ISSIQLIK STRESSI VA UNUMDORLIK: SUT BERUVCHI SIGIRLAR SALOMATLIGINI GIGIYENIK BOSHQARISH STRATEGIYALARI

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 17 DOI: https://10.5281/zenodo.17779574 ISSIQLIK STRESSI VA UNUMDORLIK: SUT BERUVCHI SIGIRLAR SALOMATLIGINI GIGIYENIK BOSHQARISH STRATEGIYALARI Mamanova Xumora Alisher qizi Iqdidorli talaba Samarqand davlat veterinariya meditsinasi chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti Toshkent filliali ANNOTATSIYA Ushbu maqolada issiqlik stressi va unumdorlik, sut beruvchi sigirlar salomatligini gigiyenik boshqarish strategiyalari keltirilgan. Kalit so‘zlar: Issiqlik Stressi, Harorat-namlik indeksi, Anoreksiya, Mastit, Lamenit, Gipertermiya. АННОТАЦИЯ В этой статье представлены тепловой стресс и продуктивность, а также стратегии гигиенического управления здоровьем дойных коров. Ключевыеслова: Тепловой стресс, Температурно-влажностный индекс (ТВИ), Анорексия, Мастит, Ламинит, Гипертермия. ABSTRACT This article presents heat stress and productivity, and hygienic management strategies for the health of dairy cows. Key words: Heat Stress (HS), Temperature-Humidity Index (THI), Anorexia, Mastitis, Laminitis, Hyperthermia KIRISH Veterinariya zoogigiyenasining asosiy vazifalaridan biri — bu hayvonlar salomatligi va mahsuldorligini saqlash uchun qulay atrof-muhit sharoitlarini yaratishdir. ayniqsa yuqori unumdorlikdagi sut beruvchi sigirlar uchun xavfli boʻlib, ularning fiziologik va mahsuldorlik koʻrsatkichlariga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Sigirlar uchun qulay harorat zonasi (termo-neytral zona) 5°C dan 25°C gacha oraligʻida boʻladi. Atrof-muhit harorati va namlik darajasi maʼlum chegaradan Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 18 oshganda, sigir oʻz tana haroratini (38.6°C atrofida) normal darajada ushlab turish uchun energiyani sarflashga majbur boʻladi, bu esa unumdorlikka xalaqit beradi. Issiqlik stressining darajasini ilmiy asosda baholash uchun Harorat-namlik indeksi (THI) qoʻllaniladi. Sut beruvchi sigirlarda THI qiymati 68 dan oshganda stress boshlanadi. Bu koʻrsatkichning ortishi iqtisodiy jihatdan katta yoʻqotishlarga olib keladi: sut miqdori pasayadi, davolash xarajatlari oshadi va reproduktiv sikllar buziladi. Issiqlik stressining patofiziologik taʼsiri: Issiqlik stressining salbiy taʼsiri sigir organizmida bir qator tizimli oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Metabolizm va ozuqa hazm qilishi: Stress ostida sigir tanasi issiqlik ishlab chiqarishni kamaytirishga harakat qiladi: Ozuqa isteʼmoli pasayishi (Anoreksiya): Hayvon ozuqa isteʼmolini avtomatik ravishda kamaytiradi. Qorin oldi atsidozi: Ozuqa isteʼmoli tartibining buzilishi va ruminatsiyaning (kayf qaytarish) kamayishi tufayli qorin oldi muhitining pH koʻrsatkichi pasayadi, bu esa atsidotik buzilishlarga olib keladi. Tana haroratining oshishi (Gipertermiya): Haddan tashqari haroratda tananing sovutish mexanizmlari (nafas olish tezlashishi - xansirash) etarli boʻlmay qoladi. Sut unumdorligiga taʼsiri: Issiqlik stressi eng avvalo sut bezlari faoliyatiga taʼsir qiladi. Sut miqdori 10-40%gacha kamayishi mumkin. Sut sifati buziladi: Sutdagi yogʻ va oqsil (kazein) miqdori sezilarli darajada pasayadi. Reproduktiv funksiyaga taʼsiri: Issiqlik stressi reproduktiv faoliyatni eng sezilarli darajada pasaytiradi: Estrus (qochirish) belgilari zaiflashadi: Sigirlar qochish belgilarini koʻrsatmaydi yoki ular juda zaif boʻladi, bu sunʼiy urugʻlantirish samaradorligini pasaytiradi. Embrionning shikastlanishi: Yuqori tana harorati tuxum hujayra sifatini pasaytiradi va urugʻlantirilgan embrionlarning erta oʻlimiga olib keladi. Immun tizim va salomatlikka taʼsiri: Stress kortizol gormonlari orqali immun tizimni susaytiradi. Natijada, sigir turli kasalliklarga moyil boʻlib qoladi: Mastit (sut bezlari yalligʻlanishi) va Lamenit (oyoq kasalliklari) xavfi keskin ortadi. Gigiyenik boshqarish strategiyalari (Optimallashtirish): Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 19 Issiqlik stressiga qarshi kurash chorvachilik binolari, suv taʼminoti va oziqlantirishni gigiyenik normalarga mos ravishda boshqarishni talab qiladi. Binolar va joylashtirishni optimallashtirish (Passive Cooling) Tomning gigiyenasi va izolyatsiyasi: Binolarning tomi quyosh nurini qaytarish uchun yorugʻ (oq yoki kumush) rangda boʻlishi kerak. Ikki qatlamli tom yoki izolyatsiya materiallari toʻgʻridan-toʻgʻri isishni bloklaydi. Tabiiy ventilyatsiya: Binolarning toʻgʻri joylashuvi va devor balandligi ichki havo aylanishini taʼminlashi shart. Soyali maydonlar: Kutish maydonchalari va ozuqalanish joylari ustida har doim yetarli darajada soyali maydon boʻlishi gigiyenik normativdir. Faol sovutish tizimlari (Active Cooling) Faol sovutish tizimlari sigir tanasidan issiqlikni bugʻlanish (evaporativ) orqali chiqarishga qaratilgan: Ventilyatorlar: Havoni sigir ustidan tez harakatlantirish orqali konvektiv sovutishni taʼminlaydi. Ular odatda sut sogʻish zallari, ozuqalanish joylari va yotish joylariga joylashtiriladi. Purkash (Sprinkler) Tizimlari: Ventilyatorlar bilan birga ishlaydigan bu tizimlar sigir terisini namlaydi. Keyinchalik kuchli shamollatish orqali suv bugʻlanadi va tana yuzasidan issiqlikni olib ketadi (gigiyenik jihatdan namlikni 80% dan oshirmaslik muhim). Suv va oziqlantirish gigiyenasi: Toza va sovuq suv: Issiqlik stressida sigirning suvga boʻlgan ehtiyoji 30% gacha oshadi. Suv doimo toza va imkon qadar salqin (20°C dan past) boʻlishi kerak. Suv idishlari tez-tez tozalanadi. Oziqlantirish rejimi: Ozuqalantirishni kunning eng salqin vaqtlariga (ertalab erta va kechqurun) oʻtkazish, chunki hazm jarayoni qoʻshimcha issiqlik ishlab chiqaradi. Ratsionni oʻzgartirish: Atsidoz xavfini kamaytirish va energiyani oshirish uchun ratsionga bikarbonat va yuqori energiyali ozuqa qoʻshimchalarini kiritish. XULOSA Issiqlik stressini boshqarish — bu veterinariya zoogigiyenasi uchun uzluksiz va kompleks jarayondir. Sigirlar salomatligi va mahsuldorligini himoya qilish faqatgina alohida chora bilan emas, balki binolar, texnologiya, oziqlantirish va suv gigiyenasini birgalikda optimallashtirish orqali amalga oshiriladi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 20 Kelajakda THI qiymatini avtomatik ravishda oʻlchaydigan va ventilatsiya tizimlarini avtomatik boshqaradigan "aqlli ferma" texnologiyalarini joriy etish orqali issiqlik stressini boshqarish yanada samarali boʻlishi kutilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) I. Chorvachilik Fiziologiyasi va Salomatligi 1. Sjaastad, Ø. V., Hove, K., & Sand, O. (2016). Physiology of Domestic Animals. 3rd Edition. Oslo: Scandinavian Veterinary Press. (Hayvonlar fiziologiyasi, shu jumladan, termoregulyatsiya va stress mexanizmlari boʻyicha fundamental darslik). 2. Radostits, O. M., Gay, C. C., et al. (2017). Herd Health: Food Animal Production Medicine. 4th Edition. Saunders/Elsevier. (Sut beruvchi sigirlar salomatligi, atrofmuhit omillari va issiqlik stressini boshqarish boʻyicha amaliy qoʻllanma). 3. National Research Council (NRC). (2001). Nutrient Requirements of Dairy Cattle. 7th Revised Edition. The National Academies Press. (Oziqlantirish va uning issiqlik stressi sharoitidagi gigiyenik talablari). II. Veterinariya Zoogigiyenasi va Atrof-muhit Nazorati 4. Wathes, C. M., & Hinch, G. N. (2018). Veterinary Environmental Hygiene. 3rd Edition. CABI Publishing. (Chorvachilik binolarini ventilyatsiya qilish, sovutish tizimlari va issiqlik stressiga qarshi kurashning gigiyenik jihatlari). 5. Turner, L. W., & Smith, M. (2014). Heat Stress Management in Dairy Cattle: Facilities and Ventilation. University of Kentucky Extension Publication. (Ferma sharoitida binolarni optimallashtirish va faol sovutish usullari boʻyicha amaliy tavsiyalar). III. Ilmiy Jurnallar va Maxsus Tahlillar 6. Journal of Dairy Science jurnali. (Turli yillik nashrlar). (THI indeksi, sut berish va reproduktiv funksiyaga issiqlik stressining taʼsiri hamda uni yumshatish boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy tadqiqotlar). 7. Journal of Animal Science jurnali. (Turli yillik nashrlar). (Qoramollarda issiqlik stressining metabolik va endokrinologik taʼsirlarini tahlil qiluvchi maqolalar). IV. Mahalliy Manbalar 8. Toshpoʻlatov, A. I. (2020). Veterinariya Zoogigiyenasi. Darslik. Toshkent. (Mahalliy sharoitlarda sut beruvchi sigirlarni saqlash va parvarishlashning gigiyenik meʼyorlari). 9. Nurmuhammedov, O. U. (2018). Hayvonlarning Klinik Diagnostikasi. Oʻquv qoʻllanma. Toshkent. (Klinik belgilar, jumladan, issiqlik stressida sigirning umumiy holatini baholash).