻ sa adi.
Sigi la uchun qulay ha o a zonasi ( e mo-ney al zona) 5°C dan 25°C gacha
o aligʻida boʻladi. A o -muhi ha o a i a namlik da ajasi maʼlum chega adan
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe ,
2025
18
oshganda, sigi oʻz ana ha o a ini (38.6°C a o ida) no mal da ajada ushlab u ish
uchun ene giyani sa lashga majbu boʻladi, bu esa unumdo likka xalaqi be adi.
Issiqlik s essining da ajasini ilmiy asosda baholash uchun Ha o a -namlik
indeksi (THI) qoʻllaniladi. Su be u chi sigi la da THI qiyma i 68 dan oshganda
s ess boshlanadi. Bu koʻ sa kichning o ishi iq isodiy jiha dan ka a yoʻqo ishla ga
olib keladi: su miqdo i pasayadi, da olash xa aja la i oshadi a ep oduk i siklla
buziladi.
Issiqlik s essining pa o iziologik aʼsi i: Issiqlik s essining salbiy aʼsi i sigi
o ganizmida bi qa o izimli oʻzga ishla ni kel i ib chiqa adi.
Me abolizm a ozuqa hazm qilishi: S ess os ida sigi anasi issiqlik ishlab
chiqa ishni kamay i ishga ha aka qiladi:
Ozuqa is eʼmoli pasayishi (Ano eksiya): Hay on ozuqa is eʼmolini a oma ik
a ishda kamay i adi.
Qo in oldi a sidozi: Ozuqa is eʼmoli a ibining buzilishi a umina siyaning
(kay qay a ish) kamayishi u ayli qo in oldi muhi ining pH koʻ sa kichi pasayadi, bu
esa a sido ik buzilishla ga olib keladi.
Tana ha o a ining oshishi (Gipe e miya): Haddan ashqa i ha o a da ananing
so u ish mexanizmla i (na as olish ezlashishi - xansi ash) e a li boʻlmay qoladi.
Su unumdo ligiga aʼsi i: Issiqlik s essi eng a alo su bezla i aoliya iga aʼsi
qiladi.
Su miqdo i 10-40%gacha kamayishi mumkin.
Su si a i buziladi: Su dagi yogʻ a oqsil (kazein) miqdo i sezila li da ajada
pasayadi.
Rep oduk i unksiyaga aʼsi i: Issiqlik s essi ep oduk i aoliya ni eng
sezila li da ajada pasay i adi:
Es us (qochi ish) belgila i zai lashadi: Sigi la qochish belgila ini
koʻ sa maydi yoki ula juda zai boʻladi, bu sunʼiy u ugʻlan i ish sama ado ligini
pasay i adi.
Emb ionning shikas lanishi: Yuqo i ana ha o a i uxum hujay a si a ini
pasay i adi a u ugʻlan i ilgan emb ionla ning e a oʻlimiga olib keladi.
Immun izim a saloma likka aʼsi i:
S ess ko izol go monla i o qali immun izimni susay i adi. Na ijada, sigi u li
kasallikla ga moyil boʻlib qoladi: Mas i (su bezla i yalligʻlanishi) a Lameni (oyoq
kasallikla i) xa i keskin o adi.
Gigiyenik boshqa ish s a egiyala i (Op imallash i ish):
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe ,
2025
19
Issiqlik s essiga qa shi ku ash cho achilik binola i, su aʼmino i a
oziqlan i ishni gigiyenik no mala ga mos a ishda boshqa ishni alab qiladi.
Binola a joylash i ishni op imallash i ish (Passi e Cooling)
Tomning gigiyenasi a izolya siyasi: Binola ning omi quyosh nu ini qay a ish
uchun yo ugʻ (oq yoki kumush) angda boʻlishi ke ak. Ikki qa lamli om yoki
izolya siya ma e ialla i oʻgʻ idan- oʻgʻ i isishni bloklaydi.
Tabiiy en ilya siya: Binola ning oʻgʻ i joylashu i a de o balandligi ichki
ha o aylanishini aʼminlashi sha .
Soyali maydonla : Ku ish maydonchala i a ozuqalanish joyla i us ida ha doim
ye a li da ajada soyali maydon boʻlishi gigiyenik no ma i di .
Faol so u ish izimla i (Ac i e Cooling)
Faol so u ish izimla i sigi anasidan issiqlikni bugʻlanish (e apo a i ) o qali
chiqa ishga qa a ilgan:
Ven ilya o la : Ha oni sigi us idan ez ha aka lan i ish o qali kon ek i
so u ishni aʼminlaydi. Ula oda da su sogʻish zalla i, ozuqalanish joyla i a yo ish
joyla iga joylash i iladi.
Pu kash (Sp inkle ) Tizimla i: Ven ilya o la bilan bi ga ishlaydigan bu
izimla sigi e isini namlaydi. Keyinchalik kuchli shamolla ish o qali su bugʻlanadi
a ana yuzasidan issiqlikni olib ke adi (gigiyenik jiha dan namlikni 80% dan
oshi maslik muhim).
Su a oziqlan i ish gigiyenasi:
Toza a so uq su : Issiqlik s essida sigi ning su ga boʻlgan eh iyoji 30% gacha
oshadi. Su doimo oza a imkon qada salqin (20°C dan pas ) boʻlishi ke ak. Su
idishla i ez- ez ozalanadi.
Oziqlan i ish ejimi: Ozuqalan i ishni kunning eng salqin aq la iga (e alab
e a a kechqu un) oʻ kazish, chunki hazm ja ayoni qoʻshimcha issiqlik ishlab
chiqa adi.
Ra sionni oʻzga i ish: A sidoz xa ini kamay i ish a ene giyani oshi ish uchun
a sionga bika bona a yuqo i ene giyali ozuqa qoʻshimchala ini ki i ish.
XULOSA
Issiqlik s essini boshqa ish — bu e e ina iya zoogigiyenasi uchun uzluksiz a
kompleks ja ayondi . Sigi la saloma ligi a mahsuldo ligini himoya qilish aqa gina
alohida cho a bilan emas, balki binola , exnologiya, oziqlan i ish a su gigiyenasini
bi galikda op imallash i ish o qali amalga oshi iladi.
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe ,
2025
20
Kelajakda THI qiyma ini a oma ik a ishda oʻlchaydigan a en ila siya
izimla ini a oma ik boshqa adigan "aqlli e ma" exnologiyala ini jo iy e ish o qali
issiqlik s essini boshqa ish yanada sama ali boʻlishi ku ilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
I. Cho achilik Fiziologiyasi a Saloma ligi
1. Sjaas ad, Ø. V., Ho e, K., & Sand, O. (2016). Physiology o Domes ic Animals.
3 d Edi ion. Oslo: Scandina ian Ve e ina y P ess. (Hay onla iziologiyasi, shu
jumladan, e mo egulya siya a s ess mexanizmla i boʻyicha undamen al da slik).
2. Rados i s, O. M., Gay, C. C., e al. (2017). He d Heal h: Food Animal P oduc ion
Medicine. 4 h Edi ion. Saunde s/Else ie . (Su be u chi sigi la saloma ligi, a o -
muhi omilla i a issiqlik s essini boshqa ish boʻyicha amaliy qoʻllanma).
3. Na ional Resea ch Council (NRC). (2001). Nu ien Requi emen s o Dai y Ca le.
7 h Re ised Edi ion. The Na ional Academies P ess. (Oziqlan i ish a uning issiqlik
s essi sha oi idagi gigiyenik alabla i).
II. Ve e ina iya Zoogigiyenasi a A o -muhi Nazo a i
4. Wa hes, C. M., & Hinch, G. N. (2018). Ve e ina y En i onmen al Hygiene. 3 d
Edi ion. CABI Publishing. (Cho achilik binola ini en ilya siya qilish, so u ish
izimla i a issiqlik s essiga qa shi ku ashning gigiyenik jiha la i).
5. Tu ne , L. W., & Smi h, M. (2014). Hea S ess Managemen in Dai y Ca le:
Facili ies and Ven ila ion. Uni e si y o Ken ucky Ex ension Publica ion. (Fe ma
sha oi ida binola ni op imallash i ish a aol so u ish usulla i boʻyicha amaliy
a siyala ).
III. Ilmiy Ju nalla a Maxsus Tahlilla
6. Jou nal o Dai y Science ju nali. (Tu li yillik nash la ). (THI indeksi, su be ish a
ep oduk i unksiyaga issiqlik s essining aʼsi i hamda uni yumsha ish boʻyicha
ix isoslashgan ilmiy adqiqo la ).
7. Jou nal o Animal Science ju nali. (Tu li yillik nash la ). (Qo amolla da issiqlik
s essining me abolik a endok inologik aʼsi la ini ahlil qilu chi maqolala ).
IV. Mahalliy Manbala
8. Toshpoʻla o , A. I. (2020). Ve e ina iya Zoogigiyenasi. Da slik. Toshken .
(Mahalliy sha oi la da su be u chi sigi la ni saqlash a pa a ishlashning gigiyenik
meʼyo la i).
9. Nu muhammedo , O. U. (2018). Hay onla ning Klinik Diagnos ikasi. Oʻqu
qoʻllanma. Toshken . (Klinik belgila , jumladan, issiqlik s essida sigi ning umumiy
hola ini baholash).
