scieee Science in your language
[es] (orig)

Hidalgos del Ribeiro de Avia: la casa de Candendo en San Miguel de Lebosende (Leiro), siglos XVI-XVII

Abstract

O propósito deste artigo é dar a coñecer os primeiros resultados das nosas investigacións respecto da familia González Candendo, oriúnda de San Miguel de Lebosende, concello de Leiro. A súa historia remóntase até finais do século XVI e conclúe nos inicios do XVIII, coa súa unión a unha rama secundaria dos Garza Quiroga de Tor. Con tal obxecto, basearemos a nosa análise en dous puntos principais: a xenealoxía e o patrimonio, alicerces fundamentais para comprender a orixe e a evolución socioeconómica dos seus membros. Con iso pretendemos brindar unha pequena contribución ao coñecemento deste grupo social na área ourensá e, por extensión, na Galicia rural interior

Read accessible full text

Hidalgos del Ribeiro de Avia: la casa de Candendo en San Miguel de Lebosende (Leiro), siglos XVI-XVII

Author: Rodríguez Palmeiro, Iago
Publisher: Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)
Year: 2014
DOI: 10.3989/ceg.2014.127.03
Source: https://minerva.usc.es/bitstreams/4ba3bb7e-66dc-448a-8737-a5213f7b1690/download
HIDALGOSDELRIBEIRODEAVIA:LA
CASADECANDENDOENSANMIGUELDE
LEBOSENDE(LEIRO),SIGLOSXVI-XVII*
IagoRod íguezPalmei o
Uni e sidaddeSan iagodeCompos ela
CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS, LXI
Núm. 127 (ene o-diciemb e 2014), págs. 81-115
ISSN: 0210-847X
DOI: 10.3989/ceg.2014.127.03
* Es e abajoseinsc ibeenelma codelP oyec odeIn es igación“Pa oquiaycomunidad u-
alenGalicia,c.1450-c.2000,código:HAR2009-13304/HIST”, inanciadopo elMinis e iode
Economía y Compe i i idad y es á sub encionado con una beca pe enecien e al Subp og ama de
Fo macióndelPe sonalIn es igado (BES-2010-032147),dependien edelMinis e iodeEcono-
míayCompe i i idad.Lassiglasyab e ia u asempleadasenélsonlassiguien es:a .ci =a ículo
ci ado;ed.,eds.=edición/edi o ,-a,ediciones/edi o es,-as;di .,di s.=di ec o ,-a/di ec o es,
-as;ibíd.=ibídem;íd.=ídem;núm.,núms.=núme o(s);op.ci .=ob aci ada;pág.,págs.=
página(s); ., s.= omo(s); .= éase, ide.Que emosag adece lacolabo acióndelp o eso Pe-
ge oSaa ed aFe nándezyelapoyodocumen aldelA chi oHis ó icoUni e si a iodeSan iago
en la elabo ación de es e a ículo.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
HIDALGOSDELRIBEIRODEAVIA:LACASADECANDENDO
ENSANMIGUELDELEBOSENDE(LEIRO),SIGLOSXVI-XVII
Resumen
El p opósi o de es e a ículo es da a conoce los p ime os esul ados de nues as in-
es igacionesal espec odela amiliaGonzálezCandendo,o iundadeSanMiguelde
Lebosende, ayun amien o de Lei o. Su his o ia se emon a has a inales del siglo XVI
yconcluyeenlosiniciosdelXVIII,consuuniónauna amasecunda iadelosGa za
Qui ogadeTo .A ale ec o,basa emosnues oanálisisendospun osp incipales:lage-
nealogía y el pa imonio, pila es undamen ales pa a comp ende el o igen y la e olución
socio-económicadesusmiemb os.Conellop e endemosb inda unapequeñacon ibu-
ción al conocimien o de es e g upo social en el á ea u al o ensana y, po ex ensión, en
la Galicia in e io .
Palab ascla e: Hidalguía, genealogía, economía, capellanía, ob a pía.
FIDALGOSDORIBEIRODEAVIA:ACASADECANDENDOEN
SANMIGUELDELEBOSENDE(LEIRO),SÉCULOSXVI-XVII
Resumo
O p opósi o des e a igo é da a coñece os p imei os esul ados das nosas in es igacións
espec oda amiliaGonzálezCandendo,o iúndadeSanMigueldeLebosende,concello
de Lei o. A súa his o ia emón ase a é inais do século XVI e conclúe nos inicios do
XVIII,coasúauniónaunha amasecunda iadosGa zaQui ogadeTo .Con alobxec-
o, basea emos a nosa análise en dous pun os p incipais: a xenealoxía e o pa imonio,
alice ces undamen ais pa a comp ende a o ixe e a e olución socioeconómica dos seus
memb os.Conisop e endemosb inda unhapequenacon ibuciónaocoñecemen odes-
e g upo social na á ea ou ensá e, po ex ensión, na Galicia u al in e io .
Palab ascla e: Fidalguía, xenealoxía, economía, capelanía, ob a pía.
NOBILITYOFTHERIBEIRODEAVIA:THE
HOUSEOFCANDENDOINSANMIGUELDE
LEBOSENDE(LEIRO),16TH-17THCENTURIES
Abs ac
The pu pose o his a icle is o p esen he i s esul s o ou in es iga ions conce ning
heGonzalezCandendo amily,na i e oSanMigueldeLebosende,councilo Lei o.
I s his o y goes back o he la e six een h cen u y and ends in he ea ly eigh een h, wi h
i sunion oaseconda yb ancho Qui ogaGa za amily.To hisend,wewillbaseou 
analysis on wo main poin s: he genealogy and he i age, essen ial mains ays o unde -
s and heo iginandsocio-economicde elopmen o i smembe s.Ou aimis op o ide
a small con ibu ion o he unde s anding o his social g oup in he u al a ea o Ou ense
and, by ex ension, in he inland Galicia.
Keywo ds: Nobili y, genealogy, economy, chaplaincy, pious wo k.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
In oducciónyobje i os
Labajanoblezagallega,alaquealgunosau o esiden i icanconla i-
dalguía1, es el g upo social in e media io po excelencia de la Galicia
mode na2.Su gidaalasomb adela iejanoblezamedie alymedian e
1 El é mino“hidalguía”alude,enp opiedad,alconcep oosi uaciónju ídicaqueenglobaa odoel
conjun odeles amen op i ilegiado—lanobleza—y,po consiguien e,u iliza losólopa aiden i-
ica aunapa ede e minada—lamenosencumb ada—delamisma esul a o malmen ee óneo:
ju ídicamen e, hidalgos y nobles e an análogos, pues los hidalgos e an los nobles y los nobles e an
loshidalgos.Ellonoobs apa aquese econozcanlasg andesdesigualdades—noju ídicas—que
sedabanden odees eg upoencuan oa iqueza,pode yposicióno econocimien osocial;deahí,
ladis incióncomúnmen eacep adaen eal a,mediaobajanobleza,oen enobleza i ulada,noble-
zaco po a i aosimplehidalguía(losp ime osexhibíansume cedo í ulodel eino,lossegundos
su pe enencia a ó denes y co po aciones con p ueba, y los úl imos sólo a su condición de sang e
po líneade a ón).Es omismo,aunqueconunsen idodi e en e—en elaciónsóloconel econo-
cimien osocialyju ídico(an igüedadyno o iedad)ynoencuan oalp i ilegioinhe en e—, enía
ambiénsu e lejooco espondenciaenlasusualesdis incionesquepo en oncessehacíaen ela
hidalguía no o ia, la hidalguía en p opiedad o la hidalguía de p i ilegio, po ello, no e a igual se
condedeAma an equehidalgodego e a,aunqueambosindi iduospe eneciesen o malmen e
a la hidalguía. (Ag adecemos a Edua do Pa do de Gue a a y a Pege o Saa ed a las p ecisiones al
espec o).
2 Es e g upo social ha sido obje o de nume osas in es igaciones en el ma co de la his o iog a ía
compos elana, . Ramón Villa esPaz, La p opiedad de la ie a en Galicia,1500-1936,Mad id,
SigloXXI,1982;Pege oSaa ed aFe nández, Economía, polí ica y sociedad en Galicia. La
p o incia de Mondoñedo, 1480-1830,San iagodeCompos ela,Conselle íadaP esidencia,1985;
Luis Domínguez Cas o, Viños, iñas e xen es do Ribei o. Economía e pa imonio amilia ,
1810-1952,Vigo,EdiciónsXe ais,1992;PazLei ósdelaPeña,“LacasadeFon e iz”,Bole ín
Au iense,XXIII(1993),págs.197-237;JoséLuisDíazCas o e de-Lodei o, El seño ío de
de la Casa de Sonán en su ju isdicción, gobie no y hacienda du an e los siglos XVI al XX, Pa-
d ón,No oSéculo,1995;Ví o ManuelMiguésRod íguez,“OdominiodaCasadeSanFizde
Asma: E olución e in e sión dun dominio idalgo du an e o an igo éxime”, Cuade nos de Es udios
Gallegos,XLII(1995),págs.39-67,Ví o ManuelMiguésRod íguez, A idalguía galega: un
b e e enxe ga his ó ico a a és da Casa de San Fiz de Asma e ag egadas, San iago de Compos-
ela,Tó culo,1997,Ví o ManuelMiguésRod íguez, As e as, as pousas e os inculei os. A
idalguía galega na Época Mode na,Sada,EdiciónsdoCas o,2002;An onioP esedoGa azo,
Os de ancei os dos pazos: economía e es a exias sociais da pequena idalguía u al na Galicia
in e io (ss. XVI-XVIII),San iagodeCompos ela,So eloBlanco,1997,An onioP esedoGa a-
Recibido/Recei ed:12/05/2014
Acep ado/Accep ed:03/09/2014
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
84
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
un la go p oceso, adecuadamen e cons a ado po la his o iog a ía, se consolida
comounapiezabásicaeneleng anajepolí ico,socialyeconómico.Suex ao -
dina io ascenso desde las capas humildes de la comunidad has a la posición
dominan equede en aenlaconclusióndelAn iguoRégimensólopuedeex-
plica se a a és de una se ie de mecanismos, bien compensados, de p omoción
polí ica, económica, social y cul u al. En es e len o desa ollo, los hidalgos se
zo,“Apequena idalguía u aleapa ce íadegando:ACasadaF agadeSanXiaodeCa ballo
-F iol-,1680-1800”,Cuade nos de Es udios Gallegos,109(1997),págs.53-78,An onioP esedo
Ga azo,“Losing esoseconómicosdeunhidalgogallego: en asynegociosdedonBlasMa ía
Rubiños(1772-1810)”,In es igaciones His ó icas. Época mode na y con empo ánea, 19 (1999),
págs.11-37,An onioP esedoGa azo, Dueñosyseño esdecasas, o esypazos, 1500-1900:
(con ibución al es udiodela idalguía gallega), esis doc o al inédi a, San iago de Compos ela,
2001,An onioP esedoGa azo, “Pa imonio y adminis ación p i ada en la hidalguía gallega du-
an e el An iguo Régimen a a és del ejemplo de la Casa de Noceda”, Es udis d’His ò ia Ag a ia.
Homena ge al D . Emili Gi al i Ra en ós,17(2004),págs.719-728,An onioP esedoGa azo, A
idalguía galega an e a c ise do an igo éxime: (1812-1868),San aComba,T esC es,2006,An o-
nio P esedoGa azo,“Ocle osecula galegodeo ixe idalganaÉpocaMode na:unhapode osa
eli e local”, Compos ellanum,LII(2007),p.651-170,An onioP esedoGa azo, A idalguía gale-
ga: es udos sob e a ep odución social dos idalgos na Galicia Mode na, San iago de Compos ela,
Lós ego,2008,An onioP esedoGa azo, “Hidalgos y casas hidalgas en la p o incia de Ou ense
enlaEdadMode na”,enMa íaLópezDíaz(ed.),Cuade nos Feijonianos de His o ia Mode na
IV,San iagodeCompos ela,Anda i a,2013,págs.65-105;Isid oGa cíaTa o, La Casa de Ou-
a elo en Valdeo as. Fo mación y desa ollo de su pa imonio (siglos XIV-XX),Mad id,G á icas
Lou ei o,2001;Anas asioSan osIglesiasBlanco, A Casa de Xunquei as nos séculos XVIII e
XIX. Con ibución ó es udio das economías idalgas,Valga,ConcellodeValga,2004,Anas asio
San os IglesiasBlanco, La Casa de Ama an e, siglos XVI-XIX,San iagodeCompos ela,Uni-
e sidadedeSan iago,2008;FelipeCas oPé ez, A Casa de Vallada es: o mación e e olución
do pa imonio dunha amilia dominan e na Pon e ed a do An igo Réxime,Pon e ed a,Depu ación
P o incial,2004;Ví o ManuelMiguésRod íguez. y An onio p esedoga azo, “Los p i ilegia-
dos”,enIsid oDube Ga cía(coo d.),His o ia de la Galicia Mode na,San iago,Uni e sidadde
San iago,2012,págs.269-317;JoséLuisDíaz Cas o e de-Lodei o, Mo gados e xu isdicións
na e a econdadodeTaboada, séculos XV-XVIII,Gun ín,AsociacióndeAmigosdoMos ei o
deFe ei adePalla es,2012;Ca losAnd ésGonzálezPaz (ed.), El Pazo de To a : espacios,
pe spec i as, iempos,San iagodeCompos ela,CSIC,2012(Col.Monog a íasde“Cuade nosde
Es udiosGallegos”,12);IagoRod íguezPalmei o, “La idalguía en el in e io de la p o incia de
Lugo.SiglosXVI-XIX”,enEliseoSe anoMa ín(coo d.),De la ie a al cielo. Líneas ecien es
de in es igación en his o ia mode na,Mad id,CSIC,págs.839-856,IagoRod íguezPalmei o,
“La ida co idiana de la idalguía gallega en el in e io de la p o incia de Lugo. Las casas de Vi igo
(Na iadeSua na),He midayMo ei as(Qui oga).SiglosXVIIIyXIX”,enMa íaJoséPé ezÁl-
a ez,Lau eanoManuelRubioPé ez,Al edoMa ínGa cía(eds.);F anciscoFe nándezIzquie do
(col.), Campo y campesinos en la España Mode na. Cul u as polí icas en el mundo hispano, ol.
II,León,FundaciónEspañoladeHis o iaMode na,págs.1497-1505,IagoRod íguezPalmei o,
“Fidalgos gallegos en el ocaso de la mode nidad. Apun es de su pa imonio a a és de los in en a-
iosdelaCasa-To edeBasille(Ba alla)ylaCasadeCandendo(Lei o).SiglosXVIII-XIX”,[en
p ensa];IsolinaRioneg oFa iña,“Una amiliadepode delaéli eo ensana:losBoán”,enMa ía
LópezDíaz(ed.),Cuade nos Feijonianos…op. ci .,págs.107-127.
85
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
con ie en en el pa adigma de mo ilidad de una sociedad conside ada adicio-
nalmen e como inmo ilis a.
Al a a se de una in es igación en cu so, hemos cen ado nues o análisis
en dos pun os esenciales: la genealogía y el pa imonio, a la espe a de pode
ex ende el mismo a las es a egias sociales y la ida co idiana. A al e ec o, des-
c ibi emos, en p ime luga , la e olución genealógica amilia , apoyada en los
da osqueposeemospa a,seguidamen e, aza unesbozodesuexpansiónpa i-
monial, de eniéndonos en las polí icas de cada uno de los seño es. Todo ello nos
pe mi i á comp ende mejo el c ecimien o social y económico de es os hidalgos
o ensanos,humildesenunp incipio,pe oquealcanzanun ele an edesa ollo
me ced al me cado de la ie a y el come cio del ino.
Fuen esyme odología
El ondodelquenoshemosse idoenes e abajoseencuen adeposi a-
do en el A qui o His ó ico Uni e si a io de San iago (ARG), en su sección de
A chi osFamilia es.Cons adecincomazosdedocumen aciónquealbe gan
esc i u as de los siglos XVI, XVII, XVIII y XIX, dis ibuidas a endiendo a su
ipologíaylocalizacióngeog á ica.Losmazoses ándi ididosasu ezenle-
gajosyés osennúme os,quepuedencon ene unoo a iosdocumen os.Enel
siguien ecuad o(Tabla1), e lejamosladi isióncuan i a i aycuali a i adel
a chi o es udiado.
Tabla1.O ganizacióndelA chi odelaCasadeCandendo
Mazos Legajos Núme os Documen os Tipologías
1º 3 47 57 Documen ación amilia y pa imonial
(capilla)
2º 3 20 18 Documen ación económica
3º 3 7 101 Documen ación pa imonial
(pa oquias)
4º 9 19 89 Idem.
5º 8 17 48 Idem.
5 26 110 313
Fuen e:A chi oHis ó icoUni e si a iodeSan iago,A chi osFamilia es,78-82.
Es a uen eeselp oduc odelaac i idadsocialyeconómicaquela amilia
a gene ando en su e olución his ó ica. Cons a p incipalmen e de esc i u as de
ipo pa imonial, cen adas en esencia en la segunda mi ad del siglo XVI y el

IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
86
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
XVII,e apasca ac e izadaspo unaexpansiónpaula ina.El olumendocumen-
aldecaeenelXVIIIhas acasidesapa ece enelXIX,debidoaquelaCasaes
asimiladaen1711po losQui ogaTaboada,ypasaa o ma pa edeundispe so
pa imonio, dis ibuido po las p o incias de Pon e ed a, Ou ense y Lugo.
Alcon a iodeloquesuelesucede enlosa chi os amilia es3,elqueaquí
nosocupamues aunele adog adodeo ganización,cons uidaenbasea olu-
minososconjun osque eúnenlasesc i u asconuna ela i ao denaciónc ono-
lógica y ipológica. Además, los cuidados dispensados en el A qui o His ó ico
Uni e si a io de San iagohanconseguidoqueladocumen aciónlleguehas a
noso osenóp imascondicionesdeconse ación.Ellonoimpidequeel on-
doseencuen eincomple o,máximecuandonosde enemosaanaliza ladocu-
men ación amilia ,p ác icamen einexis en edespuésdelaño1700.Es edé ici 
a ojaunase iededudasenlasucesiónqueesp eciso ellena conelapoyode
o os ondos, ya sean documen ales o bibliog á icos.
Así pues, hemos empleado egis os deposi ados en el A chi o do Reino de
Galicia(ARG), undamen almen eplei osquesos ienenlosmiemb osdela a-
milia con o os hidalgos, campesinos o con a el monas e io de San Clodio do
Ribei o de A ia, p incipal pode económico del en o no del sola . Amén de es-
os, hemos ecu ido a a ios plei os po he encia conse ados en el A chi o de
la Real Chancille ía de Valladolid (ARChV), con el ánimo de dilucida el o igen
delosQui ogaTaboada, amiliaenlaquedesemboca á,enúl imo é mino,el
pa imonio de la Casa de Candendo.
GenealogíadelaCasadeCandendo4
El20deno iemb ede1555,enlosp o undos alles i ícolasdelRibei ode
A ia,GonzalodoCandendo5,hidalgo na u aldelapa oquiadeSanMiguelde
Lebosende,hacía edac a su es amen oan eelesc ibanoRod igoPé ez6. En él
es ipulabacomosusúnicoshe ede osasushijosPed oGonzálezySabinaGon-
3 Recien emen e, hemos e ec uado una e isión his o iog á ica de los abajos del ámbi o galaico
quesebasanenes a uen e, .IagoRod íguezPalmei o, “Los a chi os amilia es y la his o ia
u al. Re isión his o iog á ica y pe spec i as de u u o” [en p ensa].
4 Ve AnexoI:Á bolgenealógicodelaCasadeCandendo,(ss.XVI-XVIII)
5 Las uen esnoa es iguansu iliación,aunqueposiblemen e uesehijodeLopodoCandendoy
Leono deAl es,pa ejaqueconocemosme cedaunaesc i u ade o oo o gadapo elmonas e io
deSanClodiodoRibei odeA iaen1506.A qui oHis ó icoUni e si a iodeSan iago,(enadelan-
eAHUS),A chi osFamilia es,80,leg.1,núm.1,doc.1.Elcomplemen o oponímicoCandendo
es á inculadoalluga delmismonomb e,enla elig esíadeSanMigueldeLebosende,pa amás
in o mación, . F u os Fe nándezGonzález, O pad ón de San Clodio de 1580: es udio his ó ico
e onomás ico,San iagodeCompos ela,AsociaciónGalegadeOnomás ica,2008,pág.118.
6 AHUS,A chi osFamilia es,78,leg.1,núm.1.
87
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
zález,pa iendosupa imoniode o maequi a i aen eambos,ydejándolosa
la u eladedeMa ga i aFe nández7,suesposaymad edelos e oños.Deigual
mane a, y pa a cos ea su sepul u a, dejó a la ob a de la iglesia un cañado de ino
blanco y al monas e io de San Clodio, un moyo de la misma especie.
Ped oGonzálezdeCandendose áel e dade oa í icedelaexpansiónde
es a amilia. Su igu a esal a en la his o ia genealógica, como esponsable de la
undacióndeunacapellaníay ínculoenlaiglesiadeLebosende,dequiensu
nie o se ía el p ime pa ón. A pesa de la ex ensa documen ación pa imonial
quelegó,nohemospodidocons a a elnomb enilap ocedenciadesucónyuge,
pe o sí el de su único e oño, Ped o Alonso de Chan ada8. En su amplio es a-
men o pidió se en e ado en la capilla de Nues a Seño a del Rosa io en San
MigueldeLebosende9.
Ped oAlonsodesposóaMa íaGonzález,cuya iliaciónnosesdesconocida.
Losescasosdocumen osquesob eélhanquedadodemues anquelle óacabo
unade ensalegaldelahe enciaybienesquesuhijohabía ecibidocomopa-
ón inicial de la capellanía. P ime o en la Real Audiencia de Co uña, en cuyo
luga seejecu óelemba godeloshabe esdelmencionadoPed oen1611,po 
inicia i adeMa eoÁl a ezdeBus aman e,alcaldemayo delReinodeGalicia,
bajolasacusacionesdehabe p ac icadousu a;yluegoenlaChancille íade
Valladolid,dondeen1612se e ocóes asen enciaydichasposesiones ue on
ein eg adas10.Ladecisión ueapeladapo el iscalpe osecon i móel30de
oc ub e y ue expedida Real Ca a Ejecu o ia pa a e i ica la11.
Así pues, don And és Alonso de Chan ada, hijo de Ped o Alonso y nie o de
Ped oGonzález,seins i uyócomop ime pa onodelacapilladelaVi gendel
Rosa io en Lebosende y seño de la Casa de Candendo. Con is as a ac ecen a
suposiciónsocial,en ablóma imonioconlahidalgadoñaMa íaPa doRi a-
denei a,he manadel egido delaciudaddeO ensedonJuanPa dodeUlloa
7 Desconocemossuascendencia,aunquesuma idodesg analasencillado equeapo óalma-
imonio: 8 ca adu as de iña en dis in os luga es de Lebosende, una cuba de ino, un po e y una
calde adecob enue os,másuna cacon12sábanasdelienzoensuin e io .Ibídem.
8 F u osFe nándezindica,ensues udioonomás ico,queelcomplemen o“deChan ada”apa ece
siemp e asociado a pa ien es de los Candendo, . F u os Fe nándezGonzález, O pad ón de San
Clodio… op. ci ., pág. 119.
9 AHUS,A chi osFamilia es,78,leg.1,núm.6.Másadelan e,nosde end emosenes eimpo -
an e documen o.
10 Ibídem,núm.7.Unacopiadelplei osehallacus odiadaenelA chi odelaRealChancille ía,
. A chi odelaRealChancille íadeValladolid(enadelan eARChV),Plei osci iles,Pé ezAlonso
(F),caja1862,1.
11 Ibídem,Regis odeEjecu o ias,caja2120,14.
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
88
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
y And ade12.Es eenlacenecesi ódeap obaciónpapalenelaño1655po se 
los con ayen es amilia es en e ce g ado de consanguinidad13, pe o esul ó
emendamen ebene iciosopa alosCandendo,po quelespe mi ióes ablece 
elación con una amilia inme sa en el ámbi o concejil o ensano14.
DonAnd ésAlonsoydoñaMa íaPa do u ie oncinco ás agos,deloscua-
les es ue on a ones: don An onio Candendo, don And és (sace do e), don
Beni o;ydosmuje es:doñaTe esaydoñaJacin a.Elpad edejóes ipuladoen
susúl imas olun ades(1655)quelamad edebíae ec ua unamejo ade3ºy
5ºsob eunodeloshijos15.És a,po su es amen ode1670,eligióadonBeni o
como ecep o ,aunquelasucesióndelacapellanía ecayóendonAn onio,elp i-
mogéni o16.Eno aesc i u a,doñaMa íahaceunadonaciónadonAnd éspa a
quepudieseo dena se,conbienespo  alo de1800ducados17. Sus dos hijas
con aje onma imonio,unaconPed odeRi e a,dequien u opo descenden-
ciaaunaniñallamadaBeni aRi e a;ylao aconLo enzodeNoboa,conquien
engend ódosniños:donJuanydoñaMa ía.
DonAnd és,clé igo, es aen1710y undaunacapilladedicadaalaVi gen
delRosa io,designandocomohe ede oalhijodesusob inadoñaBeni aRi e-
a,quealasazónes ácasadaconJoséBena idesQui oga.Ademásag egauna
po ciónde en aalacapillac eadapo Ped oGonzálezdeCandendo18. Es e
es amen ose ámodi icadopo uncodicilode1711enelcualsees ipulaque
12 En elaciónaes eenlaceexis endosdocumen osdedo e echadosen1619y1629, espec i a-
men e.Enelp ime o,donJuanes ipulacomodo epa asuhe manalalegí imamás1000ducados
dea11 ealesydonAnd és,con ayen e, ijaaquellosbienesmueblesy aícesque u ie ealmo-
men o de su allecimien o, siemp e y cuando hubie e descendencia. En el segundo con a o, don
Juanp ome elamismado eydonAnd éses ipulacomo alladécimapa ede odossusbienescon
las mismas condiciones. El p ime documen o se halla en A chi o del Reino de Galicia (en adelan e
ARG),RealAudiencia,C5574-25-;yelsegundoenAHUS,A chi osFamilia es,78,leg.1,núm.8.
13 Ibídem,núm.10.
14 DonJuanPa doob u ola egidu íamedian ep o isióndelobispoy omóposesióndelca goel
16deoc ub ede1614.Al espec o,me emi oaMa íaLópezDíaz, Ju isdicción e Ins i uciones
locales de la Galicia me idional (XVI-XVIII),Vigo,Se izodePublicaciónsdaUni e sidadede
Vigo,2011,pág.195.
15 AHUS,A chi osFamilia es,78,leg.1,núm.9.
16 Ibídem,núm.12.
17 Ibídem, núm. 11. La dedicación de los segundones al mundo eligioso e a una es a egia ecu-
en edelas amiliashidalgas,quepe seguíanconellonosóloel alo simbólicodecon a ensus
ilasconunpa ien eeclesiás ico,sino e o za suspa imoniosconlasapo acionesdelosclé igos
en el momen o de su mue e. Sob e es e pa icula , . An onio P esedoGa azo, “O cle o secula
galego de o ixe idalga na época mode na: unha pode osa eli e local”, Compos ellanum, 52(2007),
págs.651-670.
18 AHUS,A chi osFamilia es,78,leg.1,núm.22.
89
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
es a en a se en ienda adjudicada a la capilla es ablecida po él, no a la de su
abuelo Ped o19.
Po supa e,elhe manomejo ado,donBeni o,cedeen1712,median euna
donación in e i os odos sus bienes muebles y aíces, censos, en as, de echos
yacciones,asusob inonie odonIgnacioQui ogaTaboada20, con inuado de la
línea como e emos más adelan e.
La sucesión de don An onio Candendo no es á exen a de li igios. Conc e-
amen e,unademandadesumad edoñaMa íapues acon alamisiónenpo-
sesión de los bienes solici ada po el p ime o en la Real Audiencia del Reino
deGaliciaen165621.És a eclamabanohabe luga aldis u edelosbienes
mien asnole ue asa is echalado equesuhe manolehabíadejadoes ipulada
pa asucasamien ocondonAnd ésAlonsodeChan adayqueés ehabíagas ado
enla emodelacióndelaCasadeCandendo;además,solici abaunapensiónali-
men icia pa a ella y sus hijos meno es. El ibunal alló a a o de don An onio,
o o gándolelaposesióndel ínculoycapellanía,acondicióndequesa is iciese
los eque imien osin e pues ospo sup ogeni o a.
Así pues, as es os a a a es legales, don An onio Candendo Pa do Ri ade-
nei a se ins i uye como seño de la Casa, su capilla y ob a pía, en el e ce cua o
delsigloXVII.Pocodespués, omaes adocondoñaAnaMa íaPungínVilla-
ma ín,queconcibe eshijos:elcapi ándonJuanAn onio,doñaBeni aydoña
Micaela.Ensusúl imasdisposiciones,e ec uadasen1685,elpad ees ipulaque
si su hijo a ón cumple unas de e minadas condiciones (alimen a , es i y do a
co ec amen e a sus dos he manas) ag ega á odos sus bienes al ínculo o iginal,
pa aquesup imogéni ololle ecomohe ede o22. Al ma gen de su ma imonio,
apa eceensu es amen ounahijana u al,denomb eAna,quep o esacomo
monjaenelcon en odeSan aCla adeAlla iz,yaquiendeja12ducadosanua-
les.
DonJuanAn onioen egaunin o mean eelalcaldemayo delaju isdic-
cióndeSanClodiopa ap oba quee aelúnicohijo a óndedonAn onio23, y
sushe manasleo o gansendospode esconelobje odequecob elasdeudas
quequedasenpendien esenel es amen odesupad e24.Noobs an e,donJuan
19 Ibídem,núm.23.
20 Ibídem,núm.24.
21 ARG,RealAudiencia,C5574-25-.
22 AHUS,A chi osFamilia es,78,leg.1,núm.14.Unacopiaseencuen adeposi adaenelA chi-
odelReino, .ARG,RealAudiencia,C5574-25-.
23 AHUS,A chi osFamilia es,78,leg.1,núm.15.
24 Ibídem,núm.16.
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
96
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
La e apa de las inculaciones en el ánsi o del siglo XVI al XVII: la
ac i idad expansionis a de Ped o González de Candendo.
Lasope acionesqueacabamosdeanaliza comienzanape ila elpa imonio
del sola , pe o, a la ho a de hace e e encia a su ex ensión, es imp escindible
de ene nos en la igu a del exponen e más no able de la amilia: don Ped o Gon-
zálezdeCandendo40.Sunomb eapa eceeng ancan idaddeesc i u as, e lejo
de su in ensa ac i idad come cial en p o del c ecimien o económico: comp as,
pe mu as, censos, obligaciones… pe gaminos donde se suceden con a os sob e
casas, iñas, lab adíos, mon es, p ados, hó eos, molinos…e c., con la pa icu-
la idad de se a a siemp e de bienes aíces, y no de en as. Es a he e ogeneidad
dein e encionescon as aconlap ác icaausenciade o os,pues oque an
sólo ecibeunopo pa edel ec o delaiglesiadeSan aMa íadeLamas,que
ecompensó así, su apoyo en un plei o con a el obispado de Ou ense41.
G á ico3.Comp asdePed oGonzálezdoCandendo,enducados(1559-1601)
Fuen e:A chi oHis ó icoUni e si a iodeSan iago,A chi osFamilia es,78-82.
40 El o igen y expansión de las casas hidalgas se basa con ecuencia en la ac i idad in ensa de
unoomásseño esqueejecu anpolí icasdein e siónconcen adasenunb e eespacio empo al.
Lasadquisicioneshechassuelense  inculadaspa ap opo ciona ala amiliaunabasepa imonial
segu asob elaqueasen a se.Comoindicanlosp o eso esMiguésyP esedo:“Es aza común en
odos ellos la posesión de una pe sonalidad audaz e hipe ac i a que, ampa ada en un ciclo econó-
mico expansi o, les lle a a plan ea es a egias de choque que se aducen en p ocesos ulgu an es
de acapa amien o de de echos pa imoniales, undamen almen e sob e la ie a, y en especial en-
as”.Ví o ManuelMiguésRod íguez y An onio P esedoGa azo, “Los p i ilegiados…” cap.
ci ., pág.274.
41 Se a adel o odelluga delIglesa ioenSan aMa íadeLamas,acambiode3moyosde ino
blanco.AHUS,A chi osFamilia es,81,leg.3,núm.2,doc.1.

97
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
Supolí icadecomp asa ojaunaci ade64 ansacciones(descon andope -
mu asocesiones),coninicioenelaño1559y inalenel1601,quee idencianuna
in e siónde1719ducados(18.909 eales)42,yunamediaanualde450.Enlap i-
me adécada, ealizaungas ode187ducados epa idosen eceope aciones,ci-
aqueaumen aenelpe íodo1570-1580,has alos483di ididosen ein i és.El
e ce amo supone el apogeo de las comp as de nues o hidalgo, has a el pun o
dedes ina 785,dis ibuidosen ansólodiezmo imien os.Es e i mosedesace-
le aapa i delaño1592,dondedesciendea264,asignadosaonce ansacciones.
Como e lejamosenelMapa2,es asac i idades ienenluga enunp ime 
momen oenla elig esíadeSanMigueldeLebosendeyelac ualayun amien o
deLei o(enneg o),pe ocon o mea anzael iempo,seex iendenpo buena
pa e de la coma ca del Ribei o (ayun amien os de Cenlle y A ión43) y, en meno
medida,deOCa balliño(ayun amien osdeBobo ásyOI ixo44),dichaszonasse
esal an en g is oscu o.
Mapa2.Localizacióndelascomp asdePed o
GonzálezdoCandendo(1559-1601)
Fuen e:A chi oHis ó icoUni e si a iodeSan iago,A chi osFamilia es,78-82.
42 Es e ni el de in e sión se coloca po debajo de o os casos documen ados, en su mayo pa e
delanobleza i ulada.DonPed oBe múdezdeCas o,seño deMon aos,empleó17.429 eales
en55con a os, .An onioP esedoGa azo, Nobleza y égimen seño ial en Galicia: la Casa de
Mon aos en los siglos XVI y XVII,San iagodeCompos ela,USCEdi o aAcadémica,2012,págs.
80-81;DonDiegodeUlloaRibadenei adeNoceda, ealizó158comp aspo un o alde23.154
s., . An onio P esedoGa azo,“Pa imonioyadminis ación…”a .ci .,págs.719-728.Aún
así,supe aconmucholascan idadesasignadaspo dis in oshidalgos.Véanselasadquisicionesde
Es ebanTen ei o(1757m s.en163)yJoséBeni oP adoLemos(2163m s.en163), .Ví o Ma-
nuel MiguésRod íguez, As e as, as pousas… op. ci ., págs.172-173.O osejemplosdemeno 
in e siónlos enemosenlasope acionesdeGe ónimoGildeQui oga,delosQui oga-A mes o,
que ealizó78comp asconundesembolsode7761,50 s.olasdeJuanGa cíadeP adoRibade-
nei a,seño deVilano adeDo meá,queemplea6257 s.en13, .An onioP esedoGa azo, Os
de ancei os… op. ci .,págs.50-62.
43 Lei o,(pa oquiasdeSanMigueldeLebosende,San oAd aodeViei e,SanB eixodeBe án,
San aMa íadeLamasySan oTomédeSe an es);Cenlle,(SanLou enzodaPena);A ión,(San os
Xus oePas o deA ión,San iagodeAmiudalySan aMa iñadeCó co es).
44 SanPed odeXu enzásySan aMa iñadaCidá, espec i amen e.
Neg o:Ubicación
o iginal
G is oscu o: á eas
de expansión
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
98
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
Alaluzdelosda os e lejadosenelG á ico4podemosdesg ana lacons-
i ución de los bienes desc i os en los documen os. En la p ime a década los
in e eses se cen an en ie as de labo , iñas y mon es, además de cie as edi i-
caciones,comocasasyhó eos.Yaenelsegundo amoseobse aunaumen o
impo an edelascap acionesde iñedosymon es,mien asqueloslab adíosy
cons ucciones ienen una meno p esencia. En el decenio siguien e des aca una
comp adedi e sashe edadesenelluga deCuñas(SanLou enzodePena),po 
laconside ablesumade600ducados45, además de iñedos y edi icios. Los úl i-
mos años mues an un descenso del gas o, concen ado esencialmen e en ie as
de iñedo.Siexcep uamoslasposesiones adicadasenSanMigueldeLebosen-
de,ensumayo pa ededominiodi ec odelMonas e iodeSanClodio,muchas
delasadquisicioneses áncon o madaspo bieneslib esdeca gasju isdicciona-
les,p opiedaddepequeñoscampesinosquese enobligadosa enuncia aellos
po la p esión de las deudas46.
G á ico4.Composicióndelosbienes aícesadqui idospo 
Ped oGonzálezdeCandendo,enducados(1559-1601)
Fuen e:A chi oHis ó icoUni e si a iodeSan iago,A chi osFamilia es,78-82.
45 AHUS,A chi osFamilia es,81,leg.5,núm.1,doc.3.
46 Sob eelendeudamien oc ónicodelcampesinadoenlaEdadMode na, .Pege oSaa ed a
Fe nández, La ida co idiana en la Galicia del An iguo Régimen,Ba celona,C í ica,1994,págs.
17-45.
99
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
Aunqueloshidalgosgallegossabíanqueelinc emen odelahaciendae a
muyimpo an e,nodejabandeladolaimagenpública,signodep es igio.Dada
sucondicióndepe sonasno o iasdela ecindad, eníanquehace  ale susu-
pe io idada a ésdeunase iedesignoscul u alesqueleso o gasenunapá ina
di e enciado a del en o no. Po ello, nues o p o agonis a o denó le an a en la
elig esíadeSanMigueldeLebosende,unacapillaconsignadaalaad ocación
deNues aSeño adelRosa io,deg ande ociónenlazona,pa alocualsolici ó
consen imien oalosp opios elig eses.És osaccedie onalaob ael14dema -
zode1567,nosincie as e icencias47.
Poco a poco, la Casa de Candendo se expande, cen ada en el acapa amien o
de en as y ie as inícolas, pe o sin ob ia el c ecimien o ju isdiccional. Así,
Ped oGonzálezob ieneen1587,median ep i ilegio eal,pa edelasalcabalas
delaciudaddeOu ense(70.000ma a edíesanuales),demanosdelosmonjes
delmonas e iodeSan aCla adeValladolid,(quieneslashabíanhe edadoasu
ezdedoñaLeono deCas o,condesadeRibada ia)48,acambiode57.647 s.
(1.960.000ma a edíeso5.241ducadosap ox.).Además,consigueelseño íode
San oAd aodeViei e,aldeadeCuñas(SanLou enzodaPena)ylaG anjade
Ves e ía de Goma iz, enajenados al monas e io de San Clodio y concedidos po
RealCéduladeFelipeIIel12de eb e ode159149.
47 Algunos ielessolici abanunluga deen e amien o anbuenocomoelquecedíanpa alaedi i-
cación.AHUS,A chi osFamilia es,78,leg.2,núm.1.
48 Ibídem,leg.3,núm.2,doc.2.GonzaloFe nándezha abajadoladocumen acióndelConda-
dodeRibada ia, .GonzaloF anciscoFe nándezSuá ez, La nobleza gallega en e los siglos
XIV-XV. Los Sa mien o, condes de Ribada ia,San iagodeCompos ela,ElEcoF anciscano,2002.
Podemosencon a unex ac odealgunosdocumen osdedoñaLeono en:GonzaloF ancisco
Fe nándezSuá ez, “Los Condes de Ribada ia du an e el einado de Ca los V”, Es udios Mindo-
nienses,21(2005),págs.49-313.
49 El seño ío de es os e i o ios pe enecía al monas e io de San Clodio de Lei o, pe o ue ans-
e ido al mona ca median e b e e del papa G ego io XIII, a cambio de un p i ilegio de ju o en
lasalcabalasdeSan iagodeCompos ela.AHUS,A chi osFamilia es81,leg.1,núm.2,doc.1.
Las necesidades económicas de la Co ona a o ecie on la en a de bienes eclesiás icos a lo la go
delsigloXVI,au o izadaspo di e sasdisposicionespon i icias.Ma íaLópezDíazya e ie ela
desmemb ación (y luego la ecupe ación) de los bienes del monas e io de San Clodio de Lei o en
suexhaus i oes udiodees e enómenoenGalicia:Ma íaLópezDíaz, “Al e aciones en el mapa
ju isdiccionalgallegodu an elaEdadMode na:lasdesmemb acioneseclesiás icasdelsigloXVI”,
Es udios mindonienses,7(1991),págs.559-588.Más ecien emen eyenlamismalíneacon amos
coneles udiodeMa íaÁngelesFaya,cen adoenel einadodeFelipeII:Ma íaÁngelesFaya
Díaz, “Los seño íos eclesiás icos gallegos y la en a de ju isdicciones en iempos de Felipe II”,
enJoséL.Pe ei aIglesiasyJesúsM.GonzálezBel án(eds.),Felipe II y su iempo, Ac as de la V
Reunión Cien í ica de la Asociación Española de His o ia Mode na,Cádiz,Se iciodePublicacio-
nesdelaUni e sidad,1999,págs.101-115.Ani elespañolydemodogene al,podemosci a los
es udios de Sal ado MoxóyO izdeVillajos,“Ladesamo izacióneclesiás icadelsigloXVI”,
Anua io de his o ia del de echo español,31(1961),págs.327-362yAl onsoMa íaGuila e
Zapa e o, El égimen seño ial en el siglo XVI,Valladolid,Uni e sidaddeValladolid,1987.Enlos
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
100
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
En los años siguien es, ambién mos ó in e és en la comp a de deuda pú-
blica, ampa ado en el con ex o económico del momen o, po el cual la Co ona,
necesi adadeing esospa asos ene suag esi apolí icaex e io ,comenzóa
ende ju os50.Dees a o ma,el23deab ilde1605,adquie eunju ode83.800
ma a edíesanualespo 1.676.050dep incipal,cuyos édi oses abansi uados
sob elasalcabalasdeVianadoBolo,Sou oBe mudo,Ve ínyPaciosdeMon-
e ei51.Seguidamen e,el23desep iemb ede1609ob iene37.137ma a edíes
acambiode1.299.795dep incipal,si uadosenelCo odeSanClodiodela
diócesis de Ou ense52.
Sob e es e c ecimien o pa imonial y ju isdiccional se basa una pa e im-
po an edelaes uc u aeconómicadelaCasadeCandendo,desdequepo su
es amen o, echadoen161153,Ped oGonzálezins i uyóunacapellaníabajola
ad ocacióndeNues aSeño adelRosa io,enlapa oquiadeLebosende54. Pa a
sucuidadoes ablecióquehubiesesiemp e escapellanes,enca gadosde eza 
unamisadia iade o mape pe ua,señalándoles25ducadosanualespagadospo 
elpa ónqueco espondiese,conlacondicióndequeayudasenal ec o dela
úl imosañoses alíneadein es igaciónhaseguidoa anzandome cedanue os abajos:Albe o
Ma cosMa ín,“Enajenacionespo p eciodelpa imonio egioenlossiglosXVIyXVII.Balan-
cehis o iog á icoype spec i asdeanálisis”,enRobe oJ.Lópeze al., Balance de la his o iog a-
ía mode nis a: 1973-2001. Ac as del VI Coloquio de Me odología His ó ica Aplicada (Homenaje
al p o eso An onio Ei as Roel),San iagodeCompos ela,Xun adeGalicia,2003,págs.419-443.
Sinosceñimosalanálisisdequiénessonlosquecomp anes osseño íos, .En iqueSo iaMesa,
La en a de seño íos en el Reino de G anada bajo los Aus ias,G anada,Uni e sidad,1995.Pa a
el caso conc e o de la en a de ju isdicciones pe enecien es al monas e io de San Clodio, . F u os
Fe nándezGonzález, O pad ón de San Clodio…op. ci .,págs.35-37,comoacla aes eau o ,
es asenajenacionesse ían ecupe adaspo elcenobiocis e cienseen1620,median eunacue do
conloshe ede osdePed oGonzález.
50 Lanoblezaespañola,ensusdis in osg ados,nopa ecehabe sidounag anin e so aendeuda
pública.Al espec odel enómenodela en adeju osenlaCas illaMode na,me emi o,en e
o os, a Pila TobosoSánchez, La deuda pública cas ellana du an e el An iguo Régimen (Ju os)
y su liquidación en el siglo XIX,Mad id,Minis e iodeHacienda,1987,págs.206-209;Ca losÁl-
a ezNogal,“O e aydemandadedeudapúblicaenCas illa.Ju osdealcabalas(1540-1740)”,
Es udios de His o ia Económica,55(2009),págs.9-136.Enelcasodelahidalguíagallega,buena
pa e de las Casas es udiadas cuen an en e sus bienes algunos ju os eales. Po ejemplo, la Casa de
Ou a elodeValdeo ascon abacondos inculadosensumayo azgo,si uadosenlasalcabalasde
los pa idos de Ou ense y Pon e ada, . Isid o Ga cíaTa o, La casa de Ou a elo…, op. ci ., págs.
67-68.Ellonoobs apa aa i ma quelag anmayo íadeing esosdees eg uposocialgallegoes-
abanbasadosen en as o alesoasimiladas,ynosob eo osconcep oscomodiezmos,alcabalas,
ju osode echosdeseño ío.Sob ees epa icula , .Ví o ManuelMigués Rod íguez y An onio
P esedoGa azo, “Los p i ilegiados…” cap. ci ., pág.278.
51 AHUS,A chi os amilia es,78,leg.3,núm.2,doc.2.
52 Ibídem.
53 Ibídem,leg.1,núm.5.
54 Si uadasob elacapillacons uidaen1567.
101
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
elig esía a can a la misa mayo los es i os y domingos. Es e úl imo ecibi ía
4 ducados anuales a cambio de ela po el cumplimien o de odo lo dispues o.
A in de comple a su legado, undó ambién una ob a pía pa a do a a don-
cellas y es udian es55.Inicialmen e,disponíaquecadaañosecasasendoshué -
anas a cos a de sus bienes, siemp e y cuando una uese amilia y la o a la más
pob edela elig esía,yquese a asedepe sonashones asydebuena ida.
Así,enlado elesseñalaba70ducadosalaño espec i amen e,ex aídosdel
censoque eníaadqui idoenOu ense.Comobene icia ias,lasjó enesdebían
encende doshachas odaslas ies asydomingosenlapa oquiadeLebosende,
du an e el año pos e io a su enlace. Si no cumplían con ello, debían paga un
ducado,des inadoala áb icadelaiglesia,quedebíahace loensuluga .
Acon inuación,es ablecíaquesedo asea esescola es(dospa ien esyuno
elmáspob edela elig esía)con20ducadosanualespa acadaunodu an eseis
años.Lacondiciónimpues ae aqueempleasenbieneldine oyse o masen,pu-
diendo nomb a se o o candida o si alguno de ellos no cumplía. Además, anima-
baaquelosindicadosjó enes,una ez inalizadossuses udiosysiendoyaclé-
igosdemisa,eje cie anenlacapellaníains i uida.De ásdees ep ocesoyace
lain encióndega an iza elaccesodepa ien esalaIglesia,a indepa icipa 
ensus iquezas,que e o na íanenúl imo é minoala amilia.Dees a o ma,la
capilla se es ablecía como un buen pun o de pa ida en la ca e a eclesiás ica56.
Finalmen e, cons i uyó ínculo de odos sus bienes y los ag egó a la e e ida
capilla57, nomb ado po p ime pa ono y suceso a su nie o And és Alonso de
55 La undacióndecapellaníasyob aspíasse ealizabaconun eó icop opósi opiadoso,pe o
espondía en úl imo é mino a unas es a egias económicas y sociales bien calculadas. Al espec o,
. ManuelGonzález Ruiz, “Las capellanías españolas en su pe spec i a his ó ica”, Re is a de
de echo canónico,5(1940),págs.475-501;JuanP oRuiz, “Las capellanías: amilia, iglesia y
p opiedad en el An iguo Régimen”, Hispania Sac a,41(1989),págs.585-602.Pa aelcasogallego,
. DomingoLuisGonzálezLopo,“Unaspec odelamen alidad eligiosagallegadelossiglos
XVIIyXVIII:la undacióndeob aspías”,enManuelLucasÁl a eze al., Jubila io. Homenaje de
la acul ad de geog a ía e his o ia a los p o eso es D. Manuel Lucas Ál a ez y D. Ángel Rod íguez
González,San iagodeCompos ela,Se izodePublicacións,1987,págs.363-374.
56 En iqueSo iaMesa, El cambio inmó il. T ans o maciones y pe manencias de una éli e de
pode . (Có doba, ss. XVI-XIX), Có doba,EdicionesdeLaPosada,2000,pág.77.
57 Los ínculosymayo azgossonins i ucionesdelde echoci ilbásicasenelc ecimien oso-
cio-económicodelanoblezagallega, .Ví o ManuelMiguésRod íguez y An onio P esedo
Ga azo, “Los p i ilegiados…” cap. ci ., págs. 273-276.Sob elas ca ac e ís icas o malesdel
mayo azgo,suo igen,e oluciónyex inción, . Ba oloméCla e oSal ado , Mayo azgo y p o-
piedad eudal en Cas illa,1369-1836,Mad id,SigloXXI,1989.Dichains i ución ueuna o ma
de p ese a la in eg idad de los pa imonios an e las pa iciones obligadas po el paso del iempo:
En iqueSo iaMesa, La nobleza en la España Mode na, Cambio y con inuidad,Mad id,Ma cial
Pons,2007,págs.224-244.Ma íaTe esaPé ezelabo óunexcelen eanálisispa ala egiónmu -
ciana, con i mando la ele ancia de la misma en la o mación de las g andes casas nobilia ias, .
Ma íaTe esaPé ezPicazo, El mayo azgo en la his o ia económica de Mu cia. Expansión, c isis y

IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
102
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
Chan ada y después a sus hijos y descendien es legí imos con p e e encia de
a ónahemb aydemayo ameno .Es esis emaes ableceque,encadagene-
ación, el he ede o se á el a ón p imogéni o y, de allece sin sucesión, lo sean
sushe manoseno dendenacimien o.Enelcasodequeningunodeellos enga
descendencia, he eda án las he manas o denadas de la misma o ma.
El ínculo ag upaba di e sos ecu sos dedicados al man enimien o de la ca-
pilla y los blindaba con a la disg egación. Así, den o de los bienes aíces es i-
pulaba38 iñas,conunaex ensiónap oximadadede6,21hec á eas,ademásde
4 p ados, 3 so os y un naba en dis in os luga es de Lei o. Las en as ag egadas
alcanzabanlos58,31hec oli osdepan,4gallinasy1,01hldecas añas;es as
can idadeses aban ijadasená easex e nasalalocalizacióno iginaldelsola ,
alescomoOI ixo,Ribada ia,OCa balliño,Bobo ás,SanAma oyMaside, o-
daspe enecien esalap o inciadeOu ense.Enloquese e ie ealas en asde
inoincluían23,01hldeblancoy5,46hlde in o,cob ade asen a iosluga es
delayun amien odeLei o.Debemos ene encuen aenelcómpu oaquellos
caldosqueyaseencon abanalmacenadosyquellenabanlasbodegasdelaCasa
del Candendo, has a llega a los 148,83 hl.
El es ado poseía cie a can idad de ganado en égimen de apa ce ía con
campesinosdeLei oyA ión.Lasci assonmodes as:5bueyes,3 acasy10
bece os,másalgunosanimalesdelosquedesconocesunúme o58. En el es a-
men oes ipulasu en a(jun oaladelapla aqueposee,quenoseindicapo -
abolición (s. XVII-XIX),Mad id,Minis e iodeAg icul u a,PescaeInno ación,1990,págs.63-78
Resul a ambiénin e esan eelanálisisdeJesúsMa íaUsuná izsob esudesa olloyca ac e ís icas
p opiasenelReinodeNa a a, .JesúsMa íaUsuná izGa ayoa,“Mayo azgo, inculacionesy
economíasnobilia iasenlaNa a adelaEdadMode na”,Iu a Vasconiae,6(2009),págs.383-424.
58 Es eescasonúme oindicaquelosseño esnomos abang anin e éspo es aac i idad(eldes-
conocimien odePed oGonzálezdelnúme o o aldeanimales e ue zalaidea).Laapa ce íasolía
se unaocupacióneconómicacomplemen a iadelahidalguíagallega.Di e soses udioshanseña-
ladosuimpo anciaden odelosing esosdees eg uposocial,queseimplicabaenlabo esespe-
cula i as con el ganado. Al espec o, me emi o al análisis de An onio P esedo pa a di e en es casas
delin e io deGalicia,quemues aunaac i idadganade amuchomásin ensi aqueladeCanden-
do.Po ejemplo,las131unidadesde acuno,3deequino,155deo icáp idos,24depo cinoy17
deco alquesecon abilizanen1599enelin en a iodeDiegoLópez,sueg odeDiegoSánchez
Taboada, de la Casa de Vila xoán en Samos, . An onio P esedoGa azo, Os de ancei os… op.
ci .,págs.93-105,olos74de acuno,2deequino,90deo icáp idosy27colmenasque o maban
pa edelpa imoniodelaCasadaF aga(F iol)en1716, .An onioP esedoGa azo,“Apequeña
idalguía…”a .ci .,págs.53-87.Desdeunape spec i amásgene al,enloses udioscoma cales
de Pege o Saa ed a y O elia Rey, ya se apun aba a la impo ancia del égimen de apa ce ía en la
ganade íadelasá easdeFonsag adayUlla, .Pege oSaa ed aFe nández, Economía u al
an igua en la mon aña lucense. El concejo de Bu ón, San iagodeCompos ela,Uni e sidad,1979,
pág.53;O eliaReyCas elao, Ap oximación a la his o ia u al en la coma ca del Ulla (ss. XVII
y XVIII),San iagodeCompos ela,Uni e sidad,1981,pág.120.
103
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
meno izadamen e)pa aqueelhe ede oadquie auncensosegu o(ase posible
de o igen eal).
Delamisma o ma,Ped oGonzálezag ególosju osque eníaadqui idosen
di e sosluga esdelap o inciadeOu ense,yquesumaban153.800ma a edíes
anuales59.Incluyó ambiéndi e en escensos o malizadoscon ecinosdeLei o
yOI ixo,po un alo de10ducados.Todoelloconlain encióndedo a ala
capilla de un sos én económico cimen ado más allá de las en as en especie,
asegu andolape cepcióndedine olíquido.
Asípues,lasúl imas olun adesquehemosido e i iendo, esul ancapi ales
alaho adeen ende elde eni his ó icodelsola .Enellas,se ijanaquellosbie-
nesquei ánunidosalacapellanía,alobje odesos ene lasmandases ipuladas
sob e ella, así como las ob as pías señaladas pa a do a a doncellas y es udian es.
Se a a,enúl imo é mino,deuna elaciónpiadosaqueocul amo i osdeíndole
económico y simbólico: el sos enimien o de la memo ia del undado a a és
de su legado en la elig esía, y la pe pe uación de su Casa y es i pe a lo la go de
los siglos enide os.
La Casa de Candendo du an e el siglo XVII: de la consolidación a la
abso ción
T asel allecimien odePed oGonzálezdeCandendo,sucedióenel ínculo
y capellanía de Nues a Seño a del Rosa io su nie o And és Alonso de Chan a-
da.T aslade ensalegaldelahe encia ealizadapo supad ePed oAlonsode
Chan ada60, se encon aba en disposición de adminis a el pa imonio legado
po su abuelo.
Las uen esindicanque ecibiódos o osdelMonas e iodeSanClodiode
Lei o.Enelp ime o, echadoel19deab ilde162061, los monjes le cedie on
unaele adacan idaddebienes,en elosqueseencon aban9,66hec á easde
iñedo en dis in os luga es de la elig esía de Lebosende, una casa con laga y
co alenOsebe,mi addeo aenVilla e de,elluga ycasasdeLei oPequeño
(es osdosenla elig esíadeSanPed odeLei o),dosmon es(unode0,87ha,
conocido como Das Ped as Chas),unso ode0,31ha,yunpa diñei o en los
Casa es,pa aqueloedi icasedenue oolodedicasealcul i odela id.Dela
misma o ma,enCuñas, ecibióen o o1,14hade iñedos,unapiezade iñay
mon e y la aldea y casas de Alempa e. A odo lo expues o, unie on la aceña de
Lei o,ubicadaenelRíoA ia, emozada,consucanal,piey uedas.
59 70.000ma a edíesdelasalcabalasdeOu ensey83.800delasdeVianadoBolo,Sou oBe mu-
do,Ve ínyPaciosdeMon e ei,indicadasconan e io idad.
60 Dequiennohaquedado egis oalgunodeac i idadenela chi o.
61 AHUS,A chi osFamilia es,80,leg.1,núm.1,doc.5.
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
104
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
Acambiodelosbienesdesc i os,lapensiónanual ijadae adeelquin ode
odaslas iñaspagadoenlaG anjadelaG oba,0,20hldecas añaspo elso o,
unagallinaycua ocaponespo lascasas,yelquin odelas iñasqueseplan a-
senenlosCasa esouncapónencasodequedes inaseelluga alacons ucción
deunedi icio.La en apo elmolinoascendíaa4hldecen enoquedebíanse 
abonadosenelSanMa índecadaaño.
Enelp opiodocumen ohayunasome a e e enciaala ansacciónpo laque
el cenobio ecob a el con ol del seño ío ju isdiccional de San o Ad ao de Viei e,
aldeadeCuñas(SanLou enzodaPena)ylaG anjadeVes e ía de Goma iz,
adqui idopo Ped oGonzálezdeCandendoen1591.Dees a o ma,losmonjes
ecupe aban,29añosdespués,unimpo an eseño íoenajenadopo laco ona
du an e el einado de Felipe II.
El23de eb e ode1625,los eligiososa o annue amen eaAnd ésAlonso
deChan adauna iñade0,17haenlaRiguei a da Ag a,pa oquiadeLebosen-
de,conlacondicióndelpagodelquin odelasu asquep odujese62.
Finalmen e,el2dejuliode1646,losmismosp o agonis asaco da onque
elpagodelas epa acionesenlaaceñadeSanClodio(3.912 eales),noco es-
ponde íaalhidalgo,yaquecedíasude echosob eellaalmonas e io,yés e,a
cambio, le lib aba del dispendio y le eno aba odos los o os po dos idas de
eyes63.
La al a de esc i u as de comp a en a señala el in del c ecimien o de la Casa
deCandendo,po lomenos,enlosni elesenlosquesemo íaPed oGonzález.
La ac i idad de And és se ci cunsc ibe a una se ie de acue dos con el monas e io
de San Clodio de Lei o, median e los cuales consigue el con ol, a a és de la
ó mula o al, de una can idad eseñable de iñedos en la elig esía de Lebosen-
de,queasien an oda íamáslaeconomíadelaCasa,basadaenesenciaenla
explo aciónycome cializacióndel ino.
DonAn onioCandendoPa doRi adenei a,hijodelan e io ,mos ómayo 
endenciaquesupad ealasadquisicionesdebienes aíces,e ec uandoun o al
de6comp asdis ibuidasendosb e es amos empo ales(una ansacciónen
elaño1676ylaso ascincoen elosaños1681-1682).Lacan idaddes inada
alcanzólos140ducados(1.540 eales),ci asmodes asencompa aciónconel
ciclop o agonizadopo subisabuelo.
Enloque espec aasulocalizaciónyconlaayudadelMapa3,podemos
comp oba queelin e ésdeAn onioCandendosecen aúnicamen eendos
á eas,lapa oquiadeSanTomédeSe an es(ubicadaenelayun amien ode
62 Ibídem,doc.7.
63 Ibídem, doc. 8.
105
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
Lei o,ma cadoenneg o)yladeSanPed odeXu enzás(Bobo ás),encolo 
g is oscu o.
Mapa3.Localizacióndelascomp asdedonAn onio
CandendoPa doRi adenei a(1676,1681-1682)
Fuen e:A chi oHis ó icoUni e si a iodeSan iago,A chi osFamilia es,78-82.
Alaluzdelosda os e lejadosenelG á ico5,cons a amosqueelin e és
dedonAn onioseciñea educidaspa icipacionessob ebienes aíces.En1676
lle aacabounacomp adeunp adoyunapequeña iñaenXu enzás64. En el
bienio1681-1682laa enciónsiguecen adaenes amismaá ea,conlaadquisi-
ción de p ados y la mi ad de una casa65, además de la ob ención de un nabal en
San Tomé de Se an es66.
G á ico5.Composicióndelosbienes aícesadqui idospo donAn onio
CandendoPa doRi adenei a,enducados(1676,1681-1682)
Fuen e:A chi oHis ó icoUni e si a iodeSan iago,A chi osFamilia es,78-82.
64 Ibídem,82,leg.1,núm.1,doc.38.
65 Ibídem,docs.40,42y44.
66 Ibídem,81,leg.4,núm.2,doc.17.
Neg o:Ubicación
o iginal
G is oscu o: á eas
de expansión
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
112
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
Bibliog a ía
Ál a ezNogal,Ca los,“O e aydemandadedeudapúblicaenCas illa.Ju osdealcabalas
(1540-1740)”,Es udios de His o ia Económica,55(2009),págs.9-136.
Cas oPé ez,Felipe,A Casa de Vallada es: o mación e e olución do pa imonio dunha
amilia dominan e na Pon e ed a do An igo Réxime,Pon e ed a,Depu aciónP o incial,
2004.
Cla e oSal ado ,Ba olomé,Mayo azgo y p opiedad eudal en Cas illa,1369-1836,Mad id,
Siglo XXI, 1989.
DíazCas o e de-Lodei o,JoséLuis,El seño ío de de la Casa de Sonán en su ju isdicción,
gobie no y hacienda du an e los siglos XVI al XX,Pad ón,No oSéculo,1995.
DíazCas o e de-Lodei o,JoséLuis,Mo gados e xu isdicións na e a econdadodeTaboa-
da, séculos XV-XVIII,Gun ín,AsociacióndeAmigosdoMos ei odeFe ei adePalla es,
2012.
DomínguezCas o,Luis,Viños, iñas e xen es do Ribei o. Economía e pa imonio amilia ,
1810-1952,Vigo,EdiciónsXe ais,1992.
Ei as Roel, An onio, “Régimen sub o al e hidalguía in e media ia”. P ólogo al lib o de Ca -
menQuin ánsVázquez,El dominio de San Ma ín Pina io an e la Desamo ización, San-
iagodeCompos ela,Sec e a iadodePublicacionesdelaUni e sidad,1972,págs.10-12.
FayaDíaz,Ma íaÁngeles,“Losseño íoseclesiás icosgallegosyla en adeju isdicciones
en iemposdeFelipeII”,enJoséL.Pe ei aIglesiasyJesúsM.GonzálezBel án(eds.),
Felipe II y su iempo, Ac as de la V Reunión Cien í ica de la Asociación Española de His-
o ia Mode na,Cádiz,Se iciodePublicacionesdelaUni e sidad,1999,págs.101-115.
Fe nándezGonzález,F u os,O pad ón de San Clodio de 1580: es udio his ó ico e onomás i-
co,San iagodeCompos ela,AsociaciónGalegadeOnomás ica,2008.
Fe nándezSuá ez,GonzaloF ancisco,La nobleza gallega en e los siglos XIV-XV. Los Sa -
mien o, condes de Ribada ia,San iagodeCompos ela,ElEcoF anciscano,2002.
Fe nándezSuá ez,GonzaloF ancisco,“LosCondesdeRibada iadu an eel einadodeCa -
los V”, Es udios Mindonienses,21(2005),págs.49-313.
Ga cía Gue a, Elena, “MonedaenEspañaenlossiglosXVI-XVII”,enAl edoAl a Ez-
que ae al., La economía en la España Mode na,Mad id,Is mo,2006,págs.201-240.
Ga cía Ta o, Isid o, La Casa de Ou a elo en Valdeo as. Fo mación y desa ollo de su pa i-
monio (siglos XIV-XX),Mad id,G á icasLou ei o,2001.
GonzálezLopo,DomingoLuis,“Unaspec odelamen alidad eligiosagallegadelossiglos
XVIIyXVIII:la undacióndeob aspías”,enManuelLucasÁl a eze al., Jubila io.
Homenaje de la acul ad de geog a ía e his o ia a los p o eso es D. Manuel Lucas Ál a ez
y D. Ángel Rod íguez González,San iagodeCompos ela,Se izodePublicacións,1987,
págs.363-374.
GonzálezLopo,DomingoLuis,Men alidades eligiosas en la Galicia del Ba oco, San iago,
Xun adeGalicia,2002.
GonzálezPaz,Ca losAnd és(ed.),El Pazo de To a : espacios, pe spec i as, iempos, San ia-
godeCompos ela,CSIC,2012(Col.Monog a íasde“Cuade nosdeEs udiosGallegos”,
12).

113
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
GonzálezRuiz,Manuel,“Lascapellaníasespañolasensupe spec i ahis ó ica”,Re is a de
de echo canónico,5(1940),págs.475-501.
GoyDiz, Ana, O Mos ei o de San Clodio de Lei o,ACo uña,FundaciónCaixaGalicia,2005.
Guila eZapa e o,Al onsoMa ía,El égimen seño ial en el siglo XVI,Valladolid,Uni e si-
daddeValladolid,1987.
IglesiasBlanco,Anas asioSan os,La Casa de Ama an e, siglos XVI-XIX, San iago de Com-
pos ela,Uni e sidadedeSan iago,2008.
Lei ósdelaPeña,Paz:“LacasadeFon e iz”,Bole ín Au iense,XXIII(1993),págs.197-237.
LópezDíaz,Ma ía,“Al e acionesenelmapaju isdiccionalgallegodu an elaEdadMode na:
las desmemb aciones eclesiás icas del siglo XVI”, Es udios mindonienses,7(1991),págs.
559-588.
LópezDíaz,Ma ía,Ju isdicción e Ins i uciones locales de la Galicia me idional (XVI-XVIII),
Vigo,Se izodePublicaciónsdaUni e sidadedeVigo,2011.
LucasÁl a ez,ManuelyLucasDomínguez,Ped o,El monas e io de San Clodio do Ribei o
en la edad media: es udio y documen os,Sada,EdiciónsdoCas o,1996.
Ma cosMa ín,Albe o,“Enajenacionespo p eciodelpa imonio egioenlossiglosXVIy
XVII.Balancehis o iog á icoype spec i asdeanálisis”,enRobe oJ.Lópeze al., Ba-
lance de la his o iog a ía mode nis a: 1973-2001. Ac as del VI Coloquio de Me odología
His ó ica Aplicada (Homenaje al p o eso An onio Ei as Roel), San iago de Compos ela,
Xun adeGalicia,2003,págs.419-443.
MiguésRod íguez,Ví o Manuel,“OdominiodaCasadeSanFizdeAsma:E oluciónein-
e sión dun dominio idalgo du an e o an igo éxime”, Cuade nos de Es udios Gallegos,
XLII(1995),págs.39-67.
MiguésRod íguez,Ví o Manuel,A idalguía galega: un b e e enxe ga his ó ico a a és da
Casa de San Fiz de Asma e ag egadas,San iagodeCompos ela,Tó culo,1997.
MiguésRod íguez,Ví o Manuel,As e as, as pousas e os inculei os. A idalguía galega na
Época Mode na,Sada,EdiciónsdoCas o,2002.
MiguésRod íguez,Ví o Manuel,“Lain e mediación o alsob elospa imonioseclesiás i-
cos:lasupe acióndeunahipé bolehis o iog á ica”,enMa íaLópezDíaz(ed.),Es udios
en homenaje al p o eso José M. Pé ez Ga cía, ol.2,Vigo,Se izodePublicaciónsda
Uni e sidadedeVigo,2009,págs.189-206.
MiguésRod íguez,Ví o ManuelyP esedoGa azo,An onio,“Losp i ilegiados”,enIsid o
Dube Ga cía(coo d.),His o ia de la Galicia Mode na,San iago,Uni e sidaddeSan-
iago,2012,págs.269-317.
MoxóyO izdeVillajos,Sal ado ,“Ladesamo izacióneclesiás icadelsigloXVI”,Anua io
de his o ia del de echo español,31(1961),págs.327-362.
Pa do de Gue a a y Valdés, Edua do, Delinajes, pa en elas y g uposdepode : apo aciones
a la his o ia socialdela nobleza bajomedie al gallega,Mad id,FundaciónCul u aldela
NoblezaEspañola,2012,págs.323-362.
Pé ezPicazo,Ma íaTe esa,El mayo azgo en la his o ia económica de Mu cia. Expansión,
c isis y abolición (s. XVII-XIX),Mad id,Minis e iodeAg icul u a,PescaeInno ación,
1990.
IAGO RODRÍGUEZ PALMEIRO
114
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
P adoDíaz,Benjamínde,El linaje de la Casa de To , in oducción y es udiodeEdua do
Pa dodeGue a ayValdés,Lugo,Depu aciónP o incial,2007.
P esedoGa azo,An onio,Os de ancei os dos pazos: economía e es a exias sociais da pe-
quena idalguía u al na Galicia in e io (ss. XVI-XVIII), San iago de Compos ela, So elo
Blanco,1997.
P esedoGa azo,An onio,“Apequena idalguía u aleapa ce íadegando:ACasadaF aga
deSanXiaodeCa ballo—F iol—,1680-1800”,Cuade nos de Es udios Gallegos,109
(1997),págs.53-78.
P esedoGa azo,An onio,“Losing esoseconómicosdeunhidalgogallego: en asynegocios
dedonBlasMa íaRubiños(1772-1810)”,In es igaciones His ó icas. Época mode na y
con empo ánea,19(1999),págs.11-37.
P esedoGa azo,An onio,Dueñosyseño esdecasas, o esypazos, 1500-1900: (con ibu-
ción al es udiodela idalguía gallega), esis doc o al inédi a, San iago de Compos ela,
2001.
P esedoGa azo,An onio,“Lacapacidadc edi iciadelanoblezap o incialdelReinodeGa-
liciadu an elossiglosXVI-XVIII”,Lucensia, 29(2004),págs.231-244.
P esedoGa azo,An onio,“Pa imonioyadminis aciónp i adaenlahidalguíagallegadu-
an e el An iguo Régimen a a és del ejemplo de la Casa de Noceda”, Es udis d’His ò ia
Ag a ia. Homena ge al D . Emili Gi al i Ra en ós,17(2004),págs.719-728.
P esedoGa azo,An onio,A idalguía galega an e a c ise do an igo éxime: (1812-1868),
San aComba,T esC es,2006.
P esedoGa azo,An onio,“Ocle osecula galegodeo ixe idalganaépocamode na:unha
pode osa eli e local”, Compos ellanum, 52(2007),págs.651-670.
P esedoGa azo,An onio,A idalguía galega: es udos sob e a ep odución social dos idalgos
na Galicia Mode na,San iagodeCompos ela,Lós ego,2008.
P esedoGa azo,An onio,Nobleza y égimen seño ial en Galicia: la Casa de Mon aos en los
siglos XVI y XVII,San iagodeCompos ela,USCEdi o aAcadémica,2012,págs.80-81
P esedoGa azo,An onio,“Hidalgosycasashidalgasenlap o inciadeOu enseenlaEdad
Mode na”,enMa íaLópezDíaz(ed.),Cuade nos Feijonianos de His o ia Mode na IV,
San iagodeCompos ela,Anda i a,2013,págs.65-105.
P oRuiz,Juan,“Lascapellanías: amilia,iglesiayp opiedadenelAn iguoRégimen”,Hispa-
nia Sac a,41(1989),págs.585-602.
Rey Cas elao, O elia, Ap oximación a la his o ia u al en la coma ca del Ulla (ss. XVII y
XVIII),San iagodeCompos ela,Uni e sidad,1981.
Rioneg oFa iña,Isolina,“Una amiliadepode delaéli eo ensana:losBoán”,enMa íaLó-
pezDíaz(ed.),Cuade nos Feijonianos de His o ia Mode na IV, San iago de Compos ela,
Anda i a,2013,págs.107-127.
Rod íguezPalmei o,Iago,“La idalguíaenelin e io delap o inciadeLugo.SiglosXVI-
XIX”,enEliseoSe anoMa ín(coo d.),De la ie a al cielo. Líneas ecien es de in es-
igación en his o ia mode na,Mad id,CSIC,págs.839-856.
Rod íguezPalmei o,Iago,“La idaco idianadela idalguíagallegaenelin e io delap o-
inciadeLugo.LascasasdeVi igo(Na iadeSua na),He midayMo ei as(Qui oga).
SiglosXVIIIyXIX”,enMa íaJoséPé ezÁl a ez,Lau eanoManuelRubioPé ez,Al-
115
HIDALGOS DEL RIBEIRO DE AVIA: LA CASA DE CANDENDO EN
SAN MIGUEL DE LEBOSENDE (LEIRO), SIGLOS XVI-XVII
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXI,núm.127(2014),págs.81-115.ISSN:0210-847X.DOI:10.3989/ceg.2014.127.03
edoMa ínGa cía(eds.);F anciscoFe nándezIzquie do(col.),Campo y campesinos
en la España Mode na. Cul u as polí icas en el mundo hispano, ol. II, León, Fundación
EspañoladeHis o iaMode na,págs.1497-1505.
Rod íguezPalmei o,Iago,“Fidalgosgallegosenelocasodelamode nidad.Apun esdesu
pa imonioa a ésdelosin en a iosdelaCasa-To edeBasille(Ba alla)ylaCasade
Candendo(Lei o).SiglosXVIII-XIX”,[enp ensa].
Rod íguezPalmei o,Iago,“Losa chi os amilia esylahis o ia u al.Re isiónhis o iog á i-
ca y pe spec i as de u u o” [en p ensa].
Saa ed aFe nández,Pege o,Economía u al an igua en la mon aña lucense. El concejo de
Bu ón, San iagodeCompos ela,Uni e sidad,1979.
Saa ed aFe nández,Pege o,“Unaspec odelasc isisdesubsis enciasenlaGaliciadel
An iguo Régimen: las en as de ie a, en An onio Ei as Roel e al., La his o ia social de
Galicia en sus uen es de p o ocolo,San iagodeCompos ela,1981,págs.181-204.
Saa ed aFe nández,Pege o,Economía, polí ica y sociedad en Galicia. La p o incia de
Mondoñedo, 1480-1830,San iagodeCompos ela,Conselle íadaP esidencia,1985.
Saa ed aFe nández,Pege o,La ida co idiana en la Galicia del An iguo Régimen,Ba ce-
lona, C í ica, 1994.
So iaMesa,En ique,La en a de seño íos en el Reino de G anada bajo los Aus ias, G ana-
da,Uni e sidad,1995.
So iaMesa,En ique,El cambio inmó il. T ans o maciones y pe manencias de una éli e de
pode . (Có doba, ss. XVI-XIX), Có doba,EdicionesdeLaPosada,2000.
So iaMesa,En ique,La nobleza en la España Mode na, Cambio y con inuidad,Mad id,
Ma cialPons,2007.
TobosoSánchez,Pila ,La deuda pública cas ellana du an e el An iguo Régimen (Ju os) y su
liquidación en el siglo XIX,Mad id,Minis e iodeHacienda,1987.
Usuná izGa ayoa,JesúsMa ía,“Mayo azgo, inculacionesyeconomíasnobilia iasenla
Na a adelaEdadMode na”,Iu a Vasconiae,6(2009),págs.383-424.
Villa esPaz,Ramón,La p opiedad de la ie a en Galicia,1500-1936,Mad id,SigloXXI,
1982.