Ac es del Semina i In e nacional
TERRITORIS DEL TURISME
L’IMAGINARI TURÍSTIC I LA CONSTRUCCIÓ DEL PAISATGE CONTEMPORANI
P oceedings In e na ional Semina
TOURISTIC TERRITORIES
TOURISTIC IMAGERY AND THE CONSTRUCTION OF CONTEMPORARY LANDSCAPE
Ac as del Semina io In e nacional
TERRITORIOS DEL TURISMO
EL IMAGINARIO TURÍSTICO Y LA CONSTRUCCIÓN DEL PAISAJE CONTEMPORÁNEO
ACTES DEL SEMINAR INTERNACIONAL
TERRITORIS DEL TURISME:
L’ IMAGINARI TURÍSTIC I LA CONSTRUCCIÓ DEL PAISATGE CONTEMPORANI
Semina i celeb a a Gi ona els dies 23, 24 i 25 de gene de 2014 a la Uni e si a de Gi ona
Di ecció: Nadia Fa a, Ma isa Ga cía Ve ga a
Comi è Cien í ic
Denis Bocque (LATTS, F ança)
José A. Donai e (UdG, Espanya)
Roge Mi alles (URV, Espanya)
An onio Pizza (UPC, Espanya)
Heleni Po y iou (CNR, I àlia)
Sec e a ia: Ca les Gómez López, Melanie Valencia Ma ínez
Disseny i maque ació: Me i xell Minis al Rosa, Paula Lambán Be engue
© dels ex os: els au o s
© de les ima ges: els au o s
Edi a: Vigue a Edi o es, Ba celona
Gi ona, 2014
ISBN: 978-84-92931-37-8
*Aques a ac i i a ha es a co inançada pels Aju s a la P omoció de l'Ac i i a Uni e si à ia 2013 - APAU
2013, concedi s pe el Pa ona de l'Escola Poli ècnica Supe io de la Uni e si a de Gi ona
*Aques a publicació ha ebu el supo del Consell Social de la Uni e si a de Gi ona a la con oca ò ia
d’aju s pe a ac i i a s de di ulgació cien í ica del 2014
Ac es
TERRITORIS DEL TURISME
L’IMAGINARI TURÍSTIC I LA CONSTRUCCIÓ DEL PAISATGE CONTEMPORANI
P oceedings
TOURISTIC TERRITORIES
TOURISTIC IMAGERY AND THE CONSTRUCTION OF CONTEMPORARY LANDSCAPE
Ac as
TERRITORIOS DEL TURISMO
EL IMAGINARIO TURÍSTICO Y LA CONSTRUCCIÓN DEL PAISAJE CONTEMPORÁNEO
ÍNDICE
P esen ación / In oduc ion
1
7
Nadia Fa a; Ma isa Ga cía Ve ga a
Con e encias / Lec u es
9
Encuen os in e nacionales en el Medi e áneo:
Be na d Rudo sky y José An onio Code ch
Pizza, An onio
3
1
0
Saegesse y Mes es, dos i iendas de Emilio Dona o.
Recupe a la angua dia, no ol ida la esis encia
Ro i a, Josep Ma ia
17
Comunicaciones
A.1 Polí icas u banís icas e e idas al u ismo/U ban policies e e ing o ou ism
1
1
U bani à del u ismo
Clemen e, An onio Albe o
33
1
2
Cul u al He i age and Tou ism as Expe ienced h ough Man ua’s Cul u al Dis ic s
Fanzini, Daniele; Cassoni, Gio gio; Ro a u, I ina
47
1
3
Tou is izing he I alian “Eas e n bo de ”.
A e he e some al e na i es o he “celeb a ion” o wa s?
Ma in, Alessand a
59
1
4
Tu ismo e sos enibili à sociale: un nuo o pe co so
Onni, Giuseppe
71
1
5
La ‘o a ciudad’ uncionalis a. El caso del Cabo de Las Hue as (1959-1979)
Paloma es Figue es, Mai e; Pas o Sogo b, Pa icia; Ma ínez Medina, And és
83
1
6
Des ino Cos a del Sol: La in ención de un modelo u ís ico cues ionado.
Mi o, his o ia y ealidad de un p oyec o pa a el S. XXI
Rosa Jiménez, Ca los; Royo Na anjo, Lou des
93
A.2 Polí icas u banís icas e e idas al u ismo: casos de es udios
U ban policies e e ing o ou ism: case s udy
1
7
Medellín Fu u a.
La ans o mación de la ciudad colombiana hacia una inédi a usión u ís ico-social
Bulla o, Luca
107
1
8
El Club Med i el Pa c Na u al del Cap de C eus:
pa imoni i paisa ge en con lic e
Domènech Casade all, Gemma
117
1
9
Empo ion, 1907-1929.
O sob e la ope a i idad de la uina en el p oyec o noucen is a
Ga cía Es é ez, Ca olina Bea iz
127
2
0
La "u opía" del in de semana.
Dos inicia i as pione as en el Mad id de los años 30
Gue e o, Sal ado ; Ga cía González, M. C is ina
141
2
1
Venice and he Tou is ic Image y. On he u ili y no o pa big and small o dina y e en s
Paone, Fab izio
155
2
2
Os ia Wa e on . Secondo Polo Tu is ico di Roma Capi ale.
La ecupe ación de la a qui ec u a acionalis a de Os ia Lido como seña de iden idad
pa imonial
Royo Na anjo, Lou des
165
2
3
Sale no “ci à del u ismo”. Ambizioni, p oge i e ealizzazioni pe la ci à con empo anea.
Teodosio, Anna i a
175
B.1 Tipologías a qui ec ónicas, imagen y modelos de u banización u ís ica
A chi ec u al ypologies and u baniza ion models ela ed o he ou ism phenomenon
2
4
The «Spanish in luenza» epidemy
Casu, Alessand a
189
2
5
Oasis de mode nidad: los ho eles de Benido m (1950-1975).
Nue as ipologías u ís icas basadas en di ec ices del mo imien o mode no
Coll Caballé, Xa ie
199
2
6
P oyec os en busca de ciudad. La llegada del u ismo a la Cos a del Sol
Ga ilanes Vélaz de Med ano, Juan
213
2
7
Designing he seaside: mass ou ism in Po ugal
Lobo, Susana; Tos ões, Ana; Bandei inha, José An ónio
225
2
8
Ca e e as secunda ias: agmen os pa a la cons ucción de España.
Ma in, Celia
239
2
9
La cons ucción de la imagen de la A qui ec u a del elax
Méndez Baiges, Mai e; Hu ado Suá ez, Inmaculada
253
3
0
I modelli u opici e l’in enzione degli insediamen i u is ici
Posocco, Pisana
265
3
1
Ficciones u banas e náculas diseñadas “según p incipios a ís icos”.
Pe manencia y pode simbólico del ideal u bano adicional
Ga cía He mida, Alejand o; Ri e a Gámez, Da id
275
B.2 Tipologías a qui ec ónicas, imagen y modelos de u banización u ís ica: casos de es udio
A chi ec u al ypologies and u baniza ion models ela ed o ou ism: case s udy
3
2
Luigi Piccina o e il u ismo balnea e
Belli, Gemma
289
3
3
To ino e la Mole. A chi e u a, le e a u a, cinema e socie à di un simbolo u is ico
Fio e, Ila ia; S ella, Fede ica
299
3
4
F om es as main enance o wo ke s o he conques o ee ime.
Tou ism in Russia om he So ie s o he ee ma ke .
Lambe ucci, Filippo
313
3
5
Po enza del glamou e as o mazione del e i o io.
Il boom u is ico a Ischia negli anni Cinquan a e la igu a di Angelo Rizzoli
Maglio, And ea
325
3
6
P oge i e ice che pe la alo izzazione e quali icazione del paesaggio con empo aneo del
Piemon e
Mellano, Paolo
337
3
7
El u ismo eligioso y las ans o maciones u banas y ipológicas en el segundo san ua io
más impo an e de México. La ciudad de San Juan de los Lagos, Jalisco, México
Pineda Almanza, Alma
349
3
8
Concu so In e nacional El i ia
Idea inédi a n. 74: el equipo de Ve dugo y Caballe o de Raba
San ana Guzmán, An onio Jesús
361
3
9
Mode nidad y u ismo: el luga de los g andes ho eles en Ba celona
Valdi ia Pa do, Pamela
373
B.3 Modelos de u banización u ís ica y su in luencia en las polí icas u banas
Tou ism u baniza ion models and hei in luence on u ban policies
4
0
A qui ec u as y e i o ios u ís icos en el paisaje li o al. Re isión c í ica
De Lacou , Ra ael
389
4
1
Benido m y la “a chi ec u e d’au eu ”:
Pa imonio de un Pasado ecien e, Legado pa a un u u e p óximo
Gasco Alcobe o, Mon se a
403
4
2
El u ismo den o del espacio ag ícola en la Cos a del sol O ien al.
Luque Gue e o, Manuel Elibe o
415
4
3
Tipología e implan ación ho ele a en el p oceso de ans o mación del li o al po ugués en
los años 50 y 60 del siglo XX
Cunha Ma os, Madalena; San os Ped osa, Pa icia; Sequei a, Ma a
425
4
4
Es a egias de e i alización pa a el modelo u ís ico de sol y playa.
La Manga del Ma Meno , Mu cia.
Mínguez Ma ínez, En ique; Ve a Mou e, Ma ia; Mesegue Ga cia, Diego
437
4
5
Pa cela io ag ícola y ocupación u ís ica del li o al medi e áneo:
la ob a de Josep Fe e Bosch en Ta agona
Ródenas Ga cía, Juan Fe nando; Fe e , Manuel; Zuaznaba , Guille mo
451
C.1 Modelos u banís icos de la mode nidad y su impac o en el e i o io
Mode n u ban planning models and eal impac in he e i o y
4
6
Tu ismo e u banis ica co po a i a: i piani i aliani degli anni T en a
Bon an e, F ancesca; Pallini, C is ina
465
4
7
Palm Sp ings, un oasis de hedonismo mode no
Díez Ma ínez, Daniel
479
4
8
Ocupación, explo ación y dilución de los e i o ios i enciales.
En o nos u banos adicionales y “disneylandización” del mundo
Es e es J ., Mil on; Rangel Nunes, O lando Vinicius; de Melo Passos, Ra ael
491
4
9
Cadaqués, isla del Medi e áneo
Ga nica, Julio
503
5
0
Ciudad de Vacaciones 1933:
el concu so in e nacional pa a Playa de San Juan (Alican e)
Ma ínez-Medina, And és; Oli e , Ramí ez, José Luis
517
5
1
Sabaudia. Le as o mazioni di un e i o io
Mi ne , Dunia
529
5
2
El Plan Bone , 1961-64. La condición del paisaje en la o denación del desa ollo u ís ico de
La Manga del Ma Meno
Pa a Ma ínez, José; Mo eno O olano, Juan; Ma ínez-Medina, And és
541
5
3
Tou ism and sense o place
T ipoldi, Leona da
553
D.1 Los modelos del u ismo como e lejo de un p oyec o de ciudad
The models o he ou ism phenomenon as a e lec ion o a ci y p ojec
5
4
The mu a ion o he O i ’s pinewood in seaside eso .
The esiden ial model a ia ion be ween 1940-2010
B agança Bo ges, Tiago
563
5
5
Tu is as y e anean es an e el paisaje: la conquis a del hábi a esidencial u ís ico
Ca bonell Sega a, Me cedes; Oli a Meye , Jus o; Ma ínez-Medina, And és
573
5
6
Il e i o io del empo libe o a con ollo sociale, wel a e e u opia.
Ri lessioni sulla cul u a del p oge o i aliana degli anni ’50 e ’60.
Deamb osis, Fede ico; De Magis is, Alessand o
585
5
7
L’Ho el Anabel com a símp oma
(l’e olució del u isme a Llo e de Ma , 1905-1975)
Fau a, Ramon
599
5
8
Cap i e il mi o dell’a chi e u a a O ocen o e No ecen o
Mangone, Fabio
611
5
9
La o og a ia u ís ica, les guies i la publici a , es imonis a qui ec ònics de la
ans o mació del paisa ge de la Cos a B a a en e els anys 20 i 60
Musque a Felip, Sil ia
623
6
0
Ba celona: ins ucciones de uso (1839-1912).
El imagina io de la ciudad mode na en las guías u ís icas
Rod íguez, Ca men
635
6
1
A ue Ca alan Flamenco nigh !
Tu ismo globale, c isi d’iden i à locale e p oduzione di asse monumen ali.
Ba celona como caso-pilo a del b anding u bano.
Sca na o, Alessand o
649
D.2 Las imágenes y los modelos del u ismo como e lejo de un p oyec o de ciudad
The images and models o he ou ism phenomenon as a e lec ion o a ci y p ojec
6
2
The cons uc ion o con empo a y landscape by means o he ou is ic image y
The landscape o UNESCO in Aude (F ance)
Balles e , Pa ice
661
6
3
Ve so la cos a.
Il uolo del u ismo nella li o alizzazione della Sa degna.
Cannaos, C is ian
673
6
4
Playas y paseos ma í imos: el nue o paisaje u bano de Benido m (1956-1986)
López Fe nández, Manuel; Ma ínez-Medina, A.
685
6
5
Cos a del Sol occiden al:
cons ucción ísica y social de la ciudad lineal u ís ica
Palacios O iz, An onio Jesús
699
6
6
La c eación a qui ec ónica y o og á ica de un espacio de ocio sob e el ma .
El paseo Ma í imo de Palma.
Sebas ián Sebas ián, Ma ía
713
6
7
Ci à s agionali
Vespasiani, Sil ia
725
In e na ional Semina Tou is ic Te i o ies:
Tou is ic Image y and he cons uc ion o con empo any landscape
Lou des Royo Na anjo: Os ia Wa e on . Secondo Polo Tu is ico di Roma Capi ale
ISBN: 978-84-92931-37-8
Os ia Wa e on . Secondo Polo Tu is ico di Roma Capi ale
La ecupe ación de la a qui ec u a acionalis a de Os ia Lido como seña
de iden idad pa imonial
Lou des Royo Na anjo, Escuela Técnica Supe io de A qui ec u a. Uni e sidad de Se illa.
Abs ac
The equali ica ion o he coas o Os ia (P oge o Os ia Wa e on ) is he main componen o he "Second
Tou ism Pole o Rome Capi al". A p ojec concei ed while esponse and economic de elopmen o he coas al
own and Rome i sel . Among he speeches includes u ban and en i onmen al eco e y, in oduc ion o new
complemen a y o he exis ing and almos comple e emodeling o he sea on o Os ia. Along wi h his, we
highligh he ollowing communica ion exe cise eco e y and enhancemen is su e ing a ionalis
a chi ec u e Os ia sea on as an exe cise o pa imonial and hallma k o an a chi ec u al ypology ela ed o
he ou ism phenomenon.
Keywo ds: Rome, Os ia, wa e on , u ban ecupe a ion, ou ism
Resumen
La ecuali icación del li o al de Os ia (P oge o Os ia Wa e on ), es la componen e p incipal del p oyec o
“Segundo Polo Tu ís ico de Roma Capi al”. Un p oyec o concebido como espues a y mo o de desa ollo
económico de la ciudad li o al y de la p opia Roma. En e sus ac uaciones comp ende in e enciones de
ecupe ación u bana y ambien al, in oducción de nue as unciones complemen a ias a las exis en es y una
emodelación casi comple a de la achada ma í ima de Os ia. Jun o a ello, des acamos en la siguien e
comunicación el eje cicio de ecupe ación y pues a en alo que es á su iendo la a qui ec u a acionalis a
del en e ma í imo de Os ia como eje cicio de pa imonialización y seña de iden idad de una ipología
a qui ec ónica ligada al enómeno u ís ico.
Palab as cla e: Roma., Os ia, en e ma í imo, ecupe ación u bana, u ismo
165
In e na ional Semina Tou is ic Te i o ies:
Tou is ic Image y and he cons uc ion o con empo any landscape
Lou des Royo Na anjo: Os ia Wa e on . Secondo Polo Tu is ico di Roma Capi ale
ISBN: 978-84-92931-37-8
sensación de a qui ec u a na al.
Du an e los años de la gue a del Lido di Os ia se con i ió en un 'obje i o mili a ' y
muchas illas y edi icaciones balnea ias ue on des uidos po los alemanes, ya que se
conside a un pun o de e e encia ácil pa a el desemba co de las opas aliadas. La playa
es aba llena de minas y búnke s de ho migón a mado. El bomba deo aliado des uyó lo
poco que los alemanes habían sal ado. Sin emba go, un des ino más benigno
sob e i ión, como ue La Pine a, inicialmen e ocupada po las opas alemanas y luego
equisado po las au o idades aliadas. Después de la gue a, la Pine a eanudó sus
ac i idades, y cambió su nomb e po el de La Vecchia Pine a pa a di e encia se de la
ecina Nue a Pine a, man eniendo sus ca ac e ís icas de encuen o exclusi o y lujoso.
El p oyec o de es au ación ac ual se p opone como una "compensación debido a las
manipulaciones que se han p oducido en el iempo", con una ees uc u ación que ha
lle ado a un nue o plan de dis ibución de unciones, la adap ación de los sis emas a las
nue as exigencias y no ma i as de p oducción eque idos po el clien e. Cabe señala
que el es ablecimien o, aunque de g an alo como documen o his ó ico y un ejemplo de
a qui ec u a cos e a del siglo XX, no es di ec amen e obje o de ningún ipo de p o ección
con la que con ó el p oyec o. La in e ención ealizada ha de uel o al es ablecimien o
balnea , una imagen uni a ia, que ha ecupe ado espacios y ha de uel o el o igen de una
pieza an singula como la que desc ibimos.
Sin emba go, en es e p oceso de ecupe ación, ambién des acan algunos elemen os
nega i os que deben mani es a se como ep esen a i o de la ca en e p o ección in eg al
del edi icio, como ha sido la sus i ución de elemen os an impo anes pa a la de inición
de un conjun o como son las ba andillas ubula es a modo de ba co. Las ba andillas
ubula es, ya no exis en, han sido sus i uidos po o os de ace o inoxidable
con empo áneo que ep oducen en cie o modo el sen ido en un ajus e equi alen e de
con o midad con las no mas de segu idad igen es y al u a mínima.
3 CONCLUSION
A pesa de la deg adación y la manipulación su ida a lo la go de los años, la palazzina
de A. Libe a ep esen a uno de los ejemplos más signi ica i os del acionalismo de Os ia
Lido y de oda Roma. La ecupe ación de dicho elemen o se ha con e ido en un símbolo
de una a qui ec u a y de un luga , abajando pa a de ol e las ca ac e ís icas de la
plan a o iginal en una nue a imagen el esul ado de un cuidadoso comp omiso con los
cambios en las necesidades, en la ac ualidad come cial y uncional.
En de ini i a, podemos deci que el p oyec o de ecupe ación ha sabido esca a los
alo es inmanen es del edi icio en una pues a en alo de la ob a y una ecupe ación de
la pieza.
La ecuali icación del li o al de Os ia expe imen ado ecien emen e con los abajos
p opues os bajo el P oge o Os ia Wa e on se con ie en en mo o es de di e en es
ac uaciones que de mane a len a an des inados a con e i el li o al de Roma en el oco
de a acción u ís ica más impo an e despuñes de la Capi al. Un p oyec o concebido
como espues a y mo o de desa ollo económico de la ciudad li o al y de la p opia
172
In e na ional Semina Tou is ic Te i o ies:
Tou is ic Image y and he cons uc ion o con empo any landscape
Lou des Royo Na anjo: Os ia Wa e on . Secondo Polo Tu is ico di Roma Capi ale
ISBN: 978-84-92931-37-8
Roma, en el que de ec a cómo desde el econocimien o de in e enciones sob e el
p opio pa imonio deben des aca se po encima de odo como ejemplo a segui en
sucesi as ac uaciones.
No as:
[1] Des aca la Planime ía de Paolo O lando en la que se obse a en de alle del Plan
Gene al de la Nue a Os ia. El plan comenzó como un p oyec o pa a da apoyo a lo que
se ía un g an pue o ma í imo de Roma, ap o echando las habilidades y conocimien os
de los miemb os de la Comisión Técnica de los socios del Comi é Nacional de Roma
Ma í ima (A chi io S o ico Capi olino, A chi io dello S udio di Paolo O lando, Disegni e
P oge i, ca ella 11).
[2]En la cos a de Os ia se ilma án películas como El jeque blanco y los Bulls-Lo sceicco
bianco e I i elloni de Fede ico Fellini en los años 1952-1953, Adelan amien o-Il so passo
po Dino Risi en 1962, en la que des aca la amosa escena de Vi o io Gassman y Jean-
Louis T in ignan en el depo i o a lo la go de la cos a bu lándose de los " abajado es", o
el domingo de e ano-Domenica d’es a e con Ugo Tognazzi, 1961. Os ia ambién es el
juego a o i o del au o de las ob as de Ve ano-es i e con ac o es como Aldo Fab izi,
Peppino De Filippo y Ninchi A e. Des acables son ambién las películas como Domingo
de agos o-Domenica d’agos o de 1949, La amilia passaguai-La amiglia passaguai, 1951
de Wal e Chia i, o Fe agos o en bikini-Fe agos o in bikini, 1960 y la película de se ie
más lige a y come cial Pob e pe o he mosa-Po e i ma belli.
[3]La palazzina ca ac e iza á el c ecimien o de la Roma con empo ánea. Una nue a
ipología que apa ece á como consecuencia de la a iación en los años 20 de las no mas
de cons ucción y las nue as necesidades habi acionales. Pa a sabe más sob e es a
ipología consul a AA.VV. (2008), Il disegno della palazzina omana, Kappa, Roma.
[4] La zona, si uada en el su -oes e de Roma, se encuen a en e el ío Tíbe , el cin u ón
e de de la Rese a Cos e a y la omana Via C is o o o Colombo. Tiene al ededo de
85.000 habi an es. El asen amien o de Acilia se p esen a como un á ea homogénea,
donde al e nan bloques de i iendas públicas, y edi icios p i ados. Pa a más
in o mación consul a el p og ama de allado del plan en:
h p://www.u banis ica.comune. oma.i /p u-acilia.h ml
[5]Pa a más in o mación consul a el p og ama de allado del plan en:
h p://www.u banis ica.comune. oma.i /p u-acilia.h ml
[6] El modelo in aes uc u al y de anspo e p e is o en el Nue o Plan Regulado
Gene al comp enden a ni el u bano los siguien es pun os de ac uación: 1. Id oscalo; 2.
Á ea cen al; 3. Paseo Racionalis a; 4. Ciudad del Agua; 5. Ciudad del Juego y de la
Ciencia; 6. Ciudad del bienes a ; 7. Pa que acuá ico; 8. Es anques de Os ia; 9. Os ia
An ica.
[7] La Esposizione Uni e sale Roma obedece a las siglas de EUR, o iginalmen e llamado
E42. Cons i uye una zona subu bana y cen o de negocios de Roma diseñado po Beni o
Mussolini en 1935 pa a celeb a los ein e años de ascismo. En é minos u banís icos
EUR ue concebido pa a di igi la expansión de la ciudad de Roma hacia el sudoes e,
conec ándola con el ma . Sin emba go, la Exposición nunca u o luga debido a la
173
In e na ional Semina Tou is ic Te i o ies:
Tou is ic Image y and he cons uc ion o con empo any landscape
Lou des Royo Na anjo: Os ia Wa e on . Secondo Polo Tu is ico di Roma Capi ale
ISBN: 978-84-92931-37-8
de o a i aliana en la Segunda Gue a Mundial.
[8] Ris u u azione e es au o dello S abilimen o balnea e “La Vecchia Pine a”. Lido di
Roma – Roma. Commi en e: Socie à S abilimen i Balnea i Lido di Roma S. .l. Anno di
ul imazione dei la o i dell’edi icio cen ale: 2006. P oge is i: Gio gio Blanco, Claudio
Na dulli
Bibliog a ía
AA.VV. (2008), Il disegno della palazzina omana, Kappa, Roma.
CALABRESE, Umbe o (2003), L´a chi e u a ad Os ia, F a elli Palombi Edi o i, Roma.
RINALDI, Robe a (2003), La palazzina di Adalbe o Libe a a Os ia quale oso sa
a chi e onica e cul u ale. Valu azioni economiche e a ibili à del p oge o di
conse azione, Ed. A acne, Roma.
h p:// oma e e e.hypo heses.o g/416
h p://www.u banis ica.comune. oma.i /pa ec-os ia-lungoma e.h ml
h p://wa e on oma.blogspo .com.es/2013/03/alemanno-s-alla-cabina-di- egia.h ml
h p://www.pabaac.benicul u ali.i /opencms/app o ondimen i/si onew/i a/ oma/os ia/os ia
.h m
174