sus ainabili y
A icle
The Chu ch Towe o San iago Após ol in Mon illa:
An Eco-Sus ainable Rehabili a ion P oposal
M. A aceli Cal o-Se ano 1,* , Isabel L. Cas illejo-González 1, F ancisco Mon es-Tubío1and
Pila Me cade -Moyano 2,*
1Depa men o G aphic Enginee ing and Geoma ics, Campus de Rabanales, Uni e si y o Co doba,
14071 Có doba, Spain; [email p o ec ed] (I.L.C.-G.); [email p o ec ed] (F.M.-T.)
2
Depa men o Building Cons uc ion I, Uni e si y o Se ille, Reina Me cedes A enue 2, 41012 Se ille, Spain
*Co espondence: [email p o ec ed] (M.A.C.-S.); [email p o ec ed] (P.M.-M.);
Tel.: +34-660-503-494 (M.A.C.-S.); +34-618-305-559 (P.M.-M.)
Recei ed: 29 July 2020; Accep ed: 28 Augus 2020; Published: 31 Augus 2020
Abs ac :
Is i possible o ca y ou eco-sus ainable ehabili a ions on specially p o ec ed buildings?
This is he main ques ion and s a ing poin o his esea ch. We will use he owe o he Chu ch o
“San iago Ap
ó
s ol” in Mon illa as a case s udy; wi h i s mos emo e an eceden s in he 15 h cen u y,
i is an emblema ic building o one o he mos impo an ci ies in he Co do an coun yside and is
lis ed as an Asse o Cul u al In e es (Bien de In e
é
s Cul u al o BIC) as o 2001. The applica ion o
eco-e iciency c i e ia in he ehabili a ion o his ype o building migh s imula e he eac i a ion o
he cons uc ion sec o in he u al a ea, posi i ely impac ing he p omo ion o a ci cula economy. To
his end, a gene al me hodology has been es ablished o ca ying ou eco-sus ainable eno a ions
on his ype o building, which de ines indica o s o e alua ing he eco-sus ainabili y o such
in e en ions. This me hodology is applied o he case s udy o his impo an building in Mon illa o
ensu e ha a easible in e en ion has been p oposed, aligned wi h h ee basic pilla s o sus ainabili y
ha conside s i s en i onmen al, economic, and social impac .
Keywo ds: pa imony; owe ; buildings ehabili a ion; eco-sus ainable; sus ainable; own planning;
esou ce e iciency; eco-e icien cons uc ion solu ions
1. In oduc ion
The es o a ion o his o ical buildings aims o p ese e hei a chi ec u al and a is ic elemen s so
ha hey ai h ully illus a e hei e olu ion h ough his o y, allowing he his o y o a building o be
ead h ough i s a chi ec u e. Special a en ion mus be paid when buildings a e lis ed as Asse s o
Cul u al In e es (BIC in Spanish) [
1
], egula ed by he Spanish and Andalusian His o ical He i age
laws [2,3].
In o de o p ese e he beau y o his he i age, i is necessa y o indica e he pe inen wo ks o
epai , conse a ion, econs uc ion, and es o a ion. Fo he in e en ion in a building classi ied as
His o ical He i age wo p ocesses mus be ca ied ou : A his o ical s udy and a sa e y e alua ion. We
wonde i i is possible o ca y ou a ehabili a ion o his ype o building while mee ing eco-e iciency
c i e ia. In he case o he Chu ch Towe o San iago Ap
ó
s ol, mul iple in e en ions ha e been ca ied
ou o e he yea s. The las one was execu ed in 1989, and an addi ional conse a ion in e en ion
would be necessa y sho ly a e .
We hink ehabili a ion and eco-sus ainable in e en ions on specially p o ec ed his o ical buildings
can be key o eac i a ing he cons uc ion sec o and gene al economy in u al a eas. Fo decades,
hese egions ha e su e ed om depopula ion. As a esul o he heal h and economic c isis in which
we ind ou sel es oday, a e u n o he popula ion o hese a eas is highly plausible, wi h all ha his
Sus ainabili y 2020,12, 7104; doi:10.3390/su12177104 www.mdpi.com/jou nal/sus ainabili y
Sus ainabili y 2020,12, 7104 2 o 18
may en ail. The applica ion o s a egies and me hods in he ield o eco-sus ainabili y, while espec ing
he en i onmen and he impac on buildings, will also a o he low o human, ma e ial, and inancial
esou ces in he a ea, gene a ing employmen and p omo ing ou ism in he egion and bols e ing i s
economic de elopmen .
In he enhancemen o hese a chi ec u ally and his o ically ele an buildings, we unde s and ha
wo essen ial aspec s mus be conside ed: Ma e ials and eco-sus ainabili y. The physical quali ies o
he ma e ials used ( ex u e, shine, su ace, appea ance, e c.) mus be in line wi h he space, awakening
he senses o i s iewe , in eg a ing he eno a ed po ions wi h he his o y o he building and he
en i onmen [
4
,
5
]. The ma e ials used will play a undamen al ole in he eco-sus ainabili y o he
ehabili a ion. Ca ying ou he in e en ion om an eco-sus ainable poin o iew will educe no
only ene gy consump ion, bu also he impac on he en i onmen and he gene a ion o was e.
In he con ex o he cu en economic c isis, i is also necessa y o sea ch o s a egies ha
con ibu e o eac i a ing he cons uc ion sec o , while achie ing he p ese a ion and main enance o
hese specially p o ec ed his o ical buildings.
The legal concep o sus ainabili y a ises om he Uni ed Na ions F amewo k Con en ion on
Clima e Change [
6
], when socie y and go e nmen s begin o gain awa eness o he dange o g eenhouse
gas emissions. A e ha , he Kyo o P o ocol [
7
] con inues along he same lines a he in e na ional le el,
and Di ec i es 2010/31/EU, 2012/27/UE, and 2018/844/UE es ablish a se ies o minimum equi emen s
and objec i es a a Eu opean le el o he ene gy e iciency o buildings [
8
], including a 20% educ ion
in minimum consump ion compa ed o 1990 le els by 2020. The e is an exemp ion in his ega d o
eligious and o icially p o ec ed buildings. Also, he Spanish and Andalusian His o ical He i age
Laws [
2
,
3
] es ablish a p inciple o minimum in e en ion in hese buildings, equi ing ha he
con ibu ions o all exis ing his o ical pe iods be espec ed in he es o a ions.
I is becoming common o ca y ou a ehabili a ion o hese buildings while applying
eco-sus ainable c i e ia and aking in o accoun he challenges and limi a ions ha may p esen
hemsel es in he p ocess. Some o hese p oblems include space, he conse a ion equi emen s o
p o ec ed elemen s, and he economic in es men ha his equi es, which in many cases is no easily
assumed by he p ope y holde .
This a icle aims o add ess and analyze he ehabili a ion o he owe o he Chu ch o San iago
Ap
ó
s ol in Mon illa om an eco-sus ainable poin o iew, while gi ing he necessa y impo ance o
i s con ex .
2. Ma e ials and Me hods
The eco-sus ainable ehabili a ion o specially p o ec ed buildings is a opic o g ea in e es oday.
Fo his eason, in his a icle, we will es ablish a gene al me hod o such an unde aking, analyzing
i s applicabili y h ough speci ic s udy case, he owe o he Chu ch o San iago Ap
ó
s ol in Mon illa
(C
ó
doba). We will also de ail how o ca y ou a u u e in e en ion by applying eco-sus ainable
ehabili a ion pa ame e s, de ec ing he challenges ha may a ise, and how o sol e hem.
2.1. Me hods o E alua ing Rehabili a ion wi h Eco-Sus ainable C i e ia
The absence o a uni o m me hod o e alua ing he ehabili a ion o a his o ic building
wi h eco-sus ainable c i e ia [
9
,
10
] makes i possible o p opose a model, which es ablishes key
eco-sus ainable e alua ion pe o mance indica o s. Ou main objec i e is o es ablish an eco-sus ainable
model o he ehabili a ion o p o ec ed buildings like he owe o he Chu ch o San iago.
Using he me hodology o he In eg a i e Model o Values o Sus ainable E alua ions (MIVES) [
11
]
as a s a ing poin , we ha e de e mined some quali y indica o s ha a e ep esen a i e, quan i iable,
and p ecise o e alua ing he ehabili a ion o his o ical and p o ec ed buildings such as his owe ;
we ha e done so while conside ing he h ee pilla s o eco-sus ainabili y (en i onmen al, social,
and economic). This me hod has been de eloped by he Poly echnic Uni e si y o Ca alonia. I
is a me hodology o mul ic i e ia decision-making ha es ablishes alue indica o s o e alua ing
Sus ainabili y 2020,12, 7104 3 o 18
al e na i es in o de o sol e p oblems in a o o sus ainable ehabili a ions. I es ablishes a se ies o
phases, s a ing om he delimi a ion o he decision, and o ganizes he aspec s o be conside ed in a
b anching manne in he o m o a decision-making ee. I akes in o accoun who akes he decision,
wha he limi s a e, and i s condi ions, including, o example, he equi emen s, componen s and
li e cycle o ma e ials, among o he s. I hen c ea es alue unc ions and assigns a weigh o each o
he elemen s o hen de ine possible al e na i es o be conside ed when making decisions. Finally,
hese al e na i es will be e alua ed and analyzed o con as he medium and long- e m esul s in a
con ol phase.
We hink ha s a ing om he MIVES me hodology is con enien , gi en ha one o i s mos
impo an cha ac e is ics, as Viñolas explains, is ha decisions a e made p io o he in e en ion,
de ining bo h he aspec s o be aken in o conside a ion and how hey a e o be e alua ed.
Though i is di icul o educe he assessmen o he sus ainabili y o a ehabili a ion o a se ies
o indica o s, es ablishing accep ance a es is he mos objec i e way o do so. Fo his eason, some
indica o s ha e been iden i ied in his ega d and g ouped as hey ela e o he h ee ocuses o
sus ainabili y:
1. En i onmen al Focus:
-
Ene gy consumed in he anspo o ma e ial o componen s (ECTM) needed o he
in e en ion. The ac ha hey mus come om companies close o he place, as will be
discussed below wi hin he social ocus, will ha e a posi i e impac on his indica o .
- Ene gy consumed in he ins alla ion and applica ion p ocess o he ma e ials used (ECIP).
-
Assessmen o he deg ee o eco-sus ainabili y o he ma e ial and na u al esou ces used
(ALEQ). In his case, measu ing whe he he esou ces used coun as eco-sus ainable o a e
in he p ocess o ob aining an o icial quali y ce i ica ion in his ega d.
-
Le el o use o eusable and ecycled ma e ials (LURRM), es ablishing a a io be ween he
o al quan i y o ma e ials used and he po ion ha is eusable and ecycled. A high a e
o ecycled and eusable ma e ials will help indica e an eco-sus ainable ehabili a ion, and
suppo he ci cula economy model, which in u n suppo s he educ ion o aw ma e ials
h ough he applica ion o he 3R concep ( educe, euse, and ecycle).
-
Managemen o gene a ed was e, measu ing he le el o was e gene a ed and he ea men
gi en. The aim is o minimize pollu ing was e in a o o biodeg adable o eusable was e. We
will make a dis inc ion he e be ween he le el o eusable (MRW) and ecycled was e (MRcW)
2. Social Focus:
-
Ecological Foo p in o Se ice and Resou ce P o ide s (EFSRP), as an indica o o he
en i onmen al impac o companies p o iding se ices and esou ces. He e, possessing an
acc edi a ion o being in he p ocess o becoming acc edi ed wi h some epu able ce i ica ion
will be conside ed [12].
-
Dis ance om p o ide s o he in e en ion si e (DPIS). Reduced dis ance will b ing bene i s
in e ms o he impac on employmen and gene a ion o weal h in he local en i onmen . I
will also ha e posi i e consequences o he le el o pollu ion gene a ed by anspo a ion.
-
Hi ing o labo om he local en i onmen (LE). This will p omo e employmen and gene a e
weal h wi hin he geog aphical en i onmen whe e he in e en ion mus be ca ied ou .
Especially when conside ing he economic c isis in which we ind ou sel es oday as a
consequence o he co ona i us pandemic, his can ha e di ec posi i e e ec s.
3.
Economic Focus: In he amewo k o a ci cula economy, i is no only necessa y o educe he cos
o he company in i s ac i i ies, bu o educe he en y o i gin ma e ials and he p oduc ion o
was e. This c i e ion is di ec ly ela ed o he ecological oo p in indica o p e iously explained,
as well as he use o enewable ene gy. We mus analyze he esul ing logis ics cos s, which
include he managing cos , s o age cos , anspo cos , adminis a i e cos , and inancial cos .
Sus ainabili y 2020,12, 7104 4 o 18
Table 1shows how o calcula e each o hese indica o s and wha hei measu emen uni s a e,
in addi ion o es ablishing accep ance a es o each o hem. F om ECTM and ECIP indica o s, he
accep ance a es should be es ablished once supplie s ha e been selec ed, he dis ance a which hey
a e loca ed is known, and he elec ical ools o be used ha e been de e mined.
Table 1. Calcula ion o he p oposed quali y indica o s o eco-sus ainable ehabili a ion.
INDICATOR CALCULATION UD ACCEPTANCE INDEX
ECTM uel consump ion pe km a eled ×km a eled l
ECIP Elec ic powe o he ool used (Kw) ×Usage ime (h) Kwh
ALEQ ecosus ainable esou ces used
o al esou ces used ×100 % 90%
LURRM eusable and ecycled ma e ials used
o al esou ces used ×100 % 80%
MRW o al eusable was e
o al was e gene a ed ×100 % 80%
MRcW o al non ecycled was e
o al was e gene a ed ×100 % 80%
EFSRP p o ide s wi h quali y ce i ica ion
o al p o ide ×100 % 90%
DPIS dis ance be ween p o ide and he wo kplace (km)km 20 km
LE o al local wo ke s
o al hi ed wo ke s ×100 % 80%
3. Resul s
3.1. Desc ip i e and His o ical Analysis
To demons a e he me hodology ou lined abo e, we will use he case s udy o he San iago
Ap
ó
s ol Chu ch o Mon illa, a li le own in Co do a, loca ed in he cen e o Andalusia. Fo cen u ies
i has been he mos impo an chu ch in he ci y, as pa o he inhe i ed cul u al landscape ha
is in eg a ed in he cu en u ban eali y. Va ious ans o ma ions ha e been ca ied ou o e he
cen u ies, and i was decla ed an Asse o Cul u al In e es in 2001.
I s exac o igins a e unknown. The i s es iges da e om he 13 h cen u y [
13
–
19
]. In 1237, he
e i o y was conque ed unde he command o King Fe dinand III, who in 1257 en us ed hem o
Gonzalo Y
á
ñez, also known as Gonçalo Eanes Do Vinhal. The popula ion se led and he medie al own
was buil a ound he hill op cas le and i s o ess. I eached maximum splendo unde Fe n
á
ndez
de C
ó
doba and he lineage o he Casa de Aguila [
13
], who esided he e un il 1508. A ound i , as
wi h mos medie al owns, he e we e buildings and cons uc ions o a ious kinds, among which he
Chu ch o San iago s ood ou .
Wi hin eligious a chi ec u e, chu ches ha e g ea ele ance. They sa is y he need o he people
o ha e a space o p aye , which o e ime is ans o med along wi h hei en i onmen . Since
hei o igins, he concep ion o hese buildings has ollowed some gene al guidelines. F om he
p e-Romanesque e a, hey began o be equipped wi h owe s as a way o b inging humans close o
God. Du ing he Middle Ages he ala i es (a chi ec s) inc eased hei heigh . A wea he ane wi h a
c oss o a oos e , which is a symbol o he Resu ec ion, was o en placed on he oo o he owe s.
The e olu ion e lec ed in he cons uc ion o he Chu ch o San iago is p oo o he insepa able
ela ionship be ween socie y and a chi ec u e. Al hough he building has unde gone con inuous
ans o ma ions, i s unde lying s uc u e has ha dly been al e ed. Acco ding o Rami ez de A ellano,
a he beginning o he 16 h cen u y, he Ma ques o P iego paid o some impo an wo k o be done
on he building, which is now conside ed he i s g ea e o m, p obably in esponse o he g ea
demog aphic g ow h o he own, hen he second mos popula ed in he s a e o P iego [
14
]. He n
á
n
Ruiz’s econs uc ion o he owe happened a his ime.
Cha ac e is ics o he Mudeja s yle a e obse ed, al hough some ha e disappea ed wi h he
passage o ime, such as he co e ed ceiling o he o iginal main doo way [
19
]. This s yle p e ails
in he chu ches buil in he cu en egion o Co do a ha come om he ime o he Reconques by
Fe nando III, as i is he case o he e nandine chu ches in Co do a ci y.
Sus ainabili y 2020,12, 7104 5 o 18
We will ocus ou a en ion on wo o he mos impo an ex e io elemen s ha ha e su i ed
un il ou imes and abou which e y li le in o ma ion exis s: he açade and he owe .
We mus go back o he e a o he Reconques , whe e Ch is ian emples we e ei he buil inside o
old Muslim mosques, as was he case wi h he Chu ch o San Lo enzo and he Ca hed al o Co do a,
o new chu ches we e buil o s and alone. The con e sion o mosques in o Ch is ian chu ches
has been add essed h oughou his o y. Ga c
í
a and O ega [
20
] explo e he opic o Ch is ianized
mosques in Toledo and Co do a, iden i ying h ee ypes o p ocesses: Expansion, emp ying, and
gene al demoli ion. The objec i e o he con e sion o he mosques in o Ch is ian chu ches du ing
he Reconques was o change he iden i y o he p ope y, ma king i o Ch is ian wo ship. Fo his
eason, he i s ac ion aken in his p ocess was o add Ch is ian u ni u e and li u gical elemen s
be o e subsequen ly ca ying ou he a chi ec u al changes. The mos equen in e en ion was he
ans o ma ion o mina e s in o chu ch owe s, as seen in he Co do an chu ches o San iago and
San Lo enzo. The use o o he a chi ec u al elemen s such as columns o ashla s and e en walls was
also equen .
In Co do a he e a e e y impo an e nandine chu ches, wi h a mix o Romanesque, Go hic, and
Mudeja elemen s, wi h hei signa u e wooden co e ed ceilings and addi ional in luence om he
F ench Go hic and Cis e cian s yles [21].
Some s udies [
14
,
16
,
17
,
22
,
23
] es ablish ha , a e conque ing he e i o y, he Chu ch o San iago
was buil upon an old mosque and consec a ed o Ch is ian wo ship, al hough no e idence has been
ound so a in he wo k ca ied ou on he chu ch o he su ounding a ea. Lo enzo Muñoz a ibu es
he name o i s main chu ch o he day o he ci y’s conques on 25 July 1240 [
15
]. An onio Ju ado de
Aguila e e s o he es amen o Alonso Fe nández de Có doba, da ed on 25 Oc obe 1235, in which
he lea es en housand ma a edis o he chu ch o use o masses o his soul and o he cons uc ion
o i s main chapel. He also s a es ha his g andson, Gonzalo Fe n
á
ndez de C
ó
doba, who was e y
de o ed o he Apos le San iago, con ibu ed o he cons uc ion o a new al a piece, p esided o e by
a sculp u e o San iago [
16
]. The e is no ano he w i en eco d on he chu ch’s a chi ec u e un il he
beginning o he 15 h cen u y. On 15 July 1437, a le e om he Bishop o Co do a da ed 3 Ma ch
1422, abou he obliga ion o pay i hes o he chu ch, is ead and published [19].
Almos no eco ds abou he o iginal açade o he chu ch ha e been ound. The e a e jus a ew
b ie e e ences om he beginning o he 17 h cen u y, in which Lucas Ju ado y Aguila poin s ou
ha he açade and main doo way we e cons uc ed in 1624 [
17
]. The açade appea s in a d awing
o he Mon illa ba n (alho
í
) made by he Co do an a chi ec Juan An onio Camacho, mas e builde
o he Duke o Medinaceli and he Bishop ic o Co do a [
24
]. In he uppe igh sec ion o his
d awing da ed 1723, we can see he açade and he owe be o e i s des uc ion by he 1755 ea hquake
(Figu e 1). Typical de ails o a Renaissance doo way a e p esen including he g ea a en ion paid o
he ha mony o p opo ions, ollowing he guidelines es ablished in Vi u io’s ea ise De A chi ec u a,
a e e ence book o he a chi ec s o he ime. The açades o his s yle consis o wo main pa s
and a pedimen , wi h classicis s uc u al and deco a i e elemen s. Rega ding he main bodies, he
semici cula a ch, columns, en abla u es, and oo wi h co e ed ceilings s and ou , wi h alues such as
symme y, simplici y, and s uc u al cla i y p e ailing. As o he deco a ions, he pilas e s, sc olls,
keys, medallions, and he pedimen a e ypical. Usually, a niche was included in he second sec ion
o e he doo way wi h a sculp u e o he sain o whom he chu ch was dedica ed [
25
]. We unde s and
ha i is no he o iginal, since i s s yle, as we ha e explained, is one ha pos da es he o iginal
cons uc ion o he chu ch. Fu he mo e, documen a ion exis s s a ing ha i was ebuil in 1624 [
17
].
I we compa e his doo way wi h he alho
í
buil by Camacho we see how he a chi ec was inspi ed by
he doo way o he chu ch (Figu e 2).
Sus ainabili y 2020,12, 7104 6 o 18
Figu e 1.
Plan o Mon illa’s ba n buil by Juan An onio Camacho in 1723. (A chi o Ducal de
Medinaceli, Sección P iego, O iginal. Leg 113, Num I).
Figu e 2. Facade o Mon illa’s ba n buil by Juan An onio Camacho. (Au ho : A. Cal o).
To gain a clea e unde s anding o how he o iginal açade o he chu ch migh ha e looked
(Figu e 3), and ha ing consul ed some documen ed e e ences abou i s exis ence om as ea ly as he
14 h cen u y, we mus compa e he açades o he e nandine chu ches in Co do a. They a e simple,
wi h bu esses and a ose window, and a main doo way a he oo o he cen al na e wi h poin ed
a ches ado ned wi h diamond ips (“pun a de diaman e”) o dog ee h (“dien e de pe o”) and c owned by
a oo ile on modillions (Figu e 4).
Figu e 3.
Ou line o he possible doo way o he chu ch o San iago Apos ol in Mon illa in he 15 h
Cen u y. (Au ho : A. Cal o).
Sus ainabili y 2020,12, 7104 7 o 18
Figu e 4.
De ails o he doo ways o he mos impo an e nandine chu ches in Co do a
(Au ho : A. Cal o).
Taking Camachos’s d awing (Figu e 1) and he documen a ion consul ed in a ious sou ces as a
e e ence, i has been possible o app oxima e he main ex e io o he chu ch los a e he e o m o
he doo way in he ea ly 17 h cen u y, when he owe designed by He n
á
n Ruiz was s ill s anding
(Figu e 5). The imagined econs uc ion o He nan Ruiz’s owe has been pu oge he based on
he desc ip ion p ese ed in he Mon illa His o ical A chi e [
26
] and d awings made by En ique
Ga amiola, loca ed in he Mon illa Municipal A chi e (Figu e 6). The digi al econs uc ion o he
15 h cen u y doo way in (Figu e 4) is based on a s udy o he e nandine chu ches o Co do a, buil
du ing his pe iod.
Figu e 5.
Ele a ion o he acade a e he econs uc ion o 1624 and he o iginal owe o he Chu ch
o San iago Após ol o Mon illa (Au ho : A. Cal o).
Sus ainabili y 2020,12, 7104 8 o 18
Figu e 6.
The owe o he Chu ch o San iago buil by He n
á
n Ruiz, by En ique Ga amiola. (Municipal
A chi e o Mon illa. Chu ch o San iago Folde ).
On he ou side, i s owe — he main subjec o his a icle—s ands ou p ominen ly and can be
seen om almos anywhe e in he ci y.
I is well known ha he cu en owe is no he o iginal. Rami ez de A ellano said ha , a he
beginning o he 16 h cen u y, he Ma quis o P iego paid o wha can be unde s ood as he i s
impo an e o m [
13
]. This included a econs uc ion o he owe by He n
á
n Ruiz, ha c owned he
chu ch om he end o he 16 h cen u y o he 18 h cen u y. No documen a ion has been ound abou
he a chi ec u e o he p e ious owe , al hough i is known ha in be ween 1576 and 1577 He nan
Ruiz, senio eache o he Bishop ic o Co do a p esen ed himsel in Mon illa o he ebuilding o
his owe . Acco ding o he no es o En ique Ga amiola conse ed in he Municipal A chi e o
Mon illa, in o ma ion on he s a us o he owe ’s cons uc ion and he chu ch bells was collec ed in
he Chap e Reco ds on 21 Ap il 1574. Some o icial w i ings on 30 Ma ch 1577 signed by he sc ibe
Juan Ma
í
nez de C
ó
doba p o ide a weal h o in o ma ion abou i . This in o ma ion includes he
decision o demolish he p imi i e owe and use he demoli ion ma e ial o econs uc ion, as well as
o lowe he bells o he owe and lea e hem in on he walkway o he chu ch in he mean ime [
21
].
They es ablish a pe iod o h ee mon hs om he 15 h o Ap il o he execu ion o he p ojec and
desc ibe how he cons uc ion is o be execu ed, alluding o a d awing ha accompanies he w i ing
and ha mus ha e been los a some poin .
Ga amiola e e s o i in an a icle in which he desc ibes how he owe should be buil acco ding
o he con ac hey signed [
18
], alluding o a d awing by He n
á
n Ruiz ha would se e as a guide
o he cons uc ion p ojec . The con ac indica es ha i should ha e a i s s one sec ion om he
Aguila qua y ha is 20 ee long and a co nice. The second sec ion would be o b ick plas e ed wi h
lime and sand and capi als o he same s one as he i s sec ion ha amed he windows, wi h blue
iles embedded in he s one ado ning he windows. The e would be s one py amids on he co ne s o
he oo and a spi al s ai case ascending o he bell o he owe .
He n
á
n Ruiz II explained in his a chi ec u al ea ise how he o ganizes he cons uc ion o his
owe , widesp ead h oughou Andalusia. The absence o d awn plans o he San iago owe leads us
o hink ha i was simila o wha He n
á
n Ruiz explains in he las pages o his manusc ip , when
he alks abou he squa e loo plan and he de elopmen o he s ai case o he chu ch owe o San
Lo enzo in Co do a, also his wo k. In he con ac o he cons uc ion o he San iago owe [
26
], he
exis ence o a spi al s ai case ha goes up o he las sec ion is men ioned. We can ex apola e ha i
was buil in a way ha is e y simila o he way desc ibed by He n
á
n Ruiz in his ea ise. He e, as
Sus ainabili y 2020,12, 7104 9 o 18
P o esso Na ascu
é
s indica es [
27
], he sec ions a e aul ed, some imes wi h spli oissoi s, o he s on
hal -ba el o sloping ba el aul s, o e en wi h la and sloping oo s. In addi ion, a compa ison o
he s ai s o some o he owe s buil by He nan Ruiz and his son and g andson by he same name,
such as he owe o he chu ches o Nues a Seño a de So e año (Aguila de la F on e a), El Sal ado
(Ped oche), and San Ma eo (Lucena), can help o cla i y how he one in San iago migh ha e been. The
one in Ped oche is e y special, because i has a double hand ail, which also unc ions as a d ain.
Wi h he help o hese de ailed desc ip ions, Ga amiola d aws a pic u e o he owe (Figu e 6),
which is kep in he Municipal A chi e o Mon illa. Bo h he w i en accoun and his d awing help o
make an app oxima ion o he owe , and lead o a compa ison wi h owe s o o he chu ches om he
ime buil by he He n
á
n Ruiz I-III in he kingdom o Co do a. Also, in he image o Mon illa p epa ed
by Pie Ma ia Baldi in 1668 o he book “Cosme de Medicis’s jou ney hough Spain and I aly”, pla e
XXXVII shows a small ske ch o his owe , which closely esembles hose p esen ed by Ga amiola.
On No embe 1, 1755, one o he mos i ulen ea hquakes emembe ed ook place and would
go down in his o y as he Lisbon ea hquake. The de as a ing e ec s sp ead beyond Po ugal. In
Mon illa, i was el be ween 09:45 un il 10:00 in he mo ning, a ec ing almos all he buildings in he
ci y. I s e ec s on he Chu ch o San iago we e de as a ing. A la ge po ion o i s owe collapsed, also
a ec ing he açade, he oo , he choi sec ion, and some o i s chapels. The people o Mon illa u ned
o he Duke o Medinaceli, pa on o he chu ch, o help. F ay F ancisco
Á
l a ez and he a chi ec Jos
é
Vela ca ied ou a su ey o he p ope y in 1769 and decla ed he damage o he owe o be se e e,
a guing o he need o i s demoli ion, ca ied ou by Vela in 1771.
Six yea s la e , wo p ojec s o he cons uc ion o he new owe we e p esen ed o he Duke, one
by Vela himsel and he o he by Fe nando Mo adillo, a amous Spanish a chi ec o he ime based in
Mad id, who ca ied ou impo an p ojec s in he capi al ci y (Figu e 7). Finally, he Duke, in line wi h
he wishes o he Mon illans, chose Vela’s p oposal, which unde wen some changes. The Mo adillo
owe (Figu e 8) consis ed o h ee sec ions. The i s one wi h us ic pilas e s p ese ed he s yle o
he He nan Ruizes. The second one was simple wi hou any ado nmen s, and he bells co e ed by a
double capi al wi h a wea he ane. In he cen e , he e was a s ai case wi h a squa e loo plan, which
was suppo ed by he owe walls and illumina ed by windows on i s sides [28].
Figu e 7.
Towe o he Chu ch o San iago by Jos
é
Vela. To e de la iglesia pa oquial. Plan a y alzado.
s. . (siglo XVIII). (A chi o Ducal de Medinaceli., Mapas y Planos, cajón M. Re . 1988025218).
Sus ainabili y 2020,12, 7104 16 o 18
5.
Ga c
í
a-Al a ado, R. Los l
í
mi es de la ma e ialidad. T es cualidades a qui ec
ó
nicas pa a el p
ó
ximo siglo.
In A qui ec u a del Su ; Uni e sidad del B
í
o-B
í
o: San iago, Chile, 1998; Volume 14, p. 27. A ailable online:
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=5231434 (accessed on 28 July 2020).
6.
Con enci
ó
n Ma co de las Naciones Unidas sob e el Cambio Clim
á
ico (CMNUCC). A ailable
online: h ps://www.mi eco.gob.es/es/cambio-clima ico/ emas/el-p oceso-in e nacional-de-lucha-con a-
el-cambio-clima ico/naciones-unidas/CMNUCC.aspx (accessed on 28 July 2020).
7.
P o ocolo de Kio o. A ailable online: h p://un ccc.in / esou ce/docs/con kp/kpspan.pd (accessed on 28
July 2020).
8.
Di ec i a 2010/31/EU del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, de 19 de Mayo de 2010, Rela i a a la E iciencia
Ene g
é
ica de los Edi icios. A ailable online: h ps://eu -lex.eu opa.eu/legal-con en /ES/TXT/?u i=celex%
3A32010L0031 (accessed on 28 July 2020).
9.
Bell, S.; Mo se, S. Sus ainabili y Indica o s Pas and P esen : Wha nex ? Sus ainabili y
2018
,10, 1688.
[C ossRe ]
10.
Viñolas, B.; Co
é
s, F.; Ma ques, A.; Josa, A.; Aguado, A. MIVES: Modelo In eg ado de Valo pa a E aluaciones
de Sos enibilidad. In II Cong
é
s In e nacional de Mesu a i Modelizaci
ó
de la Sos enibili a ; Cen o In e nacional de
M
é
odos Num
é
icos en Ingenie
í
a (CIMNE): Ba celona, Spain, 2009; A ailable online: h ps://upcommons.
upc.edu/handle/2117/9704?locale-a ibu e=es (accessed on 28 July 2020).
11.
Rüdisse , J.; Lei inge , G.; Schi pke, U. Applica ion o he Ecosys em Se ice Concep in Social-Ecological
Sys ems- om Theo y o P ac ice. Sus ainabili y 2020,17, 2960.
12.
Wües , T.; G obe, L.O.; Luible, A. An inno a i e Gaçade Elemen wi h Con olled Sola -The mal Collec o
and S o age. Sus ainabili y 2020,12, 5281.
13.
Quin anilla Raso, M.C. Nobleza y Seño
í
os en el Reino de C
ó
doba: La casa de Aguila (s. XIV-XV), 1s ed.; Mon e
Piedad y Caja de Aho os de C
ó
doba: C
ó
doba, Spain, 1979; A ailable online: h ps://dialne .uni ioja.es/
se le /lib o?codigo=609190 (accessed on 28 July 2020).
14.
Ram
í
ez de A ellano, R. In en a io-Ca
á
logo His
ó
ico A
í
s ico de C
ó
doba, 1s ed.; Mon e Piedad y Caja de
Aho os de Có doba: Có doba, Spain, 1982; p. 431.
15. Lo enzo Muñoz, F.B. His o ia de la M. N.L. Ciudad de Mon illa, Mon illa, Spain, Unpublished wo k. 1779.
16. Ju ado y Aguila , A. His o ia de Mon illa, Mon illa, Spain, Unpublished wo k. 1777.
17. Ju ado y Aguila , L. His o ia de Mon illa, Mon illa, Spain, Unpublished wo k. 1763.
18.
Ga amiola P ie o, E. Las o es de San iago (I). Munda-Mon ulia, Excmo Ayun amien o de Mon illa: Mon illa,
Spain, Unpublished wo k. 1979.
19.
Nie o Cumplido, M. Ap oximaci
ó
n his
ó
ica a la his o ia de Mon illa en los siglos XIC y XV. In Mon illa,
Apo aciones Pa a su His o ia (I Ciclo de Con e encias Sob e la His o ia de Mon illa); Delegaci
ó
n de Cul u a del
Excmo. Ayun amien o de Mon illa: Mon illa, Spain, 1982; p. 299.
20.
Ga c
í
a O ega, A.J. De Mezqui as a Iglesias. Fo malizaci
ó
n y T azado en los P ocesos de Recon e si
ó
n de
Toledo y C
ó
doba. EGA Exp . G
á
ica A qui .
2015
,26, 202–211. A ailable online: h ps://polipape s.up .es/
index.php/EGA/a icle/ iew/4053 (accessed on 28 July 2020).
21.
Su
á
ez Medina,R. El Sonido del Espacio Eclesial en C
ó
doba. El P oyec o A qui ec
ó
nico Como P ocedimien o
Ac
ú
s ico. Ph.D. Thesis, Uni e sidad de Se illa, Se illa, Spain, 2002; pp. 24–31. A ailable online: h ps:
//idus.us.es/handle/11441/15659 (accessed on 28 July 2020).
22.
Delgado L
ó
pez, D. His o ia de Mon illa. B e e Resumen Gene al de España, Tomo I, Mon illa, Spain, Unpublished
wo k. 1895.
23.
Mo e Molina, J. Mon illa: Apun es His
ó
icos de Es a Ciudad; Imp en a, Papele
í
a y Encuade naci
ó
n de M. de
Sola To ices: Mon illa, Spain, 1888; A ailable online: h p://www.biblio eca i ualdeandalucia.es/ca alogo/es/
consul a/ egis o.cmd?id=1001022 (accessed on 28 July 2020).
24.
Baena S
á
nchez, A. Es udio His
ó
ico-T
é
cnico y Recons ucci
ó
n Vi ual del Alho
í
de los Duques de Medinaceli
de Mon illa a T a
é
s de la Ob a del A qui ec o Juan An onio Camacho de Saa ed a. Ph.D. Thesis, Uni e sidad
de C
ó
doba, C
ó
doba, Spain, 2018. A ailableonline: h ps://hel ia.uco.es/xmlui/handle/10396/16876 (accessed
on 28 July 2020).
25. Ma ín González, J.J. His o ia del A e. Tomo II; Edi o ial G edos: Mad id, Spain, 1978; pp. 38–56.
26.
A chi o His
ó
ico de P o ocolos No a iales de Mon illa (A.H.P.N.M.), Esc ibanos siglo XVI, Legajo 143.
Fundación Biblio eca Manuel Ruiz Luque: Mon illa (Có doba), Spain, Unpublished wo k. 1577.
Sus ainabili y 2020,12, 7104 17 o 18
27.
Na ascu
é
s Palacio, P. El Lib o de la A qui ec u a de He n
á
n Ruiz, el Jo en. Es udio y edici
ó
n c
í
ica, 1s ed.; Escuela
Técnica Supe io de A qui ec u a de Mad id: Mad id, Spain, 1979; p. 16.
28.
S
á
nchez Gonz
á
lez, A. El a e en la ep esen aci
ó
n del espacio. Mapas y planos de la colecci
ó
n Medinaceli, 1s ed.;
Se icio de Publicaciones de la Uni e sidad de Huel a: Huel a, Spain, 2017; pp. 340–341.
29.
A chi o Cen al de la Conseje
í
a de Cul u a y Pa imonio His
ó
ico de Andaluc
í
a (A.C.C.C.P.H.A.) A9.004.14.
Conseje ía de Cul u a y Pa imonio His ó ico: Se illa, Spain, 1577; Unpublished wo k.
30.
Su
á
ez, M.; G
ó
mez Bagge hun, E.; Benayas, J.; Tilbu y, D. Towa ds an U ban Resilience Index: A Case S udy
in 50 Spanish Ci ies. Sus ainabili y 2016,8, 774.
31.
He
á
ez, J.A.; Pas o , M.J.; Du
á
n, D. Gu
í
a pa a la Elabo aci
ó
n e Implan aci
ó
n de Planes de Conse aci
ó
n P e en i a;
Minis e io de Cul u a y Depo e: Mad id, Spain, 2019. A ailable online: h ps://es.calameo.com/ ead/
00007533531922e9ec8e8 (accessed on 28 July 2020).
32.
Go-Eum, K.; Jeon-Ran, L. The impac o His o ic Building P ese a ion in U ban Economics: Focusing on
Accommoda ion P ices in Jeonju Hanok Village, Sou h Ko ea. Sus ainabili y 2020,12, 5005.
33.
Quin ana L
ó
pez, T. U banismo Sos enible. Rehabili aci
ó
n, Regene aci
ó
n y Reno aci
ó
n U banas, 1s ed.;
Ti an -LoBlanch: Valencia, Spain, 2016; pp. 373–381.
34.
Ruiz Palomeque, G. Sus ainable eno a ion managemen o La ge U ban Ensembles by local public
adminis a ion. In . Cons . 2015,67. [C ossRe ]
35.
Me cade Moyano, P.; Rold
á
n Po as, J. E alua ing En i onmen al Impac in Founda ions and S uc u es
h ough Disagg ega ed Models: Towa ds he Deca bonisa ion o he Cons uc ion Sec o . Sus ainabili y
2020
,
12, 5150. [C ossRe ]
36.
C
ó
digo T
é
cnico de Edi icaci
ó
n Español. A ailable online: h ps://www.codigo ecnico.o g (accessed on 28
July 2020).
37.
Al Kha ib, B.; Soon Poh, Y.; El-Sha ie, A. Ma e ials Challenges in Recons uc ion o His o ical P ojec s: A
Case S udy o he Old Riwaq P ojec . Sus ainabili y 2019,11, 4533. [C ossRe ]
38.
Logic Clean. ¿C
ó
mo es y C
ó
mo se Hace una Limpieza Sos enible? A ailable online: h ps://www.logicclean.
es/una-limpieza-ecologica-sos enible/(accessed on 18 July 2020).
39.
A qui ec u a sos enible. Pin u as ecol
ó
gicas, 100% Sos enibles. A ailable online: h ps://a qui ec u a-
sos enible.es/pin u as-ecologicas-100-sos enibles/(accessed on 10 July 2020).
40.
Real Dec e o 105/2008, de 1 de Feb e o, po el que se Regula la P oducci
ó
n y Ges i
ó
n de Residuos de
Cons ucci
ó
n y Demolici
ó
n. A ailable online: h p://www.jun adeandalucia.es/medioambien e/po al_web/
web/ emas_ambien ales/ esiduos_2/ma co_no ma i o/boe_ cd.pd (accessed on 28 July 2020).
41.
Dec e o 73/2012, de 22 de Ma zo, po el que se Ap ueba el Reglamen o de Residuos de Andaluc
í
a. A ailable
online: h ps://www.jun adeandalucia.es/boja/2012/81/4(accessed on 28 July 2020).
42.
Agencia de Ob a P
ú
blica de la Jun a de Andaluc
í
a; Conseje
í
a de Fomen o y Vi ienda de la
Jun a de Andaluc
í
a. Ges i
ó
n y T a amien o de Residuos de Cons ucci
ó
n y Demolici
ó
n (RCD). Gu
í
a de
buenas p
á
c icas; Agencia de Ob a P
ú
blica de la Jun a de Andaluc
í
a: C
ó
doba, Spain; Conseje
í
a
de Fomen o y Vi ienda de la Jun a de Andaluc
í
a: C
ó
doba, Spain, 2015. A ailable online: h p:
//www.jun adeandalucia.es/medioambien e/po al_web/se icios_gene ales/doc_ ecnicos/2015/ges ion_
a amien o_ esiduos_cons uc_demolic/ges ion_ a amien o_ esiduos_RCD_buenas_p ac icas.pd
(accessed on 28 July 2020).
43.
Sanz Cab e a, J. Res au aci
ó
n de S a. Ma
í
a la Mayo (SMLM). Baena. C
ó
doba. Spain. La aus e idad
y e iciencia en la ecupe aci
ó
n de los espacios pe didos. In Lib o de Ac as del 3e Cong eso In e nacional
de Cons ucci
ó
n Sos enible y Soluciones Ecoe icien es; Uni e si y o Se ille: Se illa, Spain, 2017; A ailable
online: h ps://idus.us.es/bi s eam/handle/11441/59609/Sanz%20cab e a%2C%20je ónimo%20%28espa%
29.pd ?sequence=2&isAllowed=y(accessed on 28 July 2020).
44.
Co gna i, S.; Filipi, M.; Pe ino, M. A new app oach o he IEQ assessmen , esea ch in building physics and
building enginee ing. In P oceeding o he 3 d In e na ional Con e ence on Resea ch in Building Physics IBPC
2006; Taylo & F ancis G oup: Mon eal, QC, Canada, 2006; A ailable online: h ps://www. esea chga e.ne /
publica ion/279878849_A_new_app oach_ o _ he_IEQ_Indoo _En i onmen _Quali y_assessmen (accessed
on 28 July 2020).
45.
Bland
ó
n, B.; Palme o, L.; di Ruocco, G. The Re alua ion o Uninhabi ed Popula Pa imony unde
En i onmen hal and Sus ainabili y Pa ame e s. Sus ainabili y 2020,12, 5629.
Sus ainabili y 2020,12, 7104 18 o 18
46.
Diulio, M.P.; Me cade -Moyano, P.; G
ó
mez, A.F. The in luence o he en elope in he p e en i e conse a ion
o books and pape eco ds. Case s udy: Lib a ies and a chi es in La Pla a. Else ie Ene gy Build.
2019
,183,
727–738. [C ossRe ]
47.
Candelas-Gu i
é
ez, A. The Powe o Geome ix Rela ionships in Mud
é
ja Timbe Roo F ames. Nexus Ne w.
J. 2017,19, 521–545. [C ossRe ]
48.
Candelas-Gu i
é
ez, A.; Bo allo-Jim
é
nez, M. Me hology o Res o a ion o His o ical Timbe Roo F ames.
Applica ion o T adi ional Spanish S uc u al Ca pen y. In . J. A chi . He i . 2020,14, 51–74. [C ossRe ]
©
2020 by he au ho s. Licensee MDPI, Basel, Swi ze land. This a icle is an open access
a icle dis ibu ed unde he e ms and condi ions o he C ea i e Commons A ibu ion
(CC BY) license (h p://c ea i ecommons.o g/licenses/by/4.0/).