G ao en Xo nalismo
Uni e sidade de San iago de Compos ela
Cu so 2023/2024
T aballo de Fin de G ao (TFG)
Elabo ación de p odu os xo nalís icos mul imedia: A Roma ía Gze a
Au o a: Ana Lou ei o Sánchez
Ti o : Ángel An onio Vizoso Ga cía
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
2
Elabo ación de p odu os xo nalís icos mul imedia:
A Roma ía Gze a
Elabo ación de p oduc os pe iodís icos
mul imedia: A Roma ía Gze a
De elopmen o mul imedia jou nalism
p oduc s: A Roma ía Gze a
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
3
Resumo
Nun escena io social e cul u al no que as ep esen acións a ís icas iden i a ias, a busca de
pe enza ou a ei indicación do e i o io se consolidan coma unha con a eacción a enómenos
coma a globalización, a nos alxia e a ei indicación das exp esións da cul u a adicional
semellan consolida se como saída a esa necesidade de de ini a pe sonalidade en sociedade.
Nos úl imos empos ense comezado a ala da “mode nización da cul u a adicional” como
o ma de ein e p e a a cul u a popula e achegala ás linguaxes ac uais pa a, con is o, pode
in oducila a no os públicos.Pa a e lexiona sob e odas es as cues ións e da lle oz a algúns
dos p oxec os que lide an es e mo emen o nace como T aballo de Fin de G ao A Roma ía
Gze a. Unha epo axe mul imedia que p e ende cons uí unha alego ía do que pode ía se
unha oma ía adicional se se de ini a desde os códigos do p esen e. Is o se e pa a demos a ,
ao mesmo empo, que a ans o mación esul a ans e sal a odas as disciplinas cul u ais e se
es á a consolida coma un enómeno sociolóxico no que in lúen ac o es sociais, cul u ais e
an opolóxicos. Todo is o men es se analiza como es es ciclos de ans o mación esul a on
cons an es ao longo da his o ia e, po an o, non hai an o que a as e á sociedade desa chamada
“cul u a adicional”.
Palab as cla e: epo axe mul imedia, adición, Galicia, moda, a esanía, música,
baile, gas onomía.
Ligazón ao p oxec o.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
4
Resumen
En un escena io social y cul u al en el que las ep esen aciones a ís icas iden i a ias, la
búsqueda de pe enencia o la ei indicación del e i o io se consolidan coma una
con a eacción a enómenos coma la globalización, la nos algia y la ei indicación de las
exp esiones de la cul u a adicional pa ecen consolida se como la salida a esa necesidad de
de ini la pe sonalidad en sociedad. En los úl imos iempos se ha comenzado a habla de la
“mode nización de la cul u a adicional” como o ma de ein e p e a la cul u a popula y
ace ca la al lenguaje ac ual pa a, con es o, pode in oduci la a nue os públicos.Pa a
e lexiona sob e odas es as cues iones y da le oz a algunos de los p oyec os que lide an es e
mo imien o nace como T abajo de Fin de G ado A Roma ía Gze a. Un epo aje mul imedia
que p e ende cons ui una alego ía de lo que pod ía se una ome ía adicional si se de inie a
desde los códigos del p esen e. Es o si e pa a demos a , al mismo iempo, que la
ans o mación esul a ans e sal a odas las disciplinas cul u ales y que se es á consolidando
coma un enómeno sociológico en el que in luyen ac o es sociales, cul u ales y
an opológicos. Todo es o mien as se analiza como es es ciclos de ans o mación esul a on
cons an es a lo la go de la his o ia y, po an o, no hay an o que aleje a la sociedad de la “cul u a
adicional”.
Palab as cla e: epo aje mul imedia, adición, Galicia, moda, a esanía, música,
baile, gas onomía.
Ligazón ao p oxec o.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
5
Abs ac
In a social and cul u al scena io in which a is ic ep esen a ions o iden i y, he sea ch o
belonging o he indica ion o e i o y a e consolida ed as a coun e - eac ion o phenomena
such as globalisa ion, nos algia and he indica ion o exp essions o adi ional cul u e seem
o consolida e as he solu ion o his need o de ine one's pe sonali y in socie y. In ecen imes,
people ha e begun o speak o he ‘mode nisa ion o adi ional cul u e’ as a way o
ein e p e ing popula cul u e and b inging i close o he language o oday in o de o
in oduce i o new audiences.In o de o e lec on all hese ques ions and o gi e a oice o
some o he p ojec s ha a e leading his mo emen , A Roma ía Gze a is bo n as a Final Deg ee
P ojec . A mul imedia epo ha aims o cons uc an allego y o wha a adi ional pilg image
could be i i we e de ined om he codes o he p esen . A he same ime, i demons a es ha
he ans o ma ion is ans e sal o all cul u al disciplines and ha i is being consolida ed as a
sociological phenomenon in luenced by social, cul u al and an h opological ac o s. All his
while analysing how hese cycles o ans o ma ion ha e been cons an h oughou his o y and,
he e o e, he e is no so much ha dis ances socie y om ‘ adi ional cul u e’.
Keywo ds: mul imedia epo , adi ion, Galicia, ashion, handic a s, music, dance,
gas onomy.
Ligazón ao p oxec o.

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
6
Índice
1. INTRODUCIÓN .............................................................................................................. 8
2. MARCO TEÓRICO ........................................................................................................ 9
2.1. XORNALISMO EN INTERNET ........................................................................................ 9
2.1.1. His o ia, e olución e ca ac e ís icas do xo nalismo na ede ............................ 9
2.1.1.1. O nacemen o da web ...................................................................................... 9
2.1.1.2. A Chegada dos Medios de Comunicación a In e ne ................................... 10
2.1.1.3. E olución dos Cibe mendios ....................................................................... 13
2.1.1.4. Desa íos do Xo nalismo Dixi al................................................................... 15
2.1.2. Funcións e Ca ac e ís icas do Xo nalismo Mul imedia .................................. 18
2.1.3. A Impo ancia das Redes Sociais no No o Pano ama Mediá ico ................... 21
2.1.4. O MoJo Jou nalism como Fe amen a de Comunicación ............................... 25
2.2. O XORNALISMO ESPECIALIZADO .............................................................................. 26
2.2.1. E olución e De inición do Xo nalismo Especializado..................................... 26
2.2.1.1. Cul u a Mosaico e Cul u a Abano................................................................ 28
2.2.2. Ca ac e ís icas do Xo nalismo Especializado ................................................. 28
2.2.3. Á eas de Especialización ................................................................................. 29
2.2.4. His o ia e De inición do Xo nalismo Cul u al ................................................ 30
2.2.5. Ca ac e ís icas do Xo nalismo Cul u al .......................................................... 32
2.2.6. As TIC pa a a Comunicación Cul u al ............................................................ 34
2.2.7. Xo nalismo e Cul u as Mino i a ias ................................................................ 36
3. MEMORIA TÉCNICA .................................................................................................. 38
3.1. REFERENTES, TRABALLOS E PROXECTOS DA MESMA TIPOLOXÍA ................................ 38
3.2. MOTIVACIÓN DO PROXECTO ...................................................................................... 39
3.3. OBXECTIVOS ............................................................................................................. 39
3.3.1. OBXECTIVO PRINCIPAL ........................................................................................... 39
3.3.2. Obxec i os Especí icos..................................................................................... 40
3.4. CRONOGRAMA DE TRABALLO E PROCESO DE PRODUCIÓN ........................................ 40
3.4.1. Consolidación dunha Base Teó ica ................................................................. 41
3.4.2. Focaliza o Tema e Cons uí a Ma ca ............................................................ 42
3.4.3. O P oceso de P ep odución e P odución ........................................................ 43
3.5. O PRODUTO FINAL .................................................................................................... 44
3.5.1. De inición ......................................................................................................... 44
3.5.2. Análise DAFO .................................................................................................. 45
3.5.3. Público Obxec i o ............................................................................................ 45
3.5.4. Iden idade Visual.............................................................................................. 47
3.5.4.1. Nome ............................................................................................................ 47
3.5.4.2. Logo ipo ....................................................................................................... 47
3.5.4.3. Co es ............................................................................................................ 48
3.5.4.4. Seccións e on es .......................................................................................... 50
3.5.4.4.1. A esanía .................................................................................................. 53
3.5.4.4.2. Gas onomía ............................................................................................. 54
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
7
3.5.4.4.3. Moda ........................................................................................................ 55
3.5.4.4.4. Música ..................................................................................................... 56
3.5.4.4.5. Danza ....................................................................................................... 57
3.5.5. Sopo e web ...................................................................................................... 57
3.5.6. Di usión en edes ............................................................................................. 60
3.5.7. Recu sos Humanos e Ma e iais ....................................................................... 63
3.6. LIMITACIÓNS ............................................................................................................. 64
4. CONCLUSIÓNS ............................................................................................................ 66
4.1. FUTURO DO PROXECTO ............................................................................................. 67
5. REFERENCIAS ............................................................................................................. 69
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
8
1. In odución
Nos úl imos empos, a cul u a galega en is o como a súa adición conseguía, cada
ez, unha maio a ención mediá ica. Así, do desa aigo coa aíz es ase pasando a unha busca
de no as manei as a a és das que ein e p e a as o mas popula es da cul u a que, como
consecuencia, es án dando luga ao nacemen o e consolidación de p oxec os cul u ais que
en enden a adición desde as linguaxes do p esen e. Unha ans o mación que, en maio ou
meno medida, se es á a p oduci en odas as disciplinas a ís icas e cul u ais.
Con odo, semella que es a e olución das o mas asociadas á cul u a popula en sido
cons an e ao longo da his o ia e, como consecuencia, é posible en ende a cul u a desde un
con inuum. P ecisamen e po que a ans o mación oi algo inhe en e a cul u a adicional
galega, sábese que, en moi as ocasións, es es p ocesos de “ac ualización” éñense is o con
descon ianza po pa e dos sec o es máis pu is as. Da mesma o ma, cando se ala de
“inno ación” é posible que, cada ce o empo, os p oxec os aian adian ados ao seu empo ou,
dalgunha o ma, non se cheguen a ap ecia na súa complexidade desde o momen o p esen e.
Po iso, é impo an e con ex ualiza a ac i idade cul u al desde a ac ualidade, coas e e encias
do pasado e o seu posible impac o no u u o.
Ago a ben, se hai algo que es á a ca ac e iza es a no a aga de “mode nización”, é a
ap oximación de no os públicos e audiencias a unha cul u a adicional que semellaba a as ada
dos seus in e eses. Así, a busca dunha comunidade cul u al que ea i me a iden idade das
pe soas den o da súa sociedade e e i o io es á p o ocando que se c ee case o que se pode
chega a de ini coma unha ibu u bana asociada ao mundo “ adi”, conseguindo ecupe a a
cadea de ansmisión.
Malia is o, p ecisamen e a ap oximación de no as audiencias e públicos non iniciados
ao mundo adicional esixe dunha o ma de achega se a e lexións, concep os, ideas ou
p oxec os aos que, desde a isión máis clásica da cul u a adicional, pode esul a complexo
accede . Con es e obxec i o nace A Roma ía Gze a, pa a se i como pun o de unión en e a
adición e o momen o p esen e. Des a o ma, e aínda que exis en xa a ios p oxec os que
p e enden a di ulgación da cul u a adicional, A Roma ía di e énciase no en oque, en endendo
que se se es á a con o ma un no o público, se á amén necesa io que se c een espazos de
comunicación pa a es as no as audiencias.
No que espec a ao o ma o, o p opio ema, ao ala de mode nización e in oduci a
cues ión de como as edes sociais e as pla a o mas dixi ais es án a ec ando a es e p oceso,
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
9
de ine en g ande medida o sopo e seleccionado. Así, a c eación dun p oxec o en ede non só
pe mi e ansmi i ao público obxec i o a si uación ac ual da cul u a adicional, senón que pasa
a o ma pa e do p opio enómeno en si, con e éndose nun p odu o cul u al en si mesmo que
achega a adición a in e ne . Igualmen e, es e sopo e pe mi e explo a ao máximo a o za
es é ica e isual que es e ema le a in ínseca.
Po ou a pa e, a epo axe como xéne o xo nalís ico acili a e lexiona dunha o ma
máis in e p e a i a sob e es a cues ión. Iso si, semp e baseándose na opinión e expe iencias das
pe soas implicadas nes e p oceso. Ao mesmo empo, a pa e in o ma i a do xéne o posibili a a
di ulgación dos no os p oxec os que nacen no seo do pano ama ac ual e pe mi e unha maio
ex ensión, aínda que desg egada, na con ex ualización da si uación.
2. Ma co Teó ico
2.1. Xo nalismo en In e ne
2.1.1. His o ia, e olución e ca ac e ís icas do xo nalismo na ede
2.1.1.1. O nacemen o da web
Na ac ualidade, as di icul ades que en aña sepa a o xo nalismo do no o escena io
dixi al an case impensable en ende a comunicación alén das edes e do espazo web. Malia
odo, non hai demasiado empo a ás es as e an ealidades pouco comúns e os medios dixi ais
es aban des inados a unha pequena mino ía. Así, na p ocu a do achegamen o ao xo nalismo en
in e ne é p eciso emon a se aos inicios da web en si mesma, comp endendo o no o espazo no
que se desen ol e a comunicación.
Fala de in e ne supón ala do desen ol emen o in o má ico e, como consecuencia,
cómp e emon a se á década dos 60 pa a achega se ao que se conside a como “o xe me de
in e ne ” (Be mejo, 2007, p. 273); a Ad anced Resea ch P ojec s Agency Ne wo k, amén
coñecida como ARPANET. Co obxec i o de log a a cons ución dun “In e ai h Message
P ocesso ”- IMP ou In e p ocesado de mensaxe in e con esional en cas elán- e un o zamen o
de algo máis dun millón de dóla es, o gobe no es adounidense, di ixido polo p esiden e
Keneddy (Ha ne e Lyon, 1996, p. 66), poñía en ma cha un p oxec o que consegui ía c ea a
p imei a ede de conexión en e o denado es, comezando con ca o PCs conec ados en 1969 e
chegando en 10 anos a a edo de 100 disposi i os enlazados.
Nas súas o ixes, ARPANET emp egábase a modo de ede de comunicación en e os
in es igado es es adounidenses e, de ei o, o cus e das IMPs e a an ele ado que a maio ía de
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
16
medio pa a man e unha edacción de 100 pe soas aballado as e cub i gas os (Fillous e
Gasseé, 2008 en Be ocal, Redondo e Campos, 2012, pp. 72-73). Como consecuencia des e
pa adigma económico, as audiencias pasan a e unha dob e unción, ac uando como
consumido es da in o mación e p odu o pa a os anuncian es, o que esixe aos comunicado es
equilib a a p ocu a dun aumen o exponencial dos usua ios co espec o ás pau as é icas que
co esponden á p o esión xo nalís ica. É na busca des e equilib io que nacen no os modelos
de negocio pensados pa a o consumo dixi al, a endendo ás no as necesidades dos medios e
buscando o diálogo en e endibilidade económica e igo e calidade in o ma i a.
Así, aínda que o habi ual nas o ixes dos medios en in e ne e a o modelo de g a uidade,
na ac ualidade es ase con e xendo ca a a c eación de mu os de pago e ou as modalidades de
mone ización dos con idos. Recóllense pois a con inuación algunhas das posibilidades que
inclúen es es modelos de negocio e que se a opan xa aplicadas nunha ampla a iedade de
medios dixi ais (Celaya, 2014):
• Mic opagos: En éndense po mic opagos as ansaccións económicas que adoi an i
en e 1 e 5 eu os e que se execu an pa a accede a algún ipo de con ido. Nos seus inicios
es e modelo podía asocia se máis con p odu os audio isuais, ideoxogos, cancións, e c.
Malia odo, na ac ualidade exis en medios que pe mi en a comp a de in o macións ou
p odu os especí icos den o do en o no dixi al, adqui indo amén es a modalidade de
pago.
• Pago po consumo: Es e modelo naceu no seo da ele isión e ai e e encia ao empo
de consumo dun p odu o ou se izo. Paga po minu os, ho as ou días equi ale ía a es e
pago po consumo. Pode íase en ende pois como un modelo semellan e ao do
“aluguei o”.
• Subsc ición: Es e modelo, pola súa pa e, a ende á idelidade da audiencia e con a con
algunhas an axes signi ica i as. Así, as subsc icións pe mi en con a cunha base de
clien es ixa du an e un pe íodo de empo, pe mi indo un maio coñecemen o dos
ecu sos dos que se dispón e unha mello plani icación po pa e do medio.
• Memb esía: Es a no a modalidade nace sob e odo no eido da comunicación e, aínda
que amén se pode ía conside a un ipo de subsc ición, exis en algunhas di e enzas
conside ables. No caso da subsc ición o usua io ealiza un pago an icipado po un

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
17
se izo. Pola con a, ao ala de memb esía o consumido pasa a en ende se como pa e
(memb o) dun club, inc emen ando o sen imen o de pe enza.
• F eemium e p emium: Cada un des es concep os engloba un modelo de negocio
di e enciado. Así, o eemium, concep o asinado po F ed Wilson, e í ese á o e a
dunha pa e dun p odu o ou se izo de manei a g a uí a, esixindo un pago adicional
pa a accede ao es o de con idos ou p odu os. A pa e g a uí a se ía o eemium (que
se i ía como gancho aos usua ios) e a pa e de pago o p emium (co que se consegui ía
a endibilidade económica).
• Po publicidade inse ida: Es e modelo de negocio unciona ía como unha e sión
al e na i a do modelo eemium/p emium. Des a o ma, pe mí ese o acceso a con ido
g a uí o a condición de e que isualiza a publicidade que se mos a nese espazo web.
• Acceso abe o: Tamén coñecido como open access ai e e encia a odo ipo de acceso
que se pe mi a sen p e ia subsc ición ou pago. Se ía o modelo de g a uidade absolu a
e adoi a e unha inalidade educa i a ou de ans o mación dos ma e iais o e ados.
• C ow unding: Es e modelo de negocio conseguiu acada g ande popula idade nos
úl imos empos, unha mone ización de p oxec os baseada no mic omecenado e que
pe mi e, con ca ác e olun a io, que a audiencia apo e di e en es can idades pa a a
p odución dun p odu o, ben ou se izo. Nes e sen ido, pla a o mas como Pa eon
axudan á inanciación de p oxec os de comunicación de no os emp endedo es
au ónomos.
• Gami icación: Es e modelo busca e e i se á inclusión de mecánicas de xogo en
aspec os e con ex os que non lle son acaídos. Aínda que de manei a xe al a gami icación
iden i ícase en maio medida co ma ke ing, o engagemen e a idelización, es a pode
con e e se amén nunha on e de ing esos.
Re omando a idea dos e os que xo den no pano ama dixi al no e e ido ao eido da
comunicación, as edes sociais e os enómenos de comunicación dixi al eñen desen ol ido
nos úl imos empos si uacións coma o clickbai ing, a p ocu a da ins an aneidade, o emp ego de
algo i mos, os il os bu bulla ou a pe sonalización de in o macións (Pé ez-Escoda e Es eban,
2021). Nes e sen ido, a elocidade in o ma i a p opiciada polo en o no dixi al, así como o
maio calado dos con idos con algún g ao de espec acula ización, inci an a expansión de
in o mación alsa como écnica de pe suasión, a o ecendo as edes sociais a expansión masi a
des a desin o mación (Pé ez-Escoda e Es eban, 2021). Unha desin o mación nas edes que se
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
18
ixo pa en e du an e as eleccións de Es ados Unidos no ano 2016, así como i o g andes
consecuencias du an e a pandemia da COVID-19. De calque a o ma, a desin o mación non é
un enómeno no o das edes sociais.
A Comisión Eu opea (2018, p. 5) de ine a desin o mación como “a in o mación alsa,
imp ecisa ou enganosa, p esen ada e p omo ida pa a ob e ing esos ou causa dano público
in encionadamen e”. Con is o, en éndese que a in encionalidade cons i úe unha ca ac e ís ica
in ínseca nos p ocesos de desin o mación, a as ándose así de odas as p ac icas que se
puide an iden i ica como e o humano. Así pois, cando se e lexiona sob e o papel das edes
e os espazos web nes a expansión das ake news, cómp e e p esen e os no os hábi os de
consumo cidadán, baseados na inmedia ez, a edución na lonxi ude das mensaxes, a in e acción
e a p ocu a da con i mación de c enzas p e ias. Todo is o ae como consecuencia a al a de
con ianza po pa e das audiencias, cunha pe da p og esi a de c edibilidade e lexi imade en e
os xo nalis as e os medios adicionais. Algo que pode chega a poñe en dúbida a unción
social do xo nalismo (Pé ez-Escoda e Es eban, 2021).
Na ac ualidade, os cambios de endencia sob e o consumo in o ma i o es anse
aducindo en que as edes xa non só uncionan como in e media ias en a a in o mación e os
usua ios, senón que son p ecisamen e es as audiencias, con especial a ención aos públicos máis
no os, as que ans o man de manei a di ec a o p oceso in o ma i o; dando luga ao coñecido
como Xo nalismo cidadán (Espi i usan o e Gonzalo Rod íguez, 2011; Paulussen e al., 2008
en Pé ez-Escoda e Es eban, 2021). Como consecuencia des e enómeno, os medios de
comunicación adicionais es án pe dendo a súa capacidade pa a ma ca a axenda social e, ao
mesmo empo, ense desp azados da súa unción como únicos dis ibuido es da in o mación;
algo que, po ou a pa e, pode amén en ende se como un aspec o posi i o que a o ece a
democ a ización da in o mación.
2.1.2. Funcións e Ca ac e ís icas do Xo nalismo Mul imedia
Após do impac o que as no as ecnoloxías i e on nos medios de comunicación,
acep ouse un cambio non só no modelo de negocio des es medios, mais amén nas ác icas,
na a i as e e amen as emp egadas pa a con a his o ias. Nes e con ex o, mul imedia,
c ossmedia, in e media, ou ansmedia s o y elling son e mos habi ualmen e asociados aos
p ocesos de con e xencia mediá ica das no icias (Bauman, 2000 en Gamba a o e Alzamo a,
2018).
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
19
Así, Sala e ía (2005, p. 32) de ine o ela o mul imedia como “a habilidade, acili ada
polos sopo es dixi ais, de combina nunha única mensaxe canda menos dous dos seguin es
elemen os: ex o, imaxe e son”. Malia que sinxela, es a de inición acili ou un p imei o
achegamen o a es e concep o que despois se desen ol e ía en es udos pos e io es do au o ,
in oducindo no os elemen os a esas posibilidades combina o ias do ela o mul imedia. Así,
nunha no a ap oximación a es e e mo, Sala e ía (2014, p. 26) en ende o mul imedia desde
es pe spec i as, como mul ipla a o ma, como poli alencia e como combinación de linguaxes.
Tal é a impo ancia da mul imedialidade que son moi os os es udos que a iden i ican como un
dos equisi os de ini o ios e di e enciais do xo nalismo dixi al (Gualla e al., 2010). Con odo,
moi os xo nalis as e in es igado es iden i ican a publicación po pa e do The New Yo k Times
da epo axe “Snow Fall”, en decemb o de 2012, como o inicio da “e a mode na do xo nalismo
mul imedia” (Dunham, 2022, p. 42).
Na p ocu a das an axes e ca ac e ís icas que o ecen es e ipo de ela os, Dolo s Palau-
Sampio e Pila Sánchez Ga cía (2020) en enden que as es u u as mul imedia pe mi en
di e encia en e as na a i as que se limi an a xus apoñe elemen os e aquelas que in eg an
cada unha des as pequenas pezas que compoñen o ela o, c eando unha “unidade comunica i a
con elemen os en iquecedo es en e si”. Así mesmo, Richa d Sco Dunham (2020, p. 14)
ecolle no lib o Mul imedia Repo ing: How Digi al Tools Can Imp o e Jou nalism S o y elling
unha lis axe de a é 14 an axes que o ela o mul imedia e os seus elemen os poden apo a pa a
en iquece un ex o xo nalís ico. En e elas, o au o asegu a que as na a i as mul imedia
axudan a explica as his o ias; mello ando a súa comp ensión, engaden p o undidade e
di e en es pe spec i as, in oducen unha oz humana e ca as ao ela o, acili an que o lec o
pa icipe e in e ac úe nas his o ias, di e si ican a súa p esen ación e, sob e odo, o ela o
mul imedia aumen a a c edibilidade g azas ao apo e de documen os e ma e ial de apoio.
Ao mesmo empo, e en ando nas pa icula idades de cada un dos elemen os
mul imedia, asegú ase que as gale ías de o os poden complemen a ou subs i uí ás o og a ías
imp esas, as p esen acións de diaposi i as con son combinan na ación isual e audi i a, os
podcas pe mi en explo a emas en de alle, os ídeos an epoñen mos a an es que con a , os
mapas in e ac i os o ecen localización e p ecisión, os g á icos animados ou in e ac i os
explican en de alle concep os complicados e a isualización de da os pe mi e a in e acción e;
en moi os casos, a pe sonalización.
Pa a consegui odo is o, son moi os e moi a iados os ecu sos que unha peza
mul imedia pode incluí e combina . Desde o og a ías a é in elixencia a i icial pasando po
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
20
blogs, slideshows, podcas s, in og a ías, GIFs, ealidade i ual, e c. G azas aos a ances
écnicos as posibilidades son case in ini as. Con odo, Sala e ía (2019) a gumen a o éxi o do
xo nalismo mul imedia a a és da ele ancia que o ídeo en cob ado en in e ne , ocupando
es e o ma o en 2018 “ es cua as pa es do á ico web a escala mundial”. Aínda así, é
impo an e e en con a que nas na a i as mul imedia non é su icien e con ace un popu í de
ecu sos a ac i os, senón que “é impo an e combina o con ido co ec o co elemen o
mul imedia máis acaído” (Dunham, 2020, p. 15).
Co obxec i o de consegui o emp ego óp imo des es ecu sos e mello a as des ezas
dos xo nalis as mul imedia Dunham (2020, pp. 24-33) iden i ica 10 cla es pa a o éxi o dos
comunicado es. Así, o con ol dos básicos do xo nalismo (como pode se a pi ámide in e ida
ou o dominio dos opoi), o coñecemen o das e amen as mul imedia, o en oque na audiencia,
o engadido de alo , a p ecisión e b e idade da esc i a, a cu iosidade e pe sis encia, o
a as amen o do academicismo, o emp ego das edes como e amen a in o ma i a, a p ocu a
da neu alidade e a é ica consolídanse como undamen ais pa a o au o no que a consegui os
mello es esul ados se e i e.
Como consecuencia da hipe ex ualidade, a mul imedialidade e a in e ac i idade, nos
úl imos empos os cibe medios eñen a o ecido a endencia, xa exis en e, á hib idación en e
xéne os xo nalís icos. T ans o mando á súa ez a o ma de comunica (Colussi, 2020, p. 104).
Mais non é o único aspec o no que a mul imedia en al e ado o labo xo nalís ico. Des a o ma,
a con e xencia é ou o dos enómenos esul an es da mu ación dixi al dos medios. Con is o,
José Albe o Ga cía A ilés (2009) explica a con e xencia como un e mo emp egado a pa i
da década dos oi en a pa a e e i se aos asun os encellados aos a ances ecnolóxicos e das
elecomunicacións. En elación a is o, a ios au o es p opoñen a seguin e de inición:
“Un p oceso mul idimensional que, acili ado pola implan ación xene alizada das
ecnoloxías dixi ais de elecomunicación, a ec a ao ámbi o ecnolóxico, emp esa ial,
p o esional e edi o ial dos medios de comunicación, p opiciando una in eg ación de
e amen as, espazos, mé odos de aballo e linguaxes an e io men e disg egadas, de
o ma que os xo nalis as elabo an con idos que se dis ibúen a a és de múl iples
pla a o mas, median e as linguaxes p opias de cada unha” (Ga cía A ilés e al., 2008).
En base a is o, e segundo os mesmos au o es, pódese in e p e a que a dixi alización da
p odución é a base ecnolóxica da con e xencia. O que acili a, aínda que non o implique
di ec amen e, a colabo ación mul imedia, pe mi indo compa i de o ma inmedia a con idos
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
21
en o ma os que se poden edi a e ol e publica den o das mesmas o ganizacións. Así,
algunhas das o mas máis es endidas de con e xencia con emplan a colabo ación de xo nalis as
de di e en es pla a o mas, a p omoción c uzada de con idos e a cobe u a mul imedia de
in o macións planeadas ou de úl ima ho a. Con odo is o p esen e, en 2001 “Vocen o
con e euse no p imei o g upo español de medios de comunicación en in oduci unha
es a exia mul imedia exional como a súa ac i idade p incipal” (Ga cía A ilés e al., 2008).
2.1.3. A Impo ancia das Redes Sociais no No o Pano ama Mediá ico
Pa a chega ao ac ual momen o de desen ol emen o da ede oi necesa ia a mello a en
si mesma das posibilidades que es a web o e aba, chegando a con o ma se ca o momen os
di e en es encad ados no que se deu a coñece como a web 1.0, a web 2.0, a web 3.0 e a web
4.0. Cabe des aca que, cando se ala des es ca o momen os non se es á a ace unha alusión
di ec a á e olución écnica do espazo dixi al, senón máis ben a unha “desc ición e
ca ac e ización das dinámicas sociais e os p ocesos in o ma i os que o man pa e de in e ne ”
(Fuchs e al., 2010).
Na p ocu a das di e enzas que algúns au o es iden i ican en e es as ca o ases, coas
que cómp e eco da que odos os a ances an e io es non quedan supe ados; senón
ampli icados, débese comeza po es ablece en que consis e a coñecida como web 1.0, unha
o ma de en ende o espazo dixi al que nace no mesmo momen o no que in e ne comeza a
emp ega se como pla a o ma de comunicación (Co ino, 2017). Así, A e io Lo enzo Ga cía
(2007) conside a que nas súas o ixes a web 1.0 non es aba pensada como un espazo social,
senón que máis ben se a opaba o ien ada ca a a lec u a, cunha ele ada p esenza de páxinas
es á icas. Malia is o, si se iden i icaba xa a posibilidade de accede “aos con idos e in o mación
en di e en es o ma os”, pe mi indo “a ecompilación e almacenaxe dos mesmos e a súa
in e conexión”, así como a posibilidade de c eación, aínda que, iso si, “limi ada a de e minados
sec o es, ámbi os ou calidade dos au o es” Lo enzo Ga cía (2007).
É es a úl ima ca ac e ís ica, a da c eación, a que se e po enciada coa chegada da web
2.0, aínda que non se ía a é o ano 2004 que a emp esa cali o niana O’Reilly Media comeza ía
a emp ega es e e mo, nacendo o concep o de man dunha chu ia de ideas na p ocu a dun nome
pa a designa unha con e encia coo ganizada pola emp esa (Pé ez Salaza , 2011). Con is o,
en éndese que o espazo dixi al ab iu as súas po as ca a unha maio luidez do con ido,
eliminando as ba ei as de c eación e pasando os usua ios a con e e se en p odu o es a a és
dun modelo máis “descen alizado”. Des a manei a, e ao mesmo empo, a web 2.0
ca ac e izábase po un maio g ao de in e acción, a o ecendo a comunicación en e os

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
22
usua ios. F ei e (2008) de ine a web 2.0 como o espazo no que os usua ios “p oducen con idos
(blogos e a), pa icipan do alo (in e cambio) e colabo an no desen ol emen o ecnolóxico”.
En endéndose pois que, como consecuencia de odo o an e io , é nes e momen o no que nacen
os blogs e as edes sociais p imixenias. Así, Codina (2009) conside a que hai ca o elemen os
p incipais que pe mi en iden i ica a web 2.0, a sabe ; os con idos c eados polos usua ios, as
edes sociais, as aplicacións en liña e as e amen as de colabo ación.
Se ía no ano 2006 que John Ma ko suxe i ía a consolidación incipien e dunha no a
xe ación web, a 3.0; amén coñecida como web semán ica. Des a manei a, con es e no o
concep o busca íase da explicación ao in en o da c eación dunha web de da os que unciona a
de manei a semellan e a unha base de da os global (Hi end a e Yogesh, 2018). Como
ca ac e ís ica p incipal des a web semán ica pódese des aca a in encionalidade de acili a o
acceso á in o mación na p ocu a dunha maio democ a ización da mesma. Así, a Web 3.0 pode
se en endida como unha web in elixen e que p e ende “apo a solucións sen in e ención
humana”, emp egando a linguaxe XML2. Con odo is o, a Web 3.0 o e a “ ecu sos máis
a anzados con in o macións máis iables, acilidade de na egación, acilidade de
acceso á in o mación, maio co elación en e disposi i os, con idos pe sonalizados, e c.”
(Rod igues-Oli ei a e al., 2018).
Vén sendo desde 2016 que se comezou a ala dun no o momen o na e olución de
in e ne , a Web 4.0. Con is o, o oco ponse na c eación de in elixencias a i iciais e nos
esul ados da aplicación do machine lea ning e o deep lea ning pa a a c eación de e amen as
que se poidan poñe a dispo do conxun o da sociedade. Os asis en es de oz ou os bo s son
algunhas des as no as endencias que se p esen an con o za na Web 4.0. Todo is o implica un
no o modelo de pa icipación do usua io, omen ando unha maio in e ac i idade e a súa maio
capacidade de comunicación coa web (La o e, 2018). Así mesmo, es e no o momen o debe
amén e se en con a na c eación de p odu os comunica i os, chegando a e lexa se de manei a
di ec a, po exemplo, nas ale as in o ma i as dos sma wa chs.
O cambio no modelo de comunicación p esén ase como unha das consecuencias des a
e olución da web, pasando do one o one ao one o many ao many o many. Pe mi indo que non
só se mul iplique o núme o de pe soas que eciben unha mensaxe, senón que suceda o mesmo
coa can idade de con ido que se publica e coas on es das que p ocede. Algo que se e
po enciado g azas ao ele ado g ao de pene ación das edes socias. En conc e o, segundo o
in o me Digi al 2022 (Hall, 2022) no ano 2021 había en España case 41 millóns de usua ios de
edes sociais, supoñendo is o o 87,1% da sociedade.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
23
Na ac ualidade, as edes sociais apa ecen como un ac o undamen al na p ác ica
in o ma i a, conseguindo “xe a no as posibilidades pa a o xo nalismo ao pe mi i lle amplia
o seu alcance a a és de con o nas i uais p ác icas e accesibles, aumen ando con is o a
isibilidade das no icias”. Así mesmo, aínda que acili ado amén po ou os ecu sos e
e amen as, as edes sociais son as g andes impulso as do aumen o da in e acción das
audiencias coa in o mación, p opiciando unha elación máis di ec a e inmedia a (Acha ki,
2023).
Pa a en ende as edes sociais no seu conxun o e a o ma na que a in o mación pode se
ansmi ida a a és de cada unha delas cómp e incidi en que o concep o de edes sociais
ab angue unha ampla a iedade de pla a o mas que con an, cada unha delas, con
pa icula idades de in e ese. Desde as edes sociais como Facebook, a é as pla a o mas de
mic oblogging como Twi e , pasando polos espazos dixi ais dedicados a con idos de ídeo
como You ube ou a emisión en di ec o de Twi ch (Acha ki, 2023). Todas es as o man pa e do
no o escena io comunica i o.
Ao mesmo empo, a ans o mación do usua io en p osume , ou o que i ía a se o
mesmo, o cambio das súas uncións den o do escena io comunica i o, pasando a se “c eado ,
consumido e dis ibuido de con idos” (He e o-Cu iel, 2012) al e ou amén as on es de
in o mación a e en con a, os emas p incipais da axenda mediá ica ou a capacidade das
audiencias de e i ica in o macións e demanda a cobe u a de de e minados emas. Des a
o ma, nos úl imos empos as edes sociais éñense con e ido en ixías do con ido publicado
polos medios, cons i uíndo en múl iples casos on es de e i icación. Tal é a magni ude da
impo ancia que os usua ios cob an na in o mación que calque a deles pode “publica , le , ou
ec i ica un da o” de manei a inmedia a. Así, as edes sociais consolidan un no o sis ema
“ho izon al, bidi eccional e in e ac i o” (He e o-Cu iel, 2012), a a és do cal se acili a xa
non só a pa icipación da audiencia, senón a súa capacidade como axen e comunica i o.
Ou o elemen o a e en con a ao ala de xo nalismo e edes sociais é a capacidade
des es no os espazos dixi ais pa a c ea comunidades “en o no a in e eses comúns e emas de
impo ancia” (Qui oz, 2014). Des a o ma, en éndese po comunidade i ual a capacidade pa a
c ea un en o no no que “os usua ios sin an que compa an in e eses, a eccións e necesidades
de comunicación” (Qui oz, 2014). O concep o de comunidade ai aínda máis lonxe, con ando
cun compoñen e “al amen e a ec i o” que se ans o ma en sen imen o de pe enza en e os
seus usua ios (Qui oz, 2014).
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
24
A pesa de odo, as edes sociais non es án exen as de incon enien es e, como odo
modelo, p esen an as súas p opias aias. Unha das p oblemá icas máis des acadas é a das
coñecidas como cáma as de eco, en pa e elacionadas con es a c eación de comunidades e
a o ecidas polo enómeno dos il os bu bulla. Ho acio Rod íguez Con e as (2019) de ine
es es il os bu bulla como un enómeno a o ecido polos algo i mos que p o oca que se enda
a dis ibuí “ esul ados simila es aos que o usua io xa buscou de aco do co seu his o ial de
na egación”. Ob endo como consecuencia unha emenda “pola ización ideolóxica, social e
polí ica”, con g andes g upos de opinión illados de in o macións dispa es á p opia.
Da mesma o ma, e aínda que a desin o mación é un enómeno p esen e ao longo de
oda a his o ia –aínda máis en momen os de con li os bélicos– (Bloch, 1999), enómenos como
a capacidade das edes sociais pa a alcanza unha g an can idade de usua ios, a acilidade de
publica con idos de manei a anónima e a ausencia dunha egulación cla a son elemen os que
p opician a desin o mación na web. Algo que, ademais, ese a o ecido polo “meno in e ese
de some e a xuízo as in o macións que se eciben cando es án inse idas en edes sociais ás que
se accedeu olun a iamen e” (Gómez, 2013). Ao mesmo empo, o momen o de
sob ein o mación no que se a opa a sociedade ac ual, a o ecido polas dinámicas da web, é
ou a das cues ións que condiciona o enómeno da desin o mación, pois a máis can idade de
con ido, maio di icul ade de accede ás on es iables e á in o mación pe inen e. É, en pa e
po is o, que xo den concep os como o de in oxicación. Así, Al onso Co nella (2000 en Ba aza
e A eola, 2022, pp. 34-36) c ea es e e mo pa a de ini a angus ia p o ocada polas di icul ades
que en aña ecibi máis in o mación da que unha pe soa es á capaci ada pa a xes iona .
(Co nella, 2000 en Ba aza e A eola, 2022, p. 34).
Non en an o, as edes socias éñense consolidados nos úl imos empos como un po al
case ob iga o io pa a calque a medio que aspi e a consegui a maio epe cusión mediá ica
posible. Así, débese e en con a a capacidade das edes de posibili a “aos medios de
comunicación e ás inicia i as indi iduais achega se a usua ios non habi uais, pe mi indo a
maio di usión da in o mación e a in e acción coas audiencias sociais”. Des a manei a, co auxe
das edes sociais, os medios de comunicación ema a on po adap a se aos no os hábi os de
consumo da cidadanía, chegando a comp ende que a súa p ospe idade depende da “p esenza
da súa mensaxe en múl iples pan allas”. E é p ecisamen e po is o que os medios op an po
inco po a no as ecnoloxías nas u inas de aballo e desen ol e aplicacións que en iquezan
a expe iencia do usua io (Cab e a, 2013, pp. 90-91). Pode en ón en ende se que as edes sociais
acili an chega a públicos que non es án an habi uados ao consumo in o ma i o e debe po
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
25
an o e se en con a a necesidade de adap a as mensaxes a es es usua ios. Como consecuencia,
débese e p esen e que en e as no as xe acións de na i os dixi ais imponse un modelo de
consumo baseado na in o mación agmen ada (Ce ezo, 2008), o que p emia os con idos b e es
po iba das longas na a i as.
2.1.4. O MoJo Jou nalism como Fe amen a de Comunicación
P ecisamen e, co auxe das edes sociais, máis aínda daquelas cen adas na imaxe, o
ídeo ense con e ido nos úl imos empos na p incipal on e de in o mación. Po én, es e
cambio de pa adigma na p e e encia de o ma os ae como consecuencia un no o e o de
p odución pa a os medios de comunicación máis adicionais, que equi en de no os ecu sos
de s o y elling e do con ol de no as e amen as ecnolóxicas. É nes e con ex o que apa ece o
mojo jou nalism, ou o que ben a se o mesmo, o xo nalismo móbil, unha écnica que pode se
en endida como unha no a o ma de comunicación mul imedia na que “os elé onos móbiles
se en como unidade única de p odución pa a ecompila , edi a e di undi no as” (Salzmann
e al., 2020). De ei o, é p ecisamen e o lanzamen o do iphone en 2007 o que ma ca unha no a
e apa nos p ocesos de dixi alización e c ea un no o es ánda pa a a comunicación móbil
(Scola i, Aguado e Feijoo, 2012 en López-Ga cía e al., 2019).
Nume osos es udos eñen analizado nos úl imos anos as habilidades necesa ias pa a
manexa es e ipo de e amen as. Así, no a igo “Adop ing a mojo mindse : T aining
newspape epo e s in mobile jou nalism” (Salzmann e al., 2023) iden i ícanse es
dimensións di e en es na ap endizaxe e con ol das e amen as que o ece o xo nalismo móbil.
A p imei a, a da consecución das habilidades mojo, en éndese como a adquisición das
“habilidades p ác icas e os coñecemen o écnicos” necesa ios pa a desen ol e o labo
xo nalís ico desde os sma phones. Cómp e e p esen es os disposi i os ecnolóxicos que se
conside an undamen ais pa a o labo do xo nalis a móbil; a sabe , un elé ono móbil, un
mic ó ono, un ípode, un es abilizado e p og amas de edición p o esionais. A segunda ase
consis e en alcanza o pensamen o isual, pasando do ex o aos con idos mul imedia, e a
e cei a e apa iden i ícase como a in eg ación é ica e a conciencia legal, en endendo que es a é
unha dimensión undamen al en calque a p ác ica xo nalís ica e pa a a que as edes sociais e
as no as ecnoloxías impoñen di e en es e os.
Ago a ben, comp endendo a de inición e algunhas das ases de ap endizaxe que implica
o xo nalismo móbil, débense salien a amén as an axes que p esen a es a écnica. En e elas,
a axilización de odas as e apas do p oceso da p odución in o ma i a, a lexibilidade que
pe mi en os sma phones como e amen a comunica i a e a accesibilidade que acili a,
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
32
“Zona moi complexa e he e oxénea de medios, xéne os e p odu os que
ab anguen con p opósi os c ea i os, c í icos, ep odu i os ou de di ulgación o e eo
das belas a es, as co en es de pensamen o, as ciencias sociais e humanas, a chamada
cul u a popula e moi os ou os aspec os que eñen que e coa p odución, ci culación
e consumo de bens simbólicos”.
Con is o p esen e, e xa que se pode concluí a exis encia de di e en es o mas de
clasi ica as á eas de especialización xo nalís ica, o mesmo acon ece co p opio xo nalismo
cul u al. Aínda que aquí en a ou a cues ión en xogo que é de in e ese comen a . Pois, como
ecolle Rod íguez-Pas o iza, (2006, p. 11), é posible di e encia , segundo as súas
in es igacións, en e as ideas p o enien es “da al a cul u a”, que iden i ica coas belas a es, a
li e a u a ou a música clásica en e ou as, e que o man pa e da sección Cul u a, e odo o es o
de exp esións da “cul u a popula ”. Relacionadas co olclo e ou a a esanía e que se ecollían
en seccións como “sociedade ou espec áculos”. De calque a o ma, a subdi isión máis común
den o do xo nalismo cul u al é aquela que en en con a a clasi icación en unción do c i e io
emá ico e de cues ións elacionadas co con ido; éxase o xo nalismo sob e li e a u a, música,
iaxes, gas onomía, ideoxogos, ea o, cine, a es, a qui ec u a, danza, his o ia, cómic,
o og a ía, e c. Tal é a a iedade emá ica que ab angue a sección cul u al que non en poucas
ocasións is o en le ado ao nacemen o de subxéne o p opios.
Segundo Sil ia Ba ei (1999) o suplemen o cul u al e a páxina de espec áculos ou de
a e nos dia ios e e is as especializadas “cons i úen o luga no que se dá con a c i icamen e da
p odución simbólica dunha sociedade”. Aínda así, non se pode ampouco esquece que coa
e olución ecnolóxica os espazos nos que exe ce xo nalismo cul u al o on mul iplicándose
ao empo que aumen aban os espazos dixi ais. Es a in e p e ación de Ba ei na que se iden i ica
o xo nalismo cul u al coa c í ica da p odución a ís ica le a implíci a a asociación de
de e minados xéne os á p ac ica do xo nalismo cul u al, como poden se a en e is a, a c ónica,
o comen a io, a c í ica ou o ensaio.
2.2.5. Ca ac e ís icas do Xo nalismo Cul u al
Cabe esal a que no xo nalismo cul u al man éñense la en es as ensións en e a cul u a
popula e de en e emen o coa cobe u a de emá icas ou disciplinas máis especializadas e
e udi as. Así mesmo, non se pode ampouco ob ia que a cobe u a cul u al es á habi ualmen e

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
33
guiada po decisións es é icas e p e ende, en non poucas ocasións, se i como igu a
o ien ado a da cul u a.
Con odo, Ma ín Se ano (1979, pp. 7-16) iden i ica 4 elemen os que pode ían
ca ac e iza o xo nalismo cul u al. Po unha banda, de ende a plu alidade dos con idos que se
enma can nes a á ea, esixindo con is o a análise das ob as cul u ais desde di e en es ángulos e
a amen os. No que espec a á linguaxe, conclúese que adoi a se especí ico e máis coidado,
sen chega ao écnico e con ce o es ilo li e a io. Sob e a audiencia, o au o en ende que o
público dos con idos cul u ais adoi a o ma un g upo homoxéneo de ce o ni el cul u al,
esixindo po an o un a amen o máis cuali icado. Po úl imo, Se ano iden i ica un maio g ao
de c í ica que de in o mación nes e ipo de comunicacións.
No que as on es se e i e, Rod íguez Pas o iza (2006, p. 91) di e enza en e dous
g andes p odu o es, as indus ias cul u ais e as ins i ucións públicas e p i adas. En éndese pois
que “ao a a se dunha indus ia cul u al na que moi os dos au o es son os p imei os in e esados
en p omociona os seus p odu os, a disposición des es a se en e is ados polos medios de
comunicación é pe manen e men es du a a campaña de p omoción e aínda moi o máis alá”.
Po ou a banda, Es e e-Ramí ez e Fe nández del Mo al (2007, pp. 136-137) iden i ican 6
on es a emp ega den o do xo nalismo cul u al; a sabe :
• O iciais: Minis e io de Cul u a e O ganismos O iciais
• Lib os de in o mación xe al
• Enciclopedias
• Re is as especializadas
• Fichei os p o esionais
• Bancos de da os especializados
Po úl imo, no que as uncións se e i e, es es mesmos au o es iden i ican cinco
uncións p incipais, a in o ma i a, a mediado a, a o ien ado a, a educa i a e a ansmiso a do
pa imonio cul u al. Malia odo, exis en amén dis uncións a e en con a na p ocu a de e i alas.
Así, como dúas ca as da mesma moeda, o eli ismo ou o exceso de ulga ización apa ecen como
os p incipais pe igos des a á ea. Non se debe, po an o, an epoñe “os in e eses dunha mino ía
cul a en p exuízo duns in e eses máis amplos de ca ác e cul u al” (Es e e-Ramí ez e
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
34
Fe nández del Mo al, 2007, pp. 136-137) e, ao mesmo empo, non se pode p e ende ab angue
máis emas dos que a especialización pe mi e.
2.2.6. As TIC pa a a Comunicación Cul u al
G azas á e olución ecnolóxica, nos úl imos empos éñense mul iplicado
conside ablemen e as posibilidades de comunica in o mación cul u al e, de calque a o ma,
como indica Xosé López (2021, p. 30), “o xo nalismo cul u al, como á ea de especialización
xo nalís ica es i o semp e na anga da no que se e i e a explo a e i o ios eno ados na ase
de ansición ao escena io dixi al”. Así, ao mesmo empo que o xo nalis a cul u al en que
adap a as súas linguaxes á web, e amén como o seu ol es á “mudando da mesa de edacción
a ou os escena ios e con ex os pa a p opicia con e sacións que inspi en, o men e p o oquen
o in e ese e a pa icipación do público” (Ramos, 2022).
Des a o ma, e aínda que segundo Ca allin (2009) “o xo nalismo cul u al apa ece como
unha especialización da comunicación social des inada a di ulga e a onda na cul u a desde
múl iples xéne os en e os que des acan a en e is a, a epo axe, a c ónica e a no icia”, na e a
dixi al os xéne os e espazos dilúense.
Con is o p esen e, Monjas Ele a (2015) sinala que “a especialización emá ica en cul u a
en in e ne comp ende unha eno me di e sidade de medios de comunicación”. De ei o,
segundo un es udo do g upo No os Medios da Uni e sidade de San iago de Compos ela (López
e al., 2005, pp. 50-55), do o al dos 1.274 medios analizados, 513 esul a on se especializados.
Dos cales, case 1 de cada ca o se co espondían con medios cul u ais, consolidándose a á ea
cul u al na p imei a posición de incidencia.
Pa a pode ace unha p imei a ap oximación ao xo nalismo cul u al en in e ne , Ma ía
Monjas Ele a (2015) suxi e no a igo “Medios especializados en cul u a en in e ne . Unha
p opos a de clasi icación” a seguin e axonomía:
“Pódense es ablece es ca ego ías p incipais de medios cul u ais en in e ne : medios
xene alis as adicionais, ca ego ía que á súa ez se subdi ide na sección de
“Cul u a”, blogs e suplemen os; e is as especializadas adicionais en in e ne ,
cen ándose na súa edición dixi al que amén pode incluí blogs e, po úl imo, medios
dixi ais, c eados e desen ol idos unicamen e na ede e amén con blogs in eg ados”.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
35
Po ou a banda, no a igo “Xo nalismo cul u al e concen ación de medios. A
in oxicación na di usión das indus ias cul u ais e o seu es ado nas edes sociais” (Nie o-
Ma quez, 2014), álase sob e a “he e oxeneidade dos medios e e amen as dedicadas -de
o ma p o esional e ama eu - á di usión das indus ias cul u ais”. Con odo is o, xo den amén
no os o ma os en liña que conseguen achega aos c eado es e c eado as ás súas audiencias.
Da mesma o ma, e segundo a mesma in es igación, en éndese que o xo nalismo cul u al
e olucionaba ca a un sec o no que p imaba “a apos a dixi al, o emp ego de edes sociais, a
pa icipación e a in e acción cos p osumido es”.
Unha das p imei as cues ións a e en con a no es udo do xo nalismo cul u al é que es e
non queda exen o dos elemen os, posibilidades e necesidade que a web espe ou no xo nalismo
xene alis a. A hipe ex ualidade, a con o na mul imedia, a inmedia ez, a in e ac i idade… odo
is o segue p esen e no xo nalismo cul u al en ede.
E a Ál a ez Ramos (2015) conclúe que a causa des as “modi icacións de i adas do
cambio de o ma o” non esul a es año que mude amén a o ma de consumo, incidindo en
que “a lec u a en pan alla non se p oduce de o ma lineal (…), senón que na ede sal amos de
pa ág a o en pa ág a o as a busca de algo que nos in e ese”. Nes e sen ido, e g azas aos
es udos de eye acking, pódese es ablece que a lec u a habi ual no sopo e dixi al con igu a un
pa ón coa o ma da le a F, algo que e á que se ido en con a na colocación dos elemen os
máis ele an es das in o macións. Con odo, e segundo es e mesmo es udo, semella que, igual
que os medios adicionais a da on en ace es a adap ación, o mesmo acon eceu coas e is as
dixi ais de con ido cul u al. Aínda así, des ácase o aballo desen ol ido po A ión de Papel,
Sub e so e Re is a de Lib os, salien ando a xe a quización dos con idos, a explo ación de
a qui os mul imedia e o emp ego de neg iñas e encabezados na p ocu a de mode niza
es as publicacións. Pola con a, c i ícase amén a ex ensión e a al a de b e idade dos con idos,
conside ando es a unha calidade undamen al na edacción cibe xo nalís ica.
Se se ala de cambios, Cha o Ramos (2022) non só e unha e olución nas linguaxes
emp egadas no xo nalismo cul u al pa a adap a se á ede, senón que ai máis alá e a gumen a
unha ans o mación nos oles dos xo nalis as cul u ais. Así, nunha ealidade na que as
audiencias eñen cada ez máis pode de pa icipación, is o “implica no os e os ao xo nalis a
cul u al, que debe e oluciona ca a un maio diálogo cos lec o es e as audiencias, a o ecendo
a pa icipación, a con e sación e a ecip ocidade”. Todo is o ob iga, segundo expón Ramos, “a
saí da posición de edi o , edac o ou c í ico pa a asumi unha di e sidade c ecen e de oles
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
36
onde debe á se capaz de con a unha his o ia con palab as, imaxes e sons”. Así, Ramos
a gumen a a e olución dos oles e uncións dos xo nalis as cul u ais da seguin e o ma:
“Ao mesmo empo que o xo nalis a cul u al (…) c ea os seus con idos en di e en es
linguaxes, amén es á endo como o seu ol adicional cambia e, da mesa de edacción,
dá o sal o a ou os escena ios e con ex os pa a p opicia con e sacións que inspi en,
o men e p o oquen o in e ese e a pa icipación do público (…). Des a o ma, os
xo nalis as cul u ais es án deixando de asocia se exclusi amen e a un medio conc e o
pa a cons uí a súa p opia ma ca pe soal e c ea con idos di e sos ao alcance de
dis in as audiencias coas que cons úen elacións a a és de múl iples medios e
pla a o mas”.
Igualmen e, ao ala de eno ación na a i a, Ga cía-A ilés (2021, pp. 39-52) sinala os
o ma os do webdoc, newsgame e a na a i a ansmedia como símbolo de ans o mación,
analizando a aplicación des es es o ma os a a és de di e en es p odu os xo nalís icos de
especialización cul u al. Así, Ga cía-A ilés (2021) en ende que “a adopción de o ma os
na a i os inno ado es é unha ealidade en dis in os países e cul u as xo nalís icas” e que a
combinación da in e ac i idade, hipe ex ualidade e mul imedialidade o ece “un po encial moi
p ome edo pa a o xo nalismo cul u al nun me cado de sob eabundancia”.
2.2.7. Xo nalismo e Cul u as Mino i a ias
A exis encia dunha sociedade mul icul u al implica que es e ipo de in o mación se
ansmi e nunha sociedade he e oxénea e di e sa e is o é algo que os xo nalis as especializados
deben man e p esen e. Especialmen e, cando se p ocu e a comunicación de linguas e cul u as
mino i a ias. Segundo E a is o O ide (2008), exis ían en 2008 a edo dunhas 6.000 linguas,
en e as cales un 95% e an aladas po un 5% da poboación mundial. Con is o p esen e, o a igo
“Las ic y las cul u as mino i a ias en un mundo global” de ende a impo ancia da conse ación
das linguas e cul u as mino i a ias, concluíndo que as no as ecnoloxías poden consolida se
como un medio undamen al nes e labo .
Malia odo, pa a que is o se p oduza, o au o de ende a necesidade de expoñe p imei o
as causas que le an a insis i na p o ección da di e sidade lingüís ica. Así, O ide (2008) expón
os dous mo i os p incipais polos que conside a impe an e a c eación dun p oxec o dixi al
sólido que poña en alo as linguas e cul u as mino i a ias. P imei amen e, o au o sinala que
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
37
“desde o pun o de is a comunica i o, a lingua das pe soas na i as dun luga semp e se á moi o
máis p ecisa e e icaz pa a desc ibi a ealidade” e, po ou a banda, en ende que “as linguas
comp en amén cunha unción de iden i icación cul u al e é nica”.
Ago a ben, unha ez concluída a necesidade de impulsa a p ese ación das linguas e
cul u as mino i a ias habe ía que p egun a se cal é a p opos a pa a conseguilo. Pois O ide
(2008) suxi e un p oceso en cinco pasos: Documen ación, di usión, come cialización,
o mación e comunicación. Así, es as cinco e apas poden esumi se da seguin e o ma.
P imei amen e é p eciso le a a cabo un p oceso de documen ación polo cal se ecolla a
in o mación sob e odas as mani es acións dunha cul u a; éxase “lingua, es as, músicas,
i uais, bailes...” (O ide, 2008). Con is o, en caso de que se ompe a a cadea de ansmisión, a
documen ación sob e odos es es aspec os sociais pode ía se i como pun o de pa ida pa a a
súa ecupe ación. En segundo luga , p oponse a di usión do ma e ial documen ado, con
especial a ención aos medios dixi ais. Nes e sen ido, en éndese a di usión como a ansmisión
da documen ación no seu es ado máis pu o. Se ía na e cei a ase, a comunicación, na que se
busca ía a c eación “dunha comunidade online”, acili ando así “que se man eñan os lazos do
g upos sen impo a onde es ean os seus memb os”. No que se e i e á o mación, O ide (2008)
a gumen a a necesidade de “ ansmi i os coñecemen os ances ais desa cul u a xun o cos
coñecemen os necesa ios pa a pode adap a a súa cul u a ao mundo ac ual e de ende eses
alo es na sociedade mode na”. Po úl imo, en can o á come cialización, compá ase o p oceso
de conse ación lingüís ica e cul u al cunha campaña de má ke ing na que se p e ende
pe suadi aos indi iduos que con o man unha de e minada comunidade de que “ alen a súa
lingua, is an as súas oupas e non abandonen as súas ellas adicións”.
De calque a o ma, en odo is o os medios de comunicación xogan un papel
undamen al. Así, pa a Iñaki Zabale a (2020), os medios en linguas mino i a ias comp en
“ademais dos clásicos oles asignados ao xo nalismo (in o mación, co elación, ansmisión e
en e emen o)”, a misión de o alece “a c eación dunha es e a pública no seu idioma,
cons uíndo iden idade, e po enciando o acceso público e democ á ico á p odución e
dis ibución de con ido” e, elabo ando así, “un ela o inin e ompido e en elazado da
comunidade e do mundo no seu p opio idioma”.

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
38
3. Memo ia Técnica
3.1. Re e en es, aballos e p oxec os da mesma ipoloxía
An es de da comezo ao p oxec o es udouse a iabilidade do mesmo, analizando a
o e a ac ual e p ocu ando en ende o me cado da compe encia. Is o con especial a ención a
dous ac o es cla e, po unha pa e a p odución xo nalís ica de con idos encellados á cul u a
adicional e, po ou a, a c eación de p oxec os in o ma i os en ede.
A democ a ización na p odución de con idos, acili ada pola e olución ecnolóxica e o
desen ol emen o dixi al, amén en p oducido o impulso de pequenas inicia i as xo nalís icas
a e en con a. Pequenos emp endemen os que non só o man pa e do pano ama mediá ico,
senón que, en moi as ocasións, apo an un impo an e con ido de alo con en oques o ixinais
e esul ados de g ande in e ese. Nes e sen ido, na p ocu a de e e en es que demos a an a
iabilidade do p oxec o e inspi a an a súa es é ica e deseño, así como se i an de e e encia a
ni el con ex ual, buscouse amplia mi as an o a es e ipo de inicia i as como a epo axes e
medios xa máis consolidados.
De ei o, nes e sen ido, a ni el emá ico Rebelico Re is a esul ou un dos e e en es
undamen ais do p oxec o, acili ando, ao mesmo empo, o p oceso de documen ación. Malia
odo, e pese a exis encia dun amplo núme o de inicia i as dedicadas á cobe u a da cul u a
adicional, o en oque de “mode nización” di icul aba a localización de e e en es di ec os. O
documen al Do o hé na Vila esul ou amén undamen al pa a en ende o alo das ecollidas,
un ema no que nun p imei o momen o non se p e endía a onda an o. Da mesma o ma, o
lib o Ru al e T adición, un oga en igualdade: Re lexións, ealidades e coplas oi unha
base sólida que asen ou o achegamen o a de e minadas ideas e concep os. As p opias can igas,
cad os e ep esen acións da cul u a adicional, así como as exposicións sob e a mesma, ales
como a do axe da Depu ación de Pon e ed a inspi ada nas o og a ías de Ru h Ma ilda
Ande son, se i on amén como inspi ación isual. De ei o, unha g an pa e do aballo
es é ico do p oxec o es á baseado na análise dos ca aces de oma ías, es i ais e oliadas
ac uais.
A ni el es u u al, os di e en es elemen os que compoñen a epo axe o on inspi ados
po un a iado núme o de epo axes mul imedia de dis in a ipoloxía:
• Vi i en neg o: A o ganización espacial na web e o inicio de sección co i ula sob e a
o og a ía o on inspi ación des a epo axe de El Mundo.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
39
• España Cosmopoli a: A ba a la e al pa a acili a a na egación en e seccións oi amén
o mé odo emp egado nes a epo axe de El Con idencial.
• En la b echa – Desigualdad de géne o en el abajo ( e.es): O ídeo esumo de inicio
é consecuencia da inspi ación nes e aballo de RTVE.
• La ie a escla a - Un p oyec o de in es igación de eldia io.es: O panel de na egación
con o og a ía é í ulo se iu de e e encia pa a o análogo des e p oxec o.
Así, case desag egando p oxec os, ó onse ob endo as di e en es ideas que se i on pa a
con igu a os di e en es elemen os que compoñen a epo axe, sa sexa desde o seu apa ado
es é ico, ex ual ou de uncionamen o.
3.2. Mo i ación do p oxec o
A mo i ación p incipal do p oxec o esul ou se , p ecisamen e, o sen imen o de
pe enza a un colec i o de pe soas que, de manei a a día, econec a on coa adición cul u al
pa a, así, pode eengancha a cadea de ansmisión. Des a o ma, a c enza i me de que es e
mo emen o esul a undamen al pa a a p ese ación cul u al do e i o io é o mo i o da
elabo ación des e p oxec o. De ei o, es a al a de e e en es no que se e i e a inicia se no
descub imen o da adición galega é algo no que se a onda desde a p opia expe iencia pe soal.
Se no p esen e se cons úe a adición do u u o, é necesa io deixa cons ancia dos
cambios que se es án a p oduci . A up u a que supuxo o anquismo na ansmisión cul u al
galega ouxo como unha das súas consecuencias que, a día de hoxe, se in e p e e a adición
de o ma monolí ica e desde a ec eación máis que a c eación. Po én, e ao mesmo empo que
unha no a xe ación se es á a eap opia des es concep os e ideas, a ans o mación oi cons an e
ao longo da his o ia e cómp e elo p esen e amén pa a pode alo a con pe spec i a o seu
aballo e as mani es ación que se es án a p oduci na ac ualidade.
3.3. Obxec i os
Con odo is o, A Roma ía Gze a pe segue unha se ie de obxec i os, me as, que se
p e enden alcanza a a és des e p oxec o xo nalís ico en ede pa a que o aballo ealizado
eña un impac o eal na sociedade. Así, é posible iden i ica un obxec i o p incipal e oi o
especí icos.
3.3.1.Obxec i o P incipal
Di ulga a cul u a adicional galega desde unha pe spec i a ac ual a a és dos
di e en es p oxec os que se es án a desen ol e no ma co de disciplinas como a música, a
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
40
a esanía, a moda, a danza ou a gas onomía e que buscan achega as o mas adicionais á
sociedade do p esen e.
3.3.2. Obxec i os Especí icos
• Conec a a adición galega coa ac ualidade, demos ando que a cul u a popula
man ense imp egnada nas mani es acións a ís icas ac uais
• P omociona e di ulga o aballo dos p oxec os, inicia i as e a is as que aballen coa
adición como ma e ia p ima pa a le ala a o mas e linguaxes do p esen e
• Achega a un público non iniciado concep os ou ideas elacionados coa cul u a
adicional e conec alos coa súa ealidade.
• Desmon a a idea de que a adición galega se asocia con o mas a caicas e en endela
desde o pun o de is a dos coidados e a di e sidade lingüís ica, e i o ial e sexual.
• Re lexiona sob e a de inición de cul u a, mode nización e adición pa a pode
concep ualiza o momen o ac ual.
• Analiza as causas que le an á si uación ac ual da cul u a adicional e poñe en alo
os an eceden es que pe mi i on que se chega a a es e momen o de in e ese e acep ación
social.
• Iguala o alo das di e en es exp esións a ís icas e cul u ais, en endendo que odas son
álidas e ep esen an o sen i e o ma de se e c ea dun e i o io.
• Reba e os p exuízos que iden i ican a adición galega como algo a caico e inmu able
que non a anzou cos empos.
3.4. C onog ama de T aballo e P oceso de P odución
Se ben é ce o que o ixinalmen e se es ableceu un c onog ama que pe mi ía un aballo
con maio es ma xes empo ais, di e sas cues ións, en e elas a dispoñibilidade das on es e os
seus comp omisos con ou os p oxec os, educi on os empos de aballo. Des a o ma, e de
manei a xene al, seguiuse a seguin e plani icación.
Táboa 1. C onog ama xe al.
Mes
Ta e a
Ma zo
P epa ación dos undamen os eó icos.
Ab il
Documen ación e p imei o con ac os coas
on es a a és dos cues iona ios.
Maio
Realización das en e is as e p epa ación dos
ex os e elemen os de acompañamen o.
Xuño
Mon axe inal, campaña en edes e edacción
da memo ia inal.
Elabo ación p opia
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
41
De o ma máis especí ica. O 11 de ab il es ableceuse o p imei o con ac o cla o cunha
das on es p o agonis as. Espallándose no empos as demais elacións. Cabe des aca que, nes e
sen ido, de ini unhas on es an pechadas pa a cada unha das seccións ema ou po condiciona
es e p oceso. Aínda así, inalmen e, conseguí onse odas as on es p incipais p opos as
o ixinalmen e e en e o 15 e o 30 de maio puide on e ec ua se odas as g a acións. Ou a
cues ión que adiou o p oceso oi a imposibilidade de comeza coa edacción da epo axe a é
e comple adas as en e is as pois, como se eu en moi as ocasións du an e o p oceso de
p odución, a elación en e disciplinas e a cues ión e lexi a implicou ce o g ao de
solapamen o en e seccións que, despois, houbo que dis ibuí du an e as seguin es ases do
aballo. Así, oi a pa i do día 24 de maio, con p ac icamen e odo o ma e ial ecompilado,
que se comezou a aballa cos con idos ob idos. Con is o, non se ía a é o 5 de xuño que se
comeza ía a mon axe web. Ao empo que, pa alelamen e, daba inicio a campaña p omocional
en edes.
Táboa 2. C onog ama especí ico.
Mes
Ta e a
11 de Ab il
P imei o con ac o coas on es
En e o 15 e o 30 de maio
Realización das en e is as
En e o 24 e o 5 de ab il
P epa ación dos elemen os e ecu sos a
emp ega
En e o 5 e o 12 de Xuño
P omoción en edes
Elabo ación p opia.
No momen o de desen ol e o p oxec o houbo unha se ie de p ocedemen os a segui
que se p oduci on ao longo dos meses. Así, é posible di e encia en e as di e en es ases de
p odución.
3.4.1. Consolidación dunha Base Teó ica
No que a inxe á elabo ación do p oxec o é posible iden i ica unha p imei a ase de
e isión da li e a u a académica exis en e e unha segunda e apa que inclúe a p odución,
p ep odución e pos p odución da epo axe. Así, nun p imei o momen o buscouse asen a as
bases eó icas que, pos e io men e, undamen a ían o p oxec o. Nes e sen ido, os undamen os
académicos que sos eñen A Roma ía Gze a elabo á onse a pa i des a me odoloxía p opia dos
p oxec os de in es igación e a a és da e isión, lec u a e análise de lib os e a igos cien í icos
enma cados nas seguin es emá icas e á eas do coñecemen o:
• His o ia e e olución do xo nalismo dixi al
• Técnicas do xo nalismo dixi al e en ede
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
48
demasiado a a ención, de aí a ipog a ía en pau seco, nin p oduci a demasiado uído isual,
mais, á ez, iña que incluí den o de si a palab a Gze a, dando a idea de que ese e a o nexo de
unión en e as di e en es seccións. P ecisamen e po is o, inalmen e op ouse po emp ega
unha co neg a que non es i e a asociada a ningunha pa e en conc e o e dispoñe as le as de
o ma ci cula pa a ompe coa mono onía isual. Unha disposición que, po ou a pa e,
pode ía chega a semella a e eña dunha pandei e a.
3.5.4.3. Co es
A co esul a un elemen o undamen al en A Roma ía Gze a. Po unha pa e, a ópase
cons an emen e p esen e na iden idade isual, axudando a di e encia en e as seccións
emá icas e e ocando a idea de es a cun ai e case xu enil. Pa a chega a es e esul ado, oi
undamen al unha análise inicial das e e encias isuais das que se ob i o a inspi ación, xa
o an ca eis de es as e es i ais ou deseños de a is as galegos. Así, omando como base o
ca el da Folía da Fonsag ada, o do es i al Zeid es e un deseño de P uden Ta oo chegouse á
seguin e pale a de co es:
• #F14634
• #F0741E
• #FBB847
• #6EA6F3
• #1E5DBA
Unha ez seleccionadas as co es houbo que e a ias cues ións en con a e a p imei a oi a súa
dis ibución pa a que, ao combinalas, non de an mensaxes e óneas ou choca an isualmen e.
Así, po exemplo, e i ouse de o ma con inuada a combinación de e mello e ama elo ou a
colocación das dúas onalidades de azuis de o ma consecu i a.
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
Imaxe 1. P o o ipo inicial do deseño do logo ipo.
Imaxe 2. Ve sión inal do deseño do logo ipo.

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
49
Con odo is o p esen e, decidiuse o dena as co es da seguin e o ma:
Con es a secuencia conseguiuse cump i cos equisi os p e iamen e expos os e, ao
mesmo empo, inicia e ema a con co es o es, á ez que se in e calaban ons íos e cálidos
pa a consegui ha monía e equilib o.
De ei o, no que á selección se e i e, es e mes u a en e co es ías e cálidas oi un
c i e io impo an e a e en con a. Con odo, e malia que se que ía uxi de asocia os con idos
elacionados con Galicia exclusi amen e aos ons azuis, es aba cla o que, como elemen o
iden i icado , es es debían apa ece canda menos unha ez. Cu iosamen e, a onalidade la anxa
p esén ase como complemen a ia do azul e, po an o, esa oi a co de pa ida escollida pa a os
ons cálidos que se comple a on co ama elo e o e mello. Así mesmo, pode se in e esan e
analiza a simboloxía das co es, unha psicoloxía da co que se i o moi en con a no momen o
de asigna cada unha delas a unha sección.
Des a o ma, quedou a seguin e análise:
• Azul escu o:
o Valo es: Con ianza, es abilidade, segu idade.
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
Imaxe 3. Re e encias isuais e pale as de co es.
Elabo ación p opia.
Imaxe 4. Secuencia c omá ica.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
50
o O azul é unha co habi ualmen e asociada ao e i o io galego e que de
manei a habi ual se emp ega en b anding co po a i o e cues ións elacionadas
coa ecnoloxía, ansmi indo amén a idea de o de.
• La anxa
o Valo es: Ene xía, en usiasmo, c ea i idade, aleg ía.
o Pode emp ega se pa a chama a a ención e asóciase coa mocidade e a
i alidade.
• Ama elo
o Valo es: Felicidade, op imismo, cla idade.
o E oca amén ese ai e de es a, xo ial e xu enil.
• Azul cla o
o Valo es: Se enidade, escu a, cla idade, comunicación.
o Segue a mesma lóxica que o azul escu o, mais nunha onalidade menos o e
que pe mi e elaxa a is a.
• Ve mello:
o Ene xía e acción.
o Emp egado pa a e oca emocións o es, esal a elemen os impo an es e
chama a a ención.
Cómp e e p esen e que, como se explica a con inuación, nalgúns casos as co es
es án di ec amen e elacionadas coas on es p o agonis as e cos seus p oxec os, acili ando
is o a ha monía isual den o de cada sección.
3.5.4.4. Seccións e on es
Após analiza as disciplinas cul u ais que pode ía chega a uni ica unha oma ía
ema ouse po es ablece cinco seccións independen es cunha liña emá ica pa a cada unha
delas. Así, o epa o queda ía da seguin e o ma:
• Bo den e: Gas onomía
• É pun o: Danza
• o ei o: Música
• e aixo: Moda
• A man: A esanía
Nos xogos de palab as que dan nome ás seccións, a Man pode unciona co seu
signi icado li e al ou como o e bo ama conxugado. É pun o, pola súa pa e, emp ega un
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
51
concep o undamen al da danza adicional in oducido nunha ase ei a de uso común e así
con odas as seccións.
Pa a p ocu a ce o g ao de unidade en e as seccións op ouse po emp ega es
elemen os, o p imei o deles, a co . Des a o ma, an o a gas onomía (la anxa) como a danza
( e mello) se lles asignou a co en unción da imaxe do p oxec o p o agonis a. Des a o ma,
Gas oRadio, on e p incipal da epo axe de gas onomía, con a co la anxa como imaxe
co po a i a, o que acili ou a decisión, e Ceibe, o espec áculo de F an Sieie a que guía o ela o
de baile, emp ega o e mello como co de ma ca. Po ou a pa e, no que á sección de a esanía
espec a, á inculación da en e is ada co ma condicionou a escolla da co azul pa a es a
ca ego ía. Cos es an es azul cla o e ama elo decidiuse, inalmen e, asigna o p imei o á escena
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
Imaxe 5. Po ada da sección de
Gas onomía, Bo den e.
Imaxe 6. Po ada da sección de Danza, É
pun o.
Imaxe 7. Po ada da sección de Música, O
o ei o.
Imaxe 8. Po ada da sección de A esanía,
A man.
Imaxe 9. Po ada da sección de Moda, O
e aixo.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
52
musical e o segundo á moda, en endendo que, quizais, es e úl imo daba maio sensación de
c ea i idade a ni el es ilís ico.
No que aos í ulos das seccións se e i e, buscouse que puide an e unha e sión máis
longa, que é a que apa ece na in e io dos ex os, e ou a máis ab e iada que pode incluí
en iba das imaxes que iden i ican cada unha delas. Nes e sen ido, en odas as disciplinas se
emp egou algún xogo de palab as ou concep o asociado di ec amen e con cada á ea c ea i a
desde a súa pe spec i a adicional. Ao mesmo empo, acompañando ao í ulo in e io ,
emp egouse un e so dalgunha can iga adicional asociada a cada unha das disciplinas.
Seguindo así co discu so da cons an e elación en e pasado e p esen e.
Así, os í ulos in e io es esul a on da seguin e o ma:
• É Pun o! “Baila que idiño baila, baila se que es baila e”
• Baixo o Re aixo. “Eu que íame casa e, miña nai non eño oupa”
• Que pasa no o ei o? “Can a, miña compañei a, miña compañei a, can a, can a, miña
compañei a que es moi linda ga gan a”
• Tende a man. “Hoxe eiquí e mañán na ei a, p a min non ha de al a unha ida
pasaxei a”
• Bo den e! “A oz con chícha os, pa acas no as, epolos de Be anzos e mais cebolas”
Como úl imo elemen o de di e enciación en e seccións emp egá onse unha se ie de
ob as a ís icas que ep esen an os elemen os da oma ía. U ilizá onse pois os seguin es cad os:
Elabo ación p opia.
Imaxe 10. Cad o que ep esen a a sección
de Gas onomía, Bo den e.
Imaxe 11. Cad o que ep esen a a sección
de Danza, É pun o.
Imaxe 12. Cad o que ep esen a a sección
de Música, O o ei o.
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
53
Cabe des aca que, malia que nun p imei o momen o se alo ou in oduci unha maio
can idade de on es po sección, unha ez comezado o p oceso de p odución das en e is as,
cues ións como a ex ensión das mesmas ou as limi acións empo ais esixi on limi a o núme o
de pe soas en e is adas po sección. Des a o ma, e a a és des a econcep ualización das
seccións, a o eceuse pode a onda non só nos p ocesos de ans o mación da cul u a
adicional, senón amén nas p opias e lexións que es eas i e on ao longo da súa axec o ia
e que, dalgunha o ma, son amén consecuencia de que se es ean a p oduci es es cambios.
De calque a o ma, ao en ende se a Roma ía como un p oxec o en cons ución co
empo, cen a se nun p o agonis a cada ez axuda a si ua o oco e aza unha e olución máis
cla a e p ecisa nas endencias. Así, p océdese a con inuación a desag ega os con idos e a
xus i ica as on es de cada unha das seccións.
3.5.4.4.1. A esanía
Se hai algo que ca ac e iza as es as e oma ías popula es son os me cados e ei as
a esanais. Po én, semella que nos úl imos anos as edes sociais se es án a con e e nos no os
me cados. Así, p oxec os de cos u a, ces a ía, xoia ía ou ilus ación, en e ou os, es án a
explo a a ea c ea i a, manual e a esanal das pe soas máis no as. Ao mesmo empo, es as
pequenas inicia i as es anse a consolida coma p oxec os p o esionais, conseguindo consolida
unha no a indus ia da manu ac u a e acili a a o e a de di e en es saídas labo ais pa a es a
mocidade. Así, nes a sección in e p é ase a inno ación xa non só desde os p odu os inais,
senón como unha pa e in ínseca do p oceso de c eación e das p opias pe soas c eado as.
Pa a pode ala de odo is o emp egouse o caso de Ma ía de Dina coa súa ma ca Lixo
A elie . Un pe il moi comple o que pe mi ía a a odas as cues ións expos as con
Elabo ación p opia.
Elabo ación p opia.
Imaxe 13. Cad o que ep esen a a sección
de A esanía, A man.
Imaxe 14. Cad o que ep esen a a sección
de Moda, O e aixo.

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
54
an e io idade ao empo que ab ía a po a a ala sob e moi as ou as. Nes e sen ido, a súa
o mación na Escola Mes e Ma eo, a o ma na que concibe o p oceso a esanal (desde o local
e cunha i me de ensa da sus en abilidade) e a súa de ensa do medio ma iño e os ecosis ema (o
que pe mi e analiza as implicacións da cul u a na c í ica social) o on algunhas das cues ións
cla e que di a on a selección do seu pe il como p o agonis a. Buscouse a a pois os seguin es
pun os:
• Implicacións da educación o mal na pos a en alo do aballo a esanal
• Concep ualización do aballo a esanal
• Sus en abilidade e de ensa do medio
o O o icio ma iñei o como cul u a
• Valo das edes sociais como escapa a e de me cado
• Causas da e alo ización do aballo a esanal en e a poboación moza
3.5.4.4.2. Gas onomía
Unha das seccións máis complexas de de ini esul ou se gas onomía, pois, po unha
banda, cons i úe unha das pezas undamen ais da cul u a galega, mais, po én, equi e
a gumen a a súa clasi icación como elemen o cul u al an e públicos non iniciados.
Po ou a pa e, as mode nizacións que se es án in oducindo nes e eido adoi an
ese a se a un g upo moi selec o da poboación, pa indo a inno ación, case semp e, da al a
cociña. Así, nes e caso a ogouse po , endo es es dous ac o es en con a, a a a gas onomía
desde a súa di ulgación. Pa a iso, con ouse como on e p o agonis a co xo nalis a Da id
Sob ino Pla as, c eado do p og ama Gas oRadio, que se enma ca den o da pla a o ma Radio
A eneo Podcas do A eneo de San iago. Cómp ese así con a ios obxec i os, o p imei o é que
se pe mi e ala da gas onomía desde unha pe spec i a máis ampla, ampliando o oco e
podendo e lec i un maio núme o de ealidades an di e sas como a cociña galega que,
ademais, di i e amén en unción da zona. O seguin e elemen o de in e ese é que, ao a a se
dun p og ama de di ulgación, acili a de o ma di ec a en ende a gas onomía como p odu o
cul u al e, sen p io iza ningún p oxec o gas onómico en pa icula , posibilí ase e lexiona
sob e cues ións máis xene ais como as es as gas onómicas, os usos e cos umes ou a iden idade
a a és da comida. Po ou a pa e, Gas oRadio conec a cun e cei o obxec i o, as sine xías
en e p oxec os, acili ando a p omoción mu ua a a és da colabo ación. Así mesmo, pe mi e
amén ala sob e no as o mas de di ulgación da cul u a adicional, como é o o ma o
podcas . A ni el écnico, p ocú ase nes a sección cede máis p o agonismo ao audio. Nun guiño
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
55
ao p opio o ma o da on e p incipal. Con odo is o p esen e, seleccioná onse os seguin es
sub emas a a a :
• Conno acións cul u ais da gas onomía galega
• Concep ualización da cociña adicional galega
• Fes as gas onómicas
• P odu o local e pegada de ca bono
• Vanga da na adición. Inno ación na cociña
o No as o mas de dis ibución – ood acks
o Al a cociña e como le ala ao público masi o
o P oxec os de di ulgación en ede
3.5.4.4.3. Moda
No caso da moda en luga un p oceso análogo á cues ión gas onómica, di ixíndose á
inno ación a un sec o conc e o da sociedade e di icul ando achega es a cues ión ás clases
popula es. Aínda así, nes e caso o que se p ocu ou oi amplia a idea do que pode chega a
signi ica a moda e o axe adicional. Pa a iso, con ouse como on e p o agonis a con Ja i
Sánchez, xes o cul u al e a is a d ag baixo a pe sonaxe de Meiga-i a D ag Pandei e ei a. Is o
pe mi iu emp ega an o a súa ace a de xes o cul u al coma a súa inculación coa moda pa a
achega se á si uación des e sec o de o ma ans e sal. Ao mesmo empo, as p opias
ca ac e ís icas da linguaxe D ag pe mi en analiza a moda desde a súa pe spec i a máis c ea i a
e ap oxima se a es a cues ión a a és dos ollos de Meiga (en endendo o axe galego como
di e sión, xogo e an asía) e median e Ja i (buscando a manei a de le a odas as es as cues ión
ao día a día). Es as o on as cla es que pe mi i on dis ingui en e os seguin es emas a
inco po a nes a sección:
• Explicación do axe desde a adición. E olución his ó ica
• O axe como elemen o único e inmu able
• Elemen os do axe e di e sidade e i o ial
• O axe de co ío e o axe de ga da
• Comunica coa moda
• Adap ación á ac ualidade: Deseñado es e e e en es
• A inno ación desde o come cio
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
56
3.5.4.4.4. Música
P obablemen e, un dos eidos nos que máis p esen e se i e a inno ación den o da
cul u a adicional é o ámbi o musical. A po encia dos g upos, a di e sidade de públicos, o
éxi os in e nacional ou o ecoñecemen o de pe ís ecoñecidos den o do sec o son algunhas
das cla es que con igu an a música como o es anda e da anga da adicional. Nes e sen ido,
a di e sidade de on es que se pode ían e seleccionado é ampla, mais, inalmen e, decidiuse
po selecciona unha ag upación que pe mi i a analiza a si uación desde o maio núme o de
p ismas posibles e, pa a is o, emp egouse ao g upo De Ninghu es como on e p o agonis a.
Unha banda que comezou hai se e anos a súa andaina, cando aínda non se albiscaba a
consolidación dunha indus ia musical galega, e que naceu no seo dunha das oliadas
adicionais máis impo an es de Galicia, a oliada da Fonsag ada.
As súas o ixes, máis cen adas en sono idades pu amen e popula es, o seu éxi o
p og esi o ou a inno ación e mes u a a a és de dúas on es dis in as (po unha banda a
in odución de sons elec ónicos e, po ou a, a mes u a con músicas adicionais dou os
e i o ios) o on algunhas das cla es que undamen a on es a escolla. Ao mesmo empo, o
momen o ac ual do g upo, ecen emen e gala doado co p emio a mello canción da Galiza e
inalis a nos p emios Ma ín Códax da música galega, pe mi en que a súa imaxe e pa icipación
se a como un gancho de in e ese pa a a ae a a ención do seu público. Máis aínda cando o
p oxec o, a é o de ago a au oxes ionado, acaba de explo a e comeza a unciona de o ma máis
p o esional, polo que aínda que se a opan no seu momen o auxe non exis e demasiada
in o mación pública sob e o g upo e aínda non se alcanzou o ni el de sob esa u ación
in o ma i a no que ao seu aballo se e i e.
De calque a o ma, p esén ase es a como unha sección máis cen ada na análise e o
con ex o que a en oca o p oxec o da on e p o agonis a en si mesma. Is o esponde a a ios
mo i os, mais o undamen al é que, pa a consegui unha o al inno ación en cada unha das
disciplinas, es e en que se o modelo a segui , po iso susci a máis in e ese a pe spec i a global
como indus ia que cen a se en p oxec os pa icula es. De ei o, a ni el ac ualización da
adición, a música é o único sec o no que si se pode ía chega a ala de indus ia. En elación
a odo is o le ouse a cabo a seguin e selección emá ica:
• In odución con ex ual á indus ia
• E olución ao longo da his o ia
• As ecollei as e a ecupe ación da adición
• Modelos de inno ación
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
57
• di ec o: es i ais, es as popula es e salas de conce os
• Causas da inno ación na música adicional
3.5.4.4.5. Danza
Danza é a úl ima sección que compón a epo axe e, malia o que poida pa ece , exis en
unha ampla gama de compañías de baile galegas que apos an pola expe imen ación,
emp egando mo emen os ípicos da danza adicional e descon ex ualizándoos ou
mes u ándoos co baile con empo áneo. Ao mesmo empo, as p opias asociacións adicionais
son impulso as da súa p opia inno ación a meno escala. Nes e sen ido o emp ego de
e amen as como TikTok pa a a di ulgación do seu aballo esul an cla e. Unha eno ación
ecnolóxica condicionada pola pandemia que ago a se es á a es ende . Pa a a a es a cues ión
seleccionouse como p o agonis a a F an Siei a, co eóg a o, impulso da compañía de danza
F an Siei a Danza e di ec o e docen e en a ias asociacións de baile adicional. Así, endo
pasado el pola maio ía de compañías de baile galego, seguindo encellado coa adición no seu
es ado máis pu o e o mando pa e da equipa de baila íns de g upos como as Tanxuguei as,
F an Siei a en aínda un condicionan e máis que o ai especialmen e acaído pa a es a sección e
esa ca ac e ís ica é o seu espec áculo, Ceibe. Un p oxec o co que el di que busca demos a
como se en enden as oliadas na ac ualidade, un concep o moi semellan e ao p opio da Roma ía
Gze a. Así mesmo, Ceibe pe mi e amén ala sob e as disidencias de xéne o e sexuais an o na
cul u a adicional en xe al coma no baile galego en pa icula . Así, a pa i des as p emisas
seleccioná onse os seguin es emas a e lexiona :
• A danza máis alá do espec áculo: Os o ei os das es as
• Ceibe como espec áculo
• Disidencias no baile
• Compañías de danza anga dis as
• Papel das asociación olcló icas
• Ca ac e ización do baile galego
• Relación coa mocidade e as edes sociais
3.5.5. Sopo e web
No desen ol emen o do sopo e web houbo a ias cues ións a e en con a. O p imei o
que se buscaba e a unha na egación xe á quica que pe mi i a consumi cada unha das pa es
de o ma indi idual. Así, op ouse po c ea unha páxina de inicio que con i e a, unicamen e,
un ídeo a modo spo dos con idos da epo axe e o logo do p oxec o. A pa i des a páxina
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
64
o Audaci y: Edición do son das en e is as e mello a dos mesmos
o Capcu : Edicións básicas desde a aplicación móbil. Emp egada amén pa a a
disposición dos sub í ulos. Valo ouse o emp ego de Mojo – Reels & Edi o de
Video pois o ecía a posibilidade do sub i ulado au omá ico ao galego, mais po
ou o ipo de limi acións decidiuse p escindi des a acilidade
o Mic oso ClipChamp: Edición máis complexa desde PC. Pe mi e illa son de
ídeo e dá opción de de ini sub í ulos en galego.
o Headline : Emp egado pa a a elabo ación de audiog amas
• Ou os:
o Con e io. File con e e : Fe amen a emp egada pa a a ans o mación do
o ma o dos a qui os.
o Wix: Fe amen a emp egada pa a o desen ol emen o web.
o Co eo co po a i o: Pa a odos os p ocesos de p odución, p ep odución e
pos p odución a c eación dun co eo p opio asociado ao p oxec o oi unha
an axe moi in e esan e. P incipalmen e po que is o pe mi iu e odos os
ma e iais ecompilados no mesmo espazo. Des a o ma, a a és des e co eo
acili ouse a c eación da canle de you ube, a con a de Ins ag am, un google
d i e no que almacena os ecu sos e a p opia pla a o ma web. Igualmen e,
es e co eo acili ou con inua dunha o ma máis o denada a elación coas
on es na solici ude de ma e iais complemen a ios.
o You ube: Aínda que non como un espazo p opio, a c eación dunha con a de
you ube na que subi os ma e iais en ocul o oi imp escindible pa a pode
emp ega eses ecu sos na web. P incipalmen e polo peso dos mesmos e as
limi acións de espazo que o ece wix.
o Ins ag am: Foi a pla a o ma seleccionada pa a a campaña p omocional do
p oxec o. V
3.6. Limi acións
Du an e a elabo ación des e p oxec o iden i icá onse a ias limi acións que, aínda que
inhe en es á na u eza do aballo, esul a in e esan e analiza pa a o desen ol emen o de
p oxec os pos e io es ou incluso a con inuación do mesmo nun u u o is a.
Así, o p imei o que se debe des aca é que, en endendo a cul u a como un con inuo e a
ans o mación como pa e cíclica das exp esións da cul u a popula , se ía posible p esen a
es e p oxec o como, p ecisamen e, unha oma ía que, ao longo do empo; cada ano, po

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
65
exemplo, se puide a epe i na p ocu a de analiza a e olución da si uación. Un aballo a u u o
que nes a p imei a e sión non é posible plasma , mais que en sen ido na globalidade da
epo axe.
No que as limi acións humanas, ísicas, écnicas e económicas se e i e habe ía a ias
cues ións a e en con a. Unha das undamen ais esul ou se o calenda io de aballo pois,
p incipalmen e, as ac i idades cul u ais comezan a p oduci se con maio in ensidade a pa i
do mes de maio, o que di icul ou a súa g a ación. Ao mesmo empo, a al a de dispoñibilidade
das on es a con ac a condicionou de o ma cla e o p oceso de elabo ación da epo axe.
Quizais, aballando coas on es de o ma p esencial e g a ando as en e is as en ídeo,
e ía sido necesa io con a con algún ipo de asis encia écnica de ídeo ou son pa a asegu a a
calidade do esul ado inal e o co ec o uncionamen o das e amen as écnicas. Nes e mesmo
sen ido, o inanciamen o xoga un papel undamen al pois, con maio es ecu sos económicos,
os desp azamen os, o equipo écnico, a asis encia web e a p opia p omoción do p oxec o e ían
sido abo dados cunha pe spec i a di e en e.
Po ou a banda, a ni el con ex ual, cómp e e en con a que non odas as disciplinas
cul u ais se a opan no mesmo g ao de desen ol emen o. Así, aínda que en maio ou meno
medida se es án a in oduci elemen os ac uais en odas as á eas que ab angue a epo axe
(gas onomía, música, danza, moda e a esanía), amén é ce o que é unha cues ión que non se
a opa no mesmo momen o en odas elas. Tan o é así que, de ei o, nalgúns casos a
mode nización es á chegando an só a algúns sec o es da sociedade, p incipalmen e a aqueles
con maio capacidade adquisi i a, como é o caso, po exemplo, da expe imen ación coa cociña
galega.
É moi impo an e amén con a cunha g a ación de sopo e. Po que, po exemplo, no
caso da g a ación da en e is a de gas onomía a conexión dos mic ó onos deixou de unciona ,
co ando odo o son dun dos elé onos móbiles que es aba a g a a . Algo que, sen unha segunda
g a ado a de ese a, e ía xe ado un p oblema maio .
Po úl imo, endo p esen e que se es á a ala dun enómeno que se es á a p oduci no
momen o ac ual, o deba e e a e lexión a ópanse aínda nun momen o inicial, con isións e
pe spec i as case an agónicas nalgúns casos. Po iso, esul a impo an e a concep ualización
de e mos como cul u a popula , adición ou mode nización. Es ablecendo así o ma co
concep ual co que se aballa e buscando algún ipo de aco do nun pano ama complexo.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
66
4. Conclusións
Unha ez inalizado o p oxec o son a ias as cues ións sob e as que cómp e e lexiona .
A p imei a, e quizais a cla e de odo, é que a mode nización é un p oceso cíclico e his ó ico.
Semella, pois, que odas as xe acións se pensan as p imei as en inno a . Ago a ben, como
des acan odas as pe soas que pa icipa on na elabo ación des a epo axe, o que si se es á a
p oduci é un enómeno so p enden e, a a ención social po pa e dun público mozo á cues ión
adicional. É iso o que é necesa io explica . Como pa e des a no a audiencia que se e apelada
polas no as o mas de exp esión cul u al que adap an o adicional ao con empo áneo, uxindo
das ec eacións, en éndese que es a epo axe cub e a necesidade de o ece unha isión global
e xene al sob e o que es á a sucede , po que, e quen o p o agoniza.
Sucede semp e que cando algo é no o, ecen e ou mesmo se es á a p oduci no
momen o, é máis complexo de explica po que os consensos e desaco dos es á á o de do día.
Is o non signi ica que non se deban a a as cues ións pa a as que aínda non hai unha espos a
de ini i a po que, de non acelo, o deba e non pene a na sociedade e as a i macións
con unden es de ínenas os pode osos.
Cando un no o público se ap oxima a un ema que pa ece a an echado xa como o é a
cul u a adicional, p ecisa de e e encias que abalen a súa expe iencia. Iso é o que p e ende
es e p oxec o.
De odo es e aballo son a ias as expe iencias que se poden ex ae . A p imei a é que
po inaccesible que poida semella unha on e, un ema ou un p oxec o, semp e se debe de
in en a . O segundo é que, malia que hai que i semp e documen ado e cunha base sólida ás
en e is as, en ocasións pode se in e esan e que che so p endan os camiños que poden chega
a oma . A ni el máis écnico, e as e ealizado ou o ipo de p oxec os ao longo do g ao,
pódese concluí que no momen o de ealiza un aballo coma es e odas as disciplinas
xo nalís icas se a opan elacionadas en e si e o concep o de xo nalis a o ques a cob a aínda
máis sen ido. Sob e odo cando unha soa pe soa se enca ga de odos os p ocesos.
É complexo di ulga pa a un público xene al un con ido especí ico que se manexe con
luidez, mais é necesa io, po que, senón, odo o coñecemen o queda en cí culos pechados e
inamo ibles e é i al que exis an ecu sos que acili en a ap endizaxe de calque a disciplina,
mais aínda con maio ele ancia cando se p ecisa a ecupe ación da his o ia dunha cul u a e a
súa conse ación no p esen e pa a unha posible p oxección no u u o.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
67
Po ou a pa e, a adap abilidade e man e a calma en ci cuns ancias lími e son
capacidades que aínda que non o pa ece esul an de moi a u ilidade no aballo do xo nalis a.
Nes e sen ido, e cun p oxec o des as ca ac e ís icas, é habi ual que as on es mo an da as, que
muden con idos ou que se di icul e o p oceso de calque a das o mas. Po iso, hai que man e
a men e abe a, e moi cla os calen son os obxec i os e en ende que exis e ma xe de e o. Iso
si, se se pode saca unha ap endizaxe des e p oxec o é que a o ganización, an o nos p ocesos
de aballo como na edición e o almacenamen o dos con idos, é aliada indiscu ible pa a axiliza
p ocesos e ob e o mello esul ado.
Unha ez inalizado o p oxec o pódese concluí que, pa a inicia i as de de e minada
en e gadu a e, sob e odo con ando coa necesidade de p oduci con idos mul imedia, é
necesa io o aballo en equipo. Tamén po que no momen o de e isión inal, é máis sinxelo
pode co exa as ideas cunha e cei a pa e.
De calque a manei a, pode aballa nun ema que mo i e e si a de alice ce axuda a
apos a en maio medida po calque a p odu o ou con ido. Da mesma o ma, ma ca unha liña
emá ica de aballo pe mi e consolida unha ma ca p opia como xo nalis a e chega a espazos
aos que dou o xei o se ía máis complicado accede .
No que ao esul ado inal espec a, pódese concluí que, a pesa dos cambios mo i ados
polas limi acións que se o on p oducindo, ob í ose un p odu o inal máis que sa is ac o io,
que e lexa os alo es de di e sidade, comp omiso coa lingua, inclusión, e acidade e
igo osidade que se buscaban ansmi i e que dalgunha manei a é e lexo dunha o ma de
en ende o mundo. Aínda así, en endendo que semp e hai posibilidade de op imización e a
mello a con inua é semp e unha opción, non se desca a que, co empo, puide an chega a
puli se de e minados aspec os. Como pode se a p ocu a da c eación dunha comunidade dixi al
sólida ou a ampli icación nas posibilidades in e ac i as do p odu o. Algo que, po ou a pa e,
e endo en con a que se analiza a epo axe como un con inuo, habe ía que e p esen e en
u u as ac ualizacións.
4.1. Fu u o do P oxec o
Coa is a pos a no u u o, son a ios os camiños que pode ía oma o p oxec o. Algúns
deles xa se comen a on con an e io idade e ou os se ía p eciso especi icalos. Nes e sen ido,
unha das cla es undamen ais na con inuidade do p odu o se ía a maio ac i idade e incidencia
en edes sociais. Pois, como se eu du an e a elabo ación de odo es e aballo, as comunidades
online es anse a p esen a coma o escapa a e undamen al e o alice ce p incipal nos p ocesos
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
68
de ac ualización da cul u a adicional. Nes e sen ido, xa se comen a on a ios camiños que
es es pe ís en edes pode ían oma . Man endo liñas xa iniciadas, como a publicación de
decla acións de pe soas encelladas a p oxec os pionei os, e ab indo no os camiños, como
pode ía se a cobe u a de e en os elacionados coa cul u a adicional. Da mesma o ma, e
como xa se comezou a e du an e o inal des a p imei a e apa do p oxec o, as colabo acións
con ou os medios e pe ís se ían unha base impo an e pa a con inua coa inicia i a. Así, da
o ma na que es á es u u ado, as edes sociais comeza ían a unciona de o ma independen e
e man e íanse cons an es no empo.
A epo axe en si, pola súa pa e, con inua ía ac ualizándose cunha pe iodicidade de,
po exemplo, un ano. In oducindo en cada ocasión no as on es p o agonis as inno ado as que
con inua an eno ando a adición. Aínda así, man e íase amén o a qui o de odas as edicións
an e io es da Roma ía, acili ando is o aza unha liña do empo na e olución des e enómeno
e, no u u o, consolidándose como un se izo de conse ación do que, algún día, se á a cul u a
adicional do pasado.
Pa a inaliza , no que se e i e ás posible on es, se ía complexo ace a icinios pois
en éndese que nun p oxec o que en que i cos empos o que se decidi a ago a non se ía
inculan e den o dun ano. Po én, algún dos p oxec os que se ba allou pode incluí se ían, no
eido da a esanía, s udio a iopin o (en ocada no bo dado) ou a esou ada ( amén de xoia ía).
Den o do ámbi o da moda pode ían incluí se a pe spec i a de come cios coma De Co ío, que
cunha his o ia de ás seguen man endo a adición e buscando o mas de inno a . No que a
baile espec a se ía de moi o in e ese incluí as pe spec i as dos g upos adicionais que
inco po an as edes no seu labo , como é o caso de @musica adienb ion, se ben é ce o que ao
es a menos acos umados á elación cos medios en ocasións o a o é máis complexo. En can o
a música, g upos xa consolidados coma Tanxuguei as, Baiuca ou Mond a, ou mesmo a is as
da his o ia da música galega que consegui on achega se á mocidade, como oi a caso de Pili
Pampín, se ían amén exemplos de in e ese. Po úl imo, o eido de gas onomía se ía o máis
complexo de in e p e a desde o p esen e. Aínda así, agá dase pode descub i se, como se
a icina nes a p imei a en ega, a ans o mación que se es á a p oduci nes e sen ido
iden i ícase coa ol a á aíz.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
69
5. Re e encias
Acha ki, Z. (2023). El pe iodismo digi al en las edes sociales: Ca ac e ís icas y nue as es a egias
pa a la p ensa ac ual. Conhecimen o & Di e sidade, 15(39).
h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/375707943_PERIODISMO_DIGITAL_EN_LAS_
REDES_SOCIALES_CARACTERISTICAS_Y_NUEVAS_ESTRATEGIAS_PARA_LA_PR
ENSA_ACTUAL
Al onso Sánchez, I. (2016). La Sociedad de la In o mación, Sociedad del Conocimien o y Sociedad
del Ap endizaje. Re e en es en o no a su o mación. Bib.An.In es , 12(2), 231-239.
h ps://cip.b apci.in .b /download/75649
Ál a ez-Ramos, E. (2020). El lenguaje pe iodís ico cul u al: nue as pla a o mas, nue os pa adigmas.
Ogigia, 17, 55-67. h ps://doi.o g/10.24197/ogigia.17.2015.55-67
A ilés, J. A. G. (2009). La comunicación an e la con e gencia digi al: algunas o alezas y
debilidades. Signo y Pensamien o, 28(54) 102-
113. h ps://doaj.o g/a icle/72c0e523b2 4e57a63494bd60a 6a 7
Ballina Talen o, G. (2008) La e olución de in e ne como medio de comunicación masi o [Tesis de
Maes ía, Uni e sidad de San Ca los de Gua emala].
h p://biblio eca.usac.edu.g / esis/16/16_0599.pd
Ba doel, J. e Deuze, M. (2001). Ne wo k Jou nalism: Con e ging Compe ences o Media
P o essionals and P o essionalism. The Aus alian Jou nalism Re iew, 23(2), 91-103
Ba ei, S. (1999). Pe iodismo cul u al: c í ica y esc i u a. Ámbi os. Re is a In e nacional de
Comunicación, 2, 49-60.
Ba aza Cá denas, A.C. e A eola Medina, G. (2022). Capí ulo II: Ma co Teó ico en In oxicación.
Los e ec os del exceso de in o mación en In e ne . Cen o de in e ención pa a el bienes a
ísico y men al Benesse e. h p://www.upd.edu.mx/PDF/Lib os/In oxicacion.pd
Baske , J. (2005). C i icism and he ise o pe iodical li e a u e. En H. B. Nisbe , e C. Rawson, (Eds).
The Camb idge His o y o li e a y c i icism, (Vol. 4, pp. 316-332). The Eigh een h Cen u y.

A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
70
Camb idge Uni e si y P ess.
ile:///C:/Use s/analo/Downloads/C i icism_and_ he_Rise_o _Pe iodical_Li .pd
Be mejo, F. (2007). Publicidad y audiencia online. En A. Ga cía Jiménez e P. Rupé ez Rubio (Eds.),
Ap oximaciones al pe iodismo digi al (pp. 273-285). Dykinson.
Be ocal, S., Redondo, M. e Campos, E. (2012). Una ap oximación al es udio del
in oen e enimien o en In e ne : o igen, desa ollo y pe spec i as u u as, adComunica: Re os
del pe iodismo an e el nue o escena io digi al. (4), pp. 63-79. 83-113-1-PB.pd (uji.es)
Bloch, M. (1999). His o ia e his o iado es. Akal.
Cab e a, M. Á. (2013). In oducción. Implicaciones ecnológicas en la p oducción, dis ibución y
ecepción de la in o mación en M. Á. Cab e a (Coo d.), E olución de los cibe medios. De la
con e gencia digi al a la dis ibución mul ipla a o ma (pp. 89–93). F agua.
Cailliau, R. (1995, 2 de no iemb e). A Sho His o y o he Web. Tex o a speech deli e ed a he
launching o he Eu opean b anch o he W3 Conso ium. [T ansc ición de un discu so]
Ne Valley. h ps://ne alley.com/a chi es/mi o s/ obe _cailliau_speech.h m
Ca lson, D. (2003). The his o y o Online Jou nalism en K. Kawamo o (Ed.), Digi al Jou nalism:
Eme ging Media and he Changing Ho izons o Jou nalism. Rowan & Li le ield publishe s,
Inc.
Ca allin, C. (2009). Del Twi e como plaza o cómo se con igu an los nue os espacios pa a el
pe iodismo cul u al. Anua io elec ónico de es udios en Comunicación
Social"Dise aciones", 2(2), 89-103.
Ceb ián He e os, M. (2009). In e ac i e communica ion in he cybe media. Comunica , 16(33), 15–
24. h ps://doi.o g/10.3916/c33-2009-02-001
Ceb ián-He e os, M. (2009). In e ac i e Communica ion in he Cybe media. Comunica
Digi al/Comunica , 17(33), 15-24 h ps://doi.o g/10.3916/c33-2009-02-001
Celaya, J. (2014). Nue os modelos de negocio en la e a digi al: Más allá de la g a uidad en In e ne .
Dosdoce.
h ps://www.dosdoce.com/upload/ iche os/no icias/201409/modelos_de_negocio_pd .pd
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
71
Ce ezo, J. M. (2008). Hacia un nue o pa adigma: la e a de la in o mación agmen ada. Telos:
Cuade nos de Comunicación E Inno ación, 76, 91-
98. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=2705511
Chacón-Gu ié ez, I. e Ga cía-Jiménez, A. (2001). Documen ación pa a el pe iodismo
especializado. Re is a gene al de in o mación y documen ación, 11, 33-60.
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/An onio-Ga cia-
Jimenez/publica ion/39282502_Documen acion_pa a_el_pe iodismo_especializado/links/54b
502b90c 26833e d052 b/Documen acion-pa a-el-pe iodismo-especializado.pd
Codina, L. (2009). ¿ Web 2.0, web 3.0 o web semán ica?: el impac o en los sis emas de in o mación
de la web en I Cong eso In e nacional de Cibe pe iodismo y Web 2.0: Bilbao, 11, 12 y 13 de
no iemb e de 2009 (p. 2). Se icio Edi o ial A gi alpen Ze bi zua. I Cong eso In e nacional
de Cibe pe iodismo y Web 2.0 : ac as (ehu.es). h ps://addi.ehu.es/handle/10810/41328
Colussi, J. (2020). Das Repo agens Mul imídia às His ó ias no Ins ag am: uma Re lexão em To no
dos Gêne os Jo nalís icos Híb idos en G. L. Ma ins e D. Ri e a (Coo ds.), +25 Pe spec i as
do Cibe jo nalismo. RIA Edi o ial.
Co ino López, C. (2017) E olución de la web 2.0 a la 3.0 y su impac o en la emp esa. [Tesis de
Maes ía, Uni e sidad de Can ab ia].
h ps:// eposi o io.unican.es/xmlui/bi s eam/handle/10902/12803/CORINOLOPEZCRISTIN
A.pd ?sequence=1
Díaz Noci, J. e Meso Aye di, K. (1998). Desa ollo del pe iodismo elec ónico. El P o esional de la
In o mación, 7, 4-11.
Díaz-Noci, J. (2010). Medios de comunicación en in e ne . Algunas endencias. P o esional de La
In o macion, 19(6), 561–567. h ps://doi.o g/10.3145/epi.2010.no .01
Dunham, R. S. (2019). Chap e 1. The Powe o Mul imedia en Mul imedia epo ing: How Digi al
Tools Can Imp o e Jou nalism S o y elling (pp. 3-21). Sp inge .
Dunham, R. S. (2019). Chap e 2: Keys o E ec i e Jou nalism in he Mul imedia E a en Mul imedia
epo ing: How Digi al Tools Can Imp o e Jou nalism S o y elling (pp. 23-39). Sp inge .
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
72
Dunham, R. S. (2019). Chap e 3. Bes P ac ices in Mul imedia Jou nalism en Mul imedia epo ing:
How Digi al Tools Can Imp o e Jou nalism S o y elling. (pp. 41-59). Sp inge .
Es e e Ramí ez, F. e Fe nández del Mo al, J. (2007). Capí ulo 7: In o mación Cul u al en Á eas de
especialización (pp. 131-141). Edi o ial F agua.
Eu opean Commission, Di ec o a e-Gene al o Communica ions Ne wo ks, Con en and
Technology, (2018). A mul i-dimensional app oach o disin o ma ion : epo o he
independen High le el G oup on ake news and online disin o ma ion, Publica ions
O ice. h ps://da a.eu opa.eu/doi/10.2759/739290
Fe nández del Mo al, J. (1983). Modelos de comunicación cien í ica pa a una in o mación
pe iodís ica especializada. Cie In e siones Edi o iales Dossa .
Fe nández del Mo al, J. (2004), El pe iodismo especializado: Un modelo sis émico pa a la di usión
del conocimien o en J. Fe nández del Mo al (coo d.). Pe iodismo Especializado (pp. 17–32).
G upo Plane a (GBS).
F ei e, F. C. (2008). Las edes sociales as ocan los modelos de los medios de comunicación
adicionales. Re is a La ina de Comunicación Social, 63, 287-293.
Fuchs, C., Ho ki chne , W., Scha anek, M., Ra l, C., Sando al, M. e Bichle , R. (2010). Theo e ical
ounda ions o he web: cogni ion, communica ion, and co-ope a ion. Towa ds an
unde s anding o Web 1.0, 2.0, 3.0. Fu u e in e ne , 2(1), 41-59.
Gamba a o, R. R. e Alzamo a, G. C. (2018). P e ace: Challenges and oppo uni ies o ansmedia
jou nalism en Explo ing T ansmedia Jou nalism in he Digi al Age. (pp. 16-22). IGI Global.
Ga cía A ilés, A. (2021). Fo ma os na a i os en el pe iodismo cul u al: Inno ación y c ea i idad en
un en o no in e ac i o en M. Ju ado-Ma ín e B. Peña-Acuña (coo ds). Pe iodismo Cul u al
en el siglo XXI (II) modelos ansmedia pa a P o esionales inno ado es. (pp. 39-52).
Edi o ial Uni e si as.
Ga cía A ilés, J. A., Sala e ía, R., e Masip, P. (2008). Con e gencia pe iodís ica en los medios de
comunicación. P opues a de de inición concep ual y ope a i a, en I Cong eso de la
Asociación Española de In es igado es en Comunicación, San iago de Compos ela.
A Roma ía GZe a de Ana Lou ei o Sánchez
73
Ga cía-A e io, L. (2007). Web 2.0 s web 1.0. DIM: Didác ica, Inno ación y Mul imedia, 10.
h ps:// aco.ca /index.php/DIM/a icle/ iew/76637
Gómez A iagada, H. F. (2013). Desin o mación en In e ne y hegemonía en edes sociales. Re is a
GPT Ges ión de las Pe sonas y Tecnología, 6(16), 39-
53. h ps://dialne .uni ioja.es/desca ga/a iculo/4759721.pd
Gualla , J., Ro i a, C. e Ruiz, S. (2010). Mul imedialidad en la p ensa digi al. Elemen os mul imedia
y sis emas de ecupe ación en los p incipales dia ios digi ales españoles. El P o esional de la
In o mación, 19(6), 620-631. h ps://doi.o g/10.3145/epi.2010.no .08
Ha ne , K. e Lyon, M. (1996). Epilogue: Sep embe 1994 en Whe e Wiza ds S ay up La e: The
O igins o he In e ne (pp. 168-173)
TOUCHSTONE. h ps://monoskop.o g/images/e/ee/Ha ne _Ka ie_Lyon_Ma hew_Whe e_W
iza ds_S ay_Up_La e_The_O igins_O _The_In e ne .pd
Ha ne , K. e Lyon, M. (1996). The Thi d Uni e si y en Whe e Wiza ds S ay up La e: The O igins o
he In e ne (pp. 53-67)
TOUCHSTONE. h ps://monoskop.o g/images/e/ee/Ha ne _Ka ie_Lyon_Ma hew_Whe e_W
iza ds_S ay_Up_La e_The_O igins_O _The_In e ne .pd
Hall, S. (2022). Digi al Repo España 2022: Nue e de cada diez españoles usan las edes sociales y
pasan casi dos ho as al día en ellas - We A e Social Spain. We A e Social Spain.
h ps://wea esocial.com/es/blog/2022/02/digi al- epo -espana-2022-nue e-de-cada-diez-
espanoles-usan-las- edes-sociales-y-pasan-ce ca-de-dos-ho as-al-dia-en-ellas/
He e o-Cu iel, E. (2012). El pe iodismo en el siglo de las edes sociales. Vi a Academia, 117E,
1113-1128. h ps://doi.o g/10.15178/ a.2011.117e.1113-1128
Hi end a, P. e Yogesh, S. (2018). Web Technologies F om Web 2.0 To Web 4.0. IJSART. 4(4).
h ps://schola wo ks.iu.edu/dspace/bi s eam/2022/3201/1/Ba doelDeuze%20Ne wo kJou nal
ism%202001.pd
Jones, J. e Sal e , L. (2011). Jou nalism as a p ac ice en Digi al jou nalism (pp. 10-25). SAGE.