Elaboración de produtos xornalísticos multimedia

Grao en Xornalismo Universidade de Santiago de Compostela Curso 2023/2024 Traballo de Fin de Grao (TFG) Elaboración de produtos xornalísticos multimedia: A Romaría Gzeta Autora: Ana Loureiro Sánchez Titor: Ángel Antonio Vizoso García A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 2 Elaboración de produtos xornalísticos multimedia: A Romaría Gzeta Elaboración de productos periodísticos multimedia: A Romaría Gzeta Development of multimedia journalism products: A Romaría Gzeta A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 3 Resumo Nun escenario social e cultural no que as representacións artísticas identitarias, a busca de pertenza ou a reivindicación do territorio se consolidan coma unha contrareacción a fenómenos coma a globalización, a nostalxia e a reivindicación das expresións da cultura tradicional semellan consolidarse como saída a esa necesidade de definir a personalidade en sociedade. Nos últimos tempos tense comezado a falar da “modernización da cultura tradicional” como forma de reinterpretar a cultura popular e achegala ás linguaxes actuais para, con isto, poder introducila a novos públicos.Para reflexionar sobre todas estas cuestións e darlle voz a algúns dos proxectos que lideran este movemento nace como Traballo de Fin de Grao A Romaría Gzeta. Unha reportaxe multimedia que pretende construír unha alegoría do que podería ser unha romaría tradicional se se definira desde os códigos do presente. Isto serve para demostrar, ao mesmo tempo, que a transformación resulta transversal a todas as disciplinas culturais e se está a consolidar coma un fenómeno sociolóxico no que inflúen factores sociais, culturais e antropolóxicos. Todo isto mentres se analiza como estes ciclos de transformación resultaron constantes ao longo da historia e, por tanto, non hai tanto que afaste á sociedade desa chamada “cultura tradicional”. Palabras clave: reportaxe multimedia, tradición, Galicia, moda, artesanía, música, baile, gastronomía. Ligazón ao proxecto. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 4 Resumen En un escenario social y cultural en el que las representaciones artísticas identitarias, la búsqueda de pertenencia o la reivindicación del territorio se consolidan coma una contrarreacción a fenómenos coma la globalización, la nostalgia y la reivindicación de las expresiones de la cultura tradicional parecen consolidarse como la salida a esa necesidad de definir la personalidad en sociedad. En los últimos tiempos se ha comenzado a hablar de la “modernización de la cultura tradicional” como forma de reinterpretar la cultura popular y acercarla al lenguaje actual para, con esto, poder introducirla a nuevos públicos.Para reflexionar sobre todas estas cuestiones y darle voz a algunos de los proyectos que lideran este movimiento nace como Trabajo de Fin de Grado A Romaría Gzeta. Un reportaje multimedia que pretende construir una alegoría de lo que podría ser una romería tradicional si se definiera desde los códigos del presente. Esto sirve para demostrar, al mismo tiempo, que la transformación resulta transversal a todas las disciplinas culturales y que se está consolidando coma un fenómeno sociológico en el que influyen factores sociales, culturales y antropológicos. Todo esto mientras se analiza como estes ciclos de transformación resultaron constantes a lo largo de la historia y, por tanto, no hay tanto que aleje a la sociedad de la “cultura tradicional”. Palabras clave: reportaje multimedia, tradición, Galicia, moda, artesanía, música, baile, gastronomía. Ligazón ao proxecto. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 5 Abstract In a social and cultural scenario in which artistic representations of identity, the search for belonging or the vindication of territory are consolidated as a counter-reaction to phenomena such as globalisation, nostalgia and the vindication of expressions of traditional culture seem to consolidate as the solution to this need to define one's personality in society. In recent times, people have begun to speak of the ‘modernisation of traditional culture’ as a way of reinterpreting popular culture and bringing it closer to the language of today in order to introduce it to new audiences.In order to reflect on all these questions and to give a voice to some of the projects that are leading this movement, A Romaría Gzeta is born as a Final Degree Project. A multimedia report that aims to construct an allegory of what a traditional pilgrimage could be if it were defined from the codes of the present. At the same time, it demonstrates that the transformation is transversal to all cultural disciplines and that it is being consolidated as a sociological phenomenon influenced by social, cultural and anthropological factors. All this while analysing how these cycles of transformation have been constant throughout history and, therefore, there is not so much that distances society from ‘traditional culture’. Keywords: multimedia report, tradition, Galicia, fashion, handicrafts, music, dance, gastronomy. Ligazón ao proxecto. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 6 Índice 1. INTRODUCIÓN .............................................................................................................. 8 2. MARCO TEÓRICO ........................................................................................................ 9 2.1. XORNALISMO EN INTERNET ........................................................................................ 9 2.1.1. Historia, evolución e características do xornalismo na rede ............................ 9 2.1.1.1. O nacemento da web ...................................................................................... 9 2.1.1.2. A Chegada dos Medios de Comunicación a Internet ................................... 10 2.1.1.3. Evolución dos Cibermendios ....................................................................... 13 2.1.1.4. Desafíos do Xornalismo Dixital................................................................... 15 2.1.2. Funcións e Características do Xornalismo Multimedia .................................. 18 2.1.3. A Importancia das Redes Sociais no Novo Panorama Mediático ................... 21 2.1.4. O MoJo Journalism como Ferramenta de Comunicación ............................... 25 2.2. O XORNALISMO ESPECIALIZADO .............................................................................. 26 2.2.1. Evolución e Definición do Xornalismo Especializado..................................... 26 2.2.1.1. Cultura Mosaico e Cultura Abano................................................................ 28 2.2.2. Características do Xornalismo Especializado ................................................. 28 2.2.3. Áreas de Especialización ................................................................................. 29 2.2.4. Historia e Definición do Xornalismo Cultural ................................................ 30 2.2.5. Características do Xornalismo Cultural .......................................................... 32 2.2.6. As TIC para a Comunicación Cultural ............................................................ 34 2.2.7. Xornalismo e Culturas Minoritarias ................................................................ 36 3. MEMORIA TÉCNICA .................................................................................................. 38 3.1. REFERENTES, TRABALLOS E PROXECTOS DA MESMA TIPOLOXÍA ................................ 38 3.2. MOTIVACIÓN DO PROXECTO ...................................................................................... 39 3.3. OBXECTIVOS ............................................................................................................. 39 3.3.1. OBXECTIVO PRINCIPAL ........................................................................................... 39 3.3.2. Obxectivos Específicos..................................................................................... 40 3.4. CRONOGRAMA DE TRABALLO E PROCESO DE PRODUCIÓN ........................................ 40 3.4.1. Consolidación dunha Base Teórica ................................................................. 41 3.4.2. Focalizar o Tema e Construír a Marca ............................................................ 42 3.4.3. O Proceso de Preprodución e Produción ........................................................ 43 3.5. O PRODUTO FINAL .................................................................................................... 44 3.5.1. Definición ......................................................................................................... 44 3.5.2. Análise DAFO .................................................................................................. 45 3.5.3. Público Obxectivo ............................................................................................ 45 3.5.4. Identidade Visual.............................................................................................. 47 3.5.4.1. Nome ............................................................................................................ 47 3.5.4.2. Logotipo ....................................................................................................... 47 3.5.4.3. Cores ............................................................................................................ 48 3.5.4.4. Seccións e fontes .......................................................................................... 50 3.5.4.4.1. Artesanía .................................................................................................. 53 3.5.4.4.2. Gastronomía ............................................................................................. 54 A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 7 3.5.4.4.3. Moda ........................................................................................................ 55 3.5.4.4.4. Música ..................................................................................................... 56 3.5.4.4.5. Danza ....................................................................................................... 57 3.5.5. Soporte web ...................................................................................................... 57 3.5.6. Difusión en redes ............................................................................................. 60 3.5.7. Recursos Humanos e Materiais ....................................................................... 63 3.6. LIMITACIÓNS ............................................................................................................. 64 4. CONCLUSIÓNS ............................................................................................................ 66 4.1. FUTURO DO PROXECTO ............................................................................................. 67 5. REFERENCIAS ............................................................................................................. 69 A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 8 1. Introdución Nos últimos tempos, a cultura galega ten visto como a súa tradición conseguía, cada vez, unha maior atención mediática. Así, do desarraigo coa raíz estase pasando a unha busca de novas maneiras a través das que reinterpretar as formas populares da cultura que, como consecuencia, están dando lugar ao nacemento e consolidación de proxectos culturais que entenden a tradición desde as linguaxes do presente. Unha transformación que, en maior ou menor medida, se está a producir en todas as disciplinas artísticas e culturais. Con todo, semella que esta evolución das formas asociadas á cultura popular ten sido constante ao longo da historia e, como consecuencia, é posible entender a cultura desde un continuum. Precisamente porque a transformación foi algo inherente a cultura tradicional galega, sábese que, en moitas ocasións, estes procesos de “actualización” téñense visto con desconfianza por parte dos sectores máis puristas. Da mesma forma, cando se fala de “innovación” é posible que, cada certo tempo, os proxectos vaian adiantados ao seu tempo ou, dalgunha forma, non se cheguen a apreciar na súa complexidade desde o momento presente. Por iso, é importante contextualizar a actividade cultural desde a actualidade, coas referencias do pasado e o seu posible impacto no futuro. Agora ben, se hai algo que está a caracterizar esta nova vaga de “modernización”, é a aproximación de novos públicos e audiencias a unha cultura tradicional que semellaba afastada dos seus intereses. Así, a busca dunha comunidade cultural que reafirme a identidade das persoas dentro da súa sociedade e territorio está provocando que se cree case o que se pode chegar a definir coma unha tribu urbana asociada ao mundo “tradi”, conseguindo recuperar a cadea de transmisión. Malia isto, precisamente a aproximación de novas audiencias e públicos non iniciados ao mundo tradicional esixe dunha forma de achegarse a reflexións, conceptos, ideas ou proxectos aos que, desde a visión máis clásica da cultura tradicional, pode resultar complexo acceder. Con este obxectivo nace A Romaría Gzeta, para servir como punto de unión entre a tradición e o momento presente. Desta forma, e aínda que existen xa varios proxectos que pretenden a divulgación da cultura tradicional, A Romaría diferénciase no enfoque, entendendo que se se está a conformar un novo público, será tamén necesario que se creen espazos de comunicación para estas novas audiencias. No que respecta ao formato, o propio tema, ao falar de modernización e introducir a cuestión de como as redes sociais e as plataformas dixitais están afectando a este proceso, A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 9 define en grande medida o soporte seleccionado. Así, a creación dun proxecto en rede non só permite transmitir ao público obxectivo a situación actual da cultura tradicional, senón que pasa a formar parte do propio fenómeno en si, converténdose nun produto cultural en si mesmo que achega a tradición a internet. Igualmente, este soporte permite explotar ao máximo a forza estética e visual que este tema leva intrínseca. Por outra parte, a reportaxe como xénero xornalístico facilita reflexionar dunha forma máis interpretativa sobre esta cuestión. Iso si, sempre baseándose na opinión e experiencias das persoas implicadas neste proceso. Ao mesmo tempo, a parte informativa do xénero posibilita a divulgación dos novos proxectos que nacen no seo do panorama actual e permite unha maior extensión, aínda que desgregada, na contextualización da situación. 2. Marco Teórico 2.1. Xornalismo en Internet 2.1.1. Historia, evolución e características do xornalismo na rede 2.1.1.1. O nacemento da web Na actualidade, as dificultades que entraña separar o xornalismo do novo escenario dixital fan case impensable entender a comunicación alén das redes e do espazo web. Malia todo, non hai demasiado tempo atrás estas eran realidades pouco comúns e os medios dixitais estaban destinados a unha pequena minoría. Así, na procura do achegamento ao xornalismo en internet é preciso remontarse aos inicios da web en si mesma, comprendendo o novo espazo no que se desenvolve a comunicación. Falar de internet supón falar do desenvolvemento informático e, como consecuencia, cómpre remontarse á década dos 60 para achegarse ao que se considera como “o xerme de internet” (Bermejo, 2007, p. 273); a Advanced Research Projects Agency Network, tamén coñecida como ARPANET. Co obxectivo de lograr a construción dun “Interfaith Message Processor”- IMP ou Interprocesador de mensaxe interconfesional en castelán- e un orzamento de algo máis dun millón de dólares, o goberno estadounidense, dirixido polo presidente Keneddy (Hafner e Lyon, 1996, p. 66), poñía en marcha un proxecto que conseguiría crear a primeira rede de conexión entre ordenadores, comezando con catro PCs conectados en 1969 e chegando en 10 anos a arredor de 100 dispositivos enlazados. Nas súas orixes, ARPANET empregábase a modo de rede de comunicación entre os investigadores estadounidenses e, de feito, o custe das IMPs era tan elevado que a maioría de A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 16 medio para manter unha redacción de 100 persoas traballadoras e cubrir gastos (Fillous e Gasseé, 2008 en Berrocal, Redondo e Campos, 2012, pp. 72-73). Como consecuencia deste paradigma económico, as audiencias pasan a ter unha dobre función, actuando como consumidores da información e produto para os anunciantes, o que esixe aos comunicadores equilibrar a procura dun aumento exponencial dos usuarios co respecto ás pautas éticas que corresponden á profesión xornalística. É na busca deste equilibrio que nacen novos modelos de negocio pensados para o consumo dixital, atendendo ás novas necesidades dos medios e buscando o diálogo entre rendibilidade económica e rigor e calidade informativa. Así, aínda que o habitual nas orixes dos medios en internet era o modelo de gratuidade, na actualidade estase converxendo cara a creación de muros de pago e outras modalidades de monetización dos contidos. Recóllense pois a continuación algunhas das posibilidades que inclúen estes modelos de negocio e que se atopan xa aplicadas nunha ampla variedade de medios dixitais (Celaya, 2014): • Micropagos: Enténdense por micropagos as transaccións económicas que adoitan ir entre 1 e 5 euros e que se executan para acceder a algún tipo de contido. Nos seus inicios este modelo podía asociarse máis con produtos audiovisuais, videoxogos, cancións, etc. Malia todo, na actualidade existen medios que permiten a compra de informacións ou produtos específicos dentro do entorno dixital, adquirindo tamén esta modalidade de pago. • Pago por consumo: Este modelo naceu no seo da televisión e fai referencia ao tempo de consumo dun produto ou servizo. Pagar por minutos, horas ou días equivalería a este pago por consumo. Poderíase entender pois como un modelo semellante ao do “alugueiro”. • Subscrición: Este modelo, pola súa parte, atende á fidelidade da audiencia e conta con algunhas vantaxes significativas. Así, as subscricións permiten contar cunha base de clientes fixa durante un período de tempo, permitindo un maior coñecemento dos recursos dos que se dispón e unha mellor planificación por parte do medio. • Membresía: Esta nova modalidade nace sobre todo no eido da comunicación e, aínda que tamén se podería considerar un tipo de subscrición, existen algunhas diferenzas considerables. No caso da subscrición o usuario realiza un pago anticipado por un A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 17 servizo. Pola contra, ao falar de membresía o consumidor pasa a entenderse como parte (membro) dun club, incrementando o sentimento de pertenza. • Freemium e premium: Cada un destes conceptos engloba un modelo de negocio diferenciado. Así, o freemium, concepto asinado por Fred Wilson, refírese á oferta dunha parte dun produto ou servizo de maneira gratuíta, esixindo un pago adicional para acceder ao resto de contidos ou produtos. A parte gratuíta sería o freemium (que serviría como gancho aos usuarios) e a parte de pago o premium (co que se conseguiría a rendibilidade económica). • Por publicidade inserida: Este modelo de negocio funcionaría como unha versión alternativa do modelo freemium/premium. Desta forma, permítese o acceso a contido gratuíto a condición de ter que visualizar a publicidade que se mostra nese espazo web. • Acceso aberto: Tamén coñecido como open access fai referencia a todo tipo de acceso que se permita sen previa subscrición ou pago. Sería o modelo de gratuidade absoluta e adoita ter unha finalidade educativa ou de transformación dos materiais ofertados. • Crowfunding: Este modelo de negocio conseguiu acadar grande popularidade nos últimos tempos, unha monetización de proxectos baseada no micromecenado e que permite, con carácter voluntario, que a audiencia aporte diferentes cantidades para a produción dun produto, ben ou servizo. Neste sentido, plataformas como Patreon axudan á financiación de proxectos de comunicación de novos emprendedores autónomos. • Gamificación: Este modelo busca referirse á inclusión de mecánicas de xogo en aspectos e contextos que non lle son acaídos. Aínda que de maneira xeral a gamificación identifícase en maior medida co marketing, o engagement e a fidelización, esta pode converterse tamén nunha fonte de ingresos. Retomando a idea dos retos que xorden no panorama dixital no referido ao eido da comunicación, as redes sociais e os fenómenos de comunicación dixital teñen desenvolvido nos últimos tempos situacións coma o clickbaiting, a procura da instantaneidade, o emprego de algoritmos, os filtros burbulla ou a personalización de informacións (Pérez-Escoda e Esteban, 2021). Neste sentido, a velocidade informativa propiciada polo entorno dixital, así como o maior calado dos contidos con algún grao de espectacularización, incitan a expansión de información falsa como técnica de persuasión, favorecendo as redes sociais a expansión masiva desta desinformación (Pérez-Escoda e Esteban, 2021). Unha desinformación nas redes que se A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 18 fixo patente durante as eleccións de Estados Unidos no ano 2016, así como tivo grandes consecuencias durante a pandemia da COVID-19. De calquera forma, a desinformación non é un fenómeno novo das redes sociais. A Comisión Europea (2018, p. 5) define a desinformación como “a información falsa, imprecisa ou enganosa, presentada e promovida para obter ingresos ou causar dano público intencionadamente”. Con isto, enténdese que a intencionalidade constitúe unha característica intrínseca nos procesos de desinformación, afastándose así de todas as practicas que se puideran identificar como erro humano. Así pois, cando se reflexiona sobre o papel das redes e os espazos web nesta expansión das fake news, cómpre ter presente os novos hábitos de consumo cidadán, baseados na inmediatez, a redución na lonxitude das mensaxes, a interacción e a procura da confirmación de crenzas previas. Todo isto trae como consecuencia a falta de confianza por parte das audiencias, cunha perda progresiva de credibilidade e lexitimade entre os xornalistas e os medios tradicionais. Algo que pode chegar a poñer en dúbida a función social do xornalismo (Pérez-Escoda e Esteban, 2021). Na actualidade, os cambios de tendencia sobre o consumo informativo estanse traducindo en que as redes xa non só funcionan como intermediarias entra a información e os usuarios, senón que son precisamente estas audiencias, con especial atención aos públicos máis novos, as que transforman de maneira directa o proceso informativo; dando lugar ao coñecido como Xornalismo cidadán (Espiritusanto e Gonzalo Rodríguez, 2011; Paulussen et al., 2008 en Pérez-Escoda e Esteban, 2021). Como consecuencia deste fenómeno, os medios de comunicación tradicionais están perdendo a súa capacidade para marcar a axenda social e, ao mesmo tempo, vense desprazados da súa función como únicos distribuidores da información; algo que, por outra parte, pode tamén entenderse como un aspecto positivo que favorece a democratización da información. 2.1.2. Funcións e Características do Xornalismo Multimedia Após do impacto que as novas tecnoloxías tiveron nos medios de comunicación, aceptouse un cambio non só no modelo de negocio destes medios, mais tamén nas tácticas, narrativas e ferramentas empregadas para contar historias. Neste contexto, multimedia, crossmedia, intermedia, ou transmedia storytelling son termos habitualmente asociados aos procesos de converxencia mediática das noticias (Bauman, 2000 en Gambarato e Alzamora, 2018). A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 19 Así, Salaverría (2005, p. 32) define o relato multimedia como “a habilidade, facilitada polos soportes dixitais, de combinar nunha única mensaxe canda menos dous dos seguintes elementos: texto, imaxe e son”. Malia que sinxela, esta definición facilitou un primeiro achegamento a este concepto que despois se desenvolvería en estudos posteriores do autor, introducindo novos elementos a esas posibilidades combinatorias do relato multimedia. Así, nunha nova aproximación a este termo, Salaverría (2014, p. 26) entende o multimedia desde tres perspectivas, como multiplataforma, como polivalencia e como combinación de linguaxes. Tal é a importancia da multimedialidade que son moitos os estudos que a identifican como un dos requisitos definitorios e diferenciais do xornalismo dixital (Guallar et al., 2010). Con todo, moitos xornalistas e investigadores identifican a publicación por parte do The New York Times da reportaxe “Snow Fall”, en decembro de 2012, como o inicio da “era moderna do xornalismo multimedia” (Dunham, 2022, p. 42). Na procura das vantaxes e características que ofrecen este tipo de relatos, Dolors Palau- Sampio e Pilar Sánchez García (2020) entenden que as estruturas multimedia permiten diferenciar entre as narrativas que se limitan a xustapoñer elementos e aquelas que integran cada unha destas pequenas pezas que compoñen o relato, creando unha “unidade comunicativa con elementos enriquecedores entre si”. Así mesmo, Richard Scott Dunham (2020, p. 14) recolle no libro Multimedia Reporting: How Digital Tools Can Improve Journalism Storytelling unha listaxe de até 14 vantaxes que o relato multimedia e os seus elementos poden aportar para enriquecer un texto xornalístico. Entre elas, o autor asegura que as narrativas multimedia axudan a explicar as historias; mellorando a súa comprensión, engaden profundidade e diferentes perspectivas, introducen unha voz humana e caras ao relato, facilitan que o lector participe e interactúe nas historias, diversifican a súa presentación e, sobre todo, o relato multimedia aumenta a credibilidade grazas ao aporte de documentos e material de apoio. Ao mesmo tempo, e entrando nas particularidades de cada un dos elementos multimedia, asegúrase que as galerías de fotos poden complementar ou substituír ás fotografías impresas, as presentacións de diapositivas con son combinan narración visual e auditiva, os podcast permiten explorar temas en detalle, os vídeos antepoñen mostrar antes que contar, os mapas interactivos ofrecen localización e precisión, os gráficos animados ou interactivos explican en detalle conceptos complicados e a visualización de datos permite a interacción e; en moitos casos, a personalización. Para conseguir todo isto, son moitos e moi variados os recursos que unha peza multimedia pode incluír e combinar. Desde fotografías até intelixencia artificial pasando por A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 20 blogs, slideshows, podcasts, infografías, GIFs, realidade virtual, etc. Grazas aos avances técnicos as posibilidades son case infinitas. Con todo, Salaverría (2019) argumenta o éxito do xornalismo multimedia a través da relevancia que o vídeo ten cobrado en internet, ocupando este formato en 2018 “tres cuartas partes do tráfico web a escala mundial”. Aínda así, é importante ter en conta que nas narrativas multimedia non é suficiente con facer un popurrí de recursos atractivos, senón que “é importante combinar o contido correcto co elemento multimedia máis acaído” (Dunham, 2020, p. 15). Co obxectivo de conseguir o emprego óptimo destes recursos e mellorar as destrezas dos xornalistas multimedia Dunham (2020, pp. 24-33) identifica 10 claves para o éxito dos comunicadores. Así, o control dos básicos do xornalismo (como pode ser a pirámide invertida ou o dominio dos topoi), o coñecemento das ferramentas multimedia, o enfoque na audiencia, o engadido de valor, a precisión e brevidade da escrita, a curiosidade e persistencia, o afastamento do academicismo, o emprego das redes como ferramenta informativa, a procura da neutralidade e a ética consolídanse como fundamentais para o autor no que a conseguir os mellores resultados se refire. Como consecuencia da hipertextualidade, a multimedialidade e a interactividade, nos últimos tempos os cibermedios teñen favorecido a tendencia, xa existente, á hibridación entre xéneros xornalísticos. Transformando á súa vez a forma de comunicar (Colussi, 2020, p. 104). Mais non é o único aspecto no que a multimedia ten alterado o labor xornalístico. Desta forma, a converxencia é outro dos fenómenos resultantes da mutación dixital dos medios. Con isto, José Alberto García Avilés (2009) explica a converxencia como un termo empregado a partir da década dos oitenta para referirse aos asuntos vencellados aos avances tecnolóxicos e das telecomunicacións. En relación a isto, varios autores propoñen a seguinte definición: “Un proceso multidimensional que, facilitado pola implantación xeneralizada das tecnoloxías dixitais de telecomunicación, afecta ao ámbito tecnolóxico, empresarial, profesional e editorial dos medios de comunicación, propiciando una integración de ferramentas, espazos, métodos de traballo e linguaxes anteriormente disgregadas, de forma que os xornalistas elaboran contidos que se distribúen a través de múltiples plataformas, mediante as linguaxes propias de cada unha” (García Avilés et al., 2008). En base a isto, e segundo os mesmos autores, pódese interpretar que a dixitalización da produción é a base tecnolóxica da converxencia. O que facilita, aínda que non o implique directamente, a colaboración multimedia, permitindo compartir de forma inmediata contidos A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 21 en formatos que se poden editar e volver publicar dentro das mesmas organizacións. Así, algunhas das formas máis estendidas de converxencia contemplan a colaboración de xornalistas de diferentes plataformas, a promoción cruzada de contidos e a cobertura multimedia de informacións planeadas ou de última hora. Con todo isto presente, en 2001 “Vocento converteuse no primeiro grupo español de medios de comunicación en introducir unha estratexia multimedia rexional como a súa actividade principal” (García Avilés et al., 2008). 2.1.3. A Importancia das Redes Sociais no Novo Panorama Mediático Para chegar ao actual momento de desenvolvemento da rede foi necesaria a mellora en si mesma das posibilidades que esta web ofertaba, chegando a conformarse catro momentos diferentes encadrados no que se deu a coñecer como a web 1.0, a web 2.0, a web 3.0 e a web 4.0. Cabe destacar que, cando se fala destes catro momentos non se está a facer unha alusión directa á evolución técnica do espazo dixital, senón máis ben a unha “descrición e caracterización das dinámicas sociais e os procesos informativos que forman parte de internet” (Fuchs et al., 2010). Na procura das diferenzas que algúns autores identifican entre estas catro fases, coas que cómpre recordar que todos os avances anteriores non quedan superados; senón amplificados, débese comezar por establecer en que consiste a coñecida como web 1.0, unha forma de entender o espazo dixital que nace no mesmo momento no que internet comeza a empregarse como plataforma de comunicación (Corino, 2017). Así, Aretio Lorenzo García (2007) considera que nas súas orixes a web 1.0 non estaba pensada como un espazo social, senón que máis ben se atopaba orientada cara a lectura, cunha elevada presenza de páxinas estáticas. Malia isto, si se identificaba xa a posibilidade de acceder “aos contidos e información en diferentes formatos”, permitindo “a recompilación e almacenaxe dos mesmos e a súa interconexión”, así como a posibilidade de creación, aínda que, iso si, “limitada a determinados sectores, ámbitos ou calidade dos autores” Lorenzo García (2007). É esta última característica, a da creación, a que se ve potenciada coa chegada da web 2.0, aínda que non sería até o ano 2004 que a empresa californiana O’Reilly Media comezaría a empregar este termo, nacendo o concepto de man dunha chuvia de ideas na procura dun nome para designar unha conferencia coorganizada pola empresa (Pérez Salazar, 2011). Con isto, enténdese que o espazo dixital abriu as súas portas cara unha maior fluidez do contido, eliminando as barreiras de creación e pasando os usuarios a converterse en produtores a través dun modelo máis “descentralizado”. Desta maneira, e ao mesmo tempo, a web 2.0 caracterizábase por un maior grao de interacción, favorecendo a comunicación entre os A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 22 usuarios. Freire (2008) define a web 2.0 como o espazo no que os usuarios “producen contidos (blogosfera), participan do valor (intercambio) e colaboran no desenvolvemento tecnolóxico”. Entendéndose pois que, como consecuencia de todo o anterior, é neste momento no que nacen os blogs e as redes sociais primixenias. Así, Codina (2009) considera que hai catro elementos principais que permiten identificar a web 2.0, a saber; os contidos creados polos usuarios, as redes sociais, as aplicacións en liña e as ferramentas de colaboración. Sería no ano 2006 que John Markoff suxeriría a consolidación incipiente dunha nova xeración web, a 3.0; tamén coñecida como web semántica. Desta maneira, con este novo concepto buscaríase dar explicación ao intento da creación dunha web de datos que funcionara de maneira semellante a unha base de datos global (Hitendra e Yogesh, 2018). Como característica principal desta web semántica pódese destacar a intencionalidade de facilitar o acceso á información na procura dunha maior democratización da mesma. Así, a Web 3.0 pode ser entendida como unha web intelixente que pretende “aportar solucións sen intervención humana”, empregando a linguaxe XML2. Con todo isto, a Web 3.0 oferta “recursos máis avanzados con informacións máis fiables, facilidade de navegación, facilidade de acceso á información, maior correlación entre dispositivos, contidos personalizados, etc.” (Rodrigues-Oliveira et al., 2018). Vén sendo desde 2016 que se comezou a falar dun novo momento na evolución de internet, a Web 4.0. Con isto, o foco ponse na creación de intelixencias artificiais e nos resultados da aplicación do machine learning e o deep learning para a creación de ferramentas que se poidan poñer a dispor do conxunto da sociedade. Os asistentes de voz ou os bots son algunhas destas novas tendencias que se presentan con forza na Web 4.0. Todo isto implica un novo modelo de participación do usuario, fomentando unha maior interactividade e a súa maior capacidade de comunicación coa web (Latorre, 2018). Así mesmo, este novo momento debe tamén terse en conta na creación de produtos comunicativos, chegando a reflexarse de maneira directa, por exemplo, nas alertas informativas dos smart watchs. O cambio no modelo de comunicación preséntase como unha das consecuencias desta evolución da web, pasando do one to one ao one to many ao many to many. Permitindo que non só se multiplique o número de persoas que reciben unha mensaxe, senón que suceda o mesmo coa cantidade de contido que se publica e coas fontes das que procede. Algo que se ve potenciado grazas ao elevado grao de penetración das redes socias. En concreto, segundo o informe Digital 2022 (Hall, 2022) no ano 2021 había en España case 41 millóns de usuarios de redes sociais, supoñendo isto o 87,1% da sociedade. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 23 Na actualidade, as redes sociais aparecen como un actor fundamental na práctica informativa, conseguindo “xerar novas posibilidades para o xornalismo ao permitirlle ampliar o seu alcance a través de contornas virtuais prácticas e accesibles, aumentando con isto a visibilidade das noticias”. Así mesmo, aínda que facilitado tamén por outros recursos e ferramentas, as redes sociais son as grandes impulsoras do aumento da interacción das audiencias coa información, propiciando unha relación máis directa e inmediata (Acharki, 2023). Para entender as redes sociais no seu conxunto e a forma na que a información pode ser transmitida a través de cada unha delas cómpre incidir en que o concepto de redes sociais abrangue unha ampla variedade de plataformas que contan, cada unha delas, con particularidades de interese. Desde as redes sociais como Facebook, até as plataformas de microblogging como Twitter, pasando polos espazos dixitais dedicados a contidos de vídeo como Youtube ou a emisión en directo de Twitch (Acharki, 2023). Todas estas forman parte do novo escenario comunicativo. Ao mesmo tempo, a transformación do usuario en prosumer, ou o que viría a ser o mesmo, o cambio das súas funcións dentro do escenario comunicativo, pasando a ser “creador, consumidor e distribuidor de contidos” (Herrero-Curiel, 2012) alterou tamén as fontes de información a ter en conta, os temas principais da axenda mediática ou a capacidade das audiencias de verificar informacións e demandar a cobertura de determinados temas. Desta forma, nos últimos tempos as redes sociais téñense convertido en vixías do contido publicado polos medios, constituíndo en múltiples casos fontes de verificación. Tal é a magnitude da importancia que os usuarios cobran na información que calquera deles pode “publicar, ler, ou rectificar un dato” de maneira inmediata. Así, as redes sociais consolidan un novo sistema “horizontal, bidireccional e interactivo” (Herrero-Curiel, 2012), a través do cal se facilita xa non só a participación da audiencia, senón a súa capacidade como axente comunicativo. Outro elemento a ter en conta ao falar de xornalismo e redes sociais é a capacidade destes novos espazos dixitais para crear comunidades “en torno a intereses comúns e temas de importancia” (Quiroz, 2014). Desta forma, enténdese por comunidade virtual a capacidade para crear un entorno no que “os usuarios sintan que compartan intereses, afeccións e necesidades de comunicación” (Quiroz, 2014). O concepto de comunidade vai aínda máis lonxe, contando cun compoñente “altamente afectivo” que se transforma en sentimento de pertenza entre os seus usuarios (Quiroz, 2014). A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 24 A pesar de todo, as redes sociais non están exentas de inconvenientes e, como todo modelo, presentan as súas propias faias. Unha das problemáticas máis destacadas é a das coñecidas como cámaras de eco, en parte relacionadas con esta creación de comunidades e favorecidas polo fenómeno dos filtros burbulla. Horacio Rodríguez Contreras (2019) define estes filtros burbulla como un fenómeno favorecido polos algoritmos que provoca que se tenda a distribuír “resultados similares aos que o usuario xa buscou de acordo co seu historial de navegación”. Obtendo como consecuencia unha tremenda “polarización ideolóxica, social e política”, con grandes grupos de opinión illados de informacións dispares á propia. Da mesma forma, e aínda que a desinformación é un fenómeno presente ao longo de toda a historia –aínda máis en momentos de conflitos bélicos– (Bloch, 1999), fenómenos como a capacidade das redes sociais para alcanzar unha gran cantidade de usuarios, a facilidade de publicar contidos de maneira anónima e a ausencia dunha regulación clara son elementos que propician a desinformación na web. Algo que, ademais, vese favorecido polo “menor interese de someter a xuízo as informacións que se reciben cando están inseridas en redes sociais ás que se accedeu voluntariamente” (Gómez, 2013). Ao mesmo tempo, o momento de sobreinformación no que se atopa a sociedade actual, favorecido polas dinámicas da web, é outra das cuestións que condiciona o fenómeno da desinformación, pois a máis cantidade de contido, maior dificultade de acceder ás fontes fiables e á información pertinente. É, en parte por isto, que xorden conceptos como o de infoxicación. Así, Alfonso Cornella (2000 en Barraza e Arreola, 2022, pp. 34-36) crea este termo para definir a angustia provocada polas dificultades que entraña recibir máis información da que unha persoa está capacitada para xestionar. (Cornella, 2000 en Barraza e Arreola, 2022, p. 34). Non en tanto, as redes socias téñense consolidados nos últimos tempos como un portal case obrigatorio para calquera medio que aspire a conseguir a maior repercusión mediática posible. Así, débese ter en conta a capacidade das redes de posibilitar “aos medios de comunicación e ás iniciativas individuais achegarse a usuarios non habituais, permitindo a maior difusión da información e a interacción coas audiencias sociais”. Desta maneira, co auxe das redes sociais, os medios de comunicación remataron por adaptarse aos novos hábitos de consumo da cidadanía, chegando a comprender que a súa prosperidade depende da “presenza da súa mensaxe en múltiples pantallas”. E é precisamente por isto que os medios optan por incorporar novas tecnoloxías nas rutinas de traballo e desenvolver aplicacións que enriquezan a experiencia do usuario (Cabrera, 2013, pp. 90-91). Pode entón entenderse que as redes sociais facilitan chegar a públicos que non están tan habituados ao consumo informativo e debe por A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 25 tanto terse en conta a necesidade de adaptar as mensaxes a estes usuarios. Como consecuencia, débese ter presente que entre as novas xeracións de nativos dixitais imponse un modelo de consumo baseado na información fragmentada (Cerezo, 2008), o que premia os contidos breves por riba das longas narrativas. 2.1.4. O MoJo Journalism como Ferramenta de Comunicación Precisamente, co auxe das redes sociais, máis aínda daquelas centradas na imaxe, o vídeo tense convertido nos últimos tempos na principal fonte de información. Porén, este cambio de paradigma na preferencia de formatos trae como consecuencia un novo reto de produción para os medios de comunicación máis tradicionais, que requiren de novos recursos de storytelling e do control de novas ferramentas tecnolóxicas. É neste contexto que aparece o mojo journalism, ou o que ben a ser o mesmo, o xornalismo móbil, unha técnica que pode ser entendida como unha nova forma de comunicación multimedia na que “os teléfonos móbiles serven como unidade única de produción para recompilar, editar e difundir novas” (Salzmann et al., 2020). De feito, é precisamente o lanzamento do iphone en 2007 o que marca unha nova etapa nos procesos de dixitalización e crea un novo estándar para a comunicación móbil (Scolari, Aguado e Feijoo, 2012 en López-García et al., 2019). Numerosos estudos teñen analizado nos últimos anos as habilidades necesarias para manexar este tipo de ferramentas. Así, no artigo “Adopting a mojo mindset: Training newspaper reporters in mobile journalism” (Salzmann et al., 2023) identifícanse tres dimensións diferentes na aprendizaxe e control das ferramentas que ofrece o xornalismo móbil. A primeira, a da consecución das habilidades mojo, enténdese como a adquisición das “habilidades prácticas e os coñecemento técnicos” necesarios para desenvolver o labor xornalístico desde os smartphones. Cómpre ter presentes os dispositivos tecnolóxicos que se consideran fundamentais para o labor do xornalista móbil; a saber, un teléfono móbil, un micrófono, un trípode, un estabilizador e programas de edición profesionais. A segunda fase consiste en alcanzar o pensamento visual, pasando do texto aos contidos multimedia, e a terceira etapa identifícase como a integración ética e a conciencia legal, entendendo que esta é unha dimensión fundamental en calquera práctica xornalística e para a que as redes sociais e as novas tecnoloxías impoñen diferentes retos. Agora ben, comprendendo a definición e algunhas das fases de aprendizaxe que implica o xornalismo móbil, débense salientar tamén as vantaxes que presenta esta técnica. Entre elas, a axilización de todas as etapas do proceso da produción informativa, a flexibilidade que permiten os smartphones como ferramenta comunicativa e a accesibilidade que facilita, A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 32 “Zona moi complexa e heteroxénea de medios, xéneros e produtos que abranguen con propósitos creativos, críticos, reprodutivos ou de divulgación o terreo das belas artes, as correntes de pensamento, as ciencias sociais e humanas, a chamada cultura popular e moitos outros aspectos que teñen que ver coa produción, circulación e consumo de bens simbólicos”. Con isto presente, e xa que se pode concluír a existencia de diferentes formas de clasificar as áreas de especialización xornalística, o mesmo acontece co propio xornalismo cultural. Aínda que aquí entra outra cuestión en xogo que é de interese comentar. Pois, como recolle Rodríguez-Pastoriza, (2006, p. 11), é posible diferenciar, segundo as súas investigacións, entre as ideas provenientes “da alta cultura”, que identifica coas belas artes, a literatura ou a música clásica entre outras, e que forman parte da sección Cultura, e todo o resto de expresións da “cultura popular”. Relacionadas co folclore ou a artesanía e que se recollían en seccións como “sociedade ou espectáculos”. De calquera forma, a subdivisión máis común dentro do xornalismo cultural é aquela que ten en conta a clasificación en función do criterio temático e de cuestións relacionadas co contido; véxase o xornalismo sobre literatura, música, viaxes, gastronomía, videoxogos, teatro, cine, artes, arquitectura, danza, historia, cómic, fotografía, etc. Tal é a variedade temática que abrangue a sección cultural que non en poucas ocasións isto ten levado ao nacemento de subxénero propios. Segundo Silvia Barei (1999) o suplemento cultural e a páxina de espectáculos ou de arte nos diarios e revistas especializadas “constitúen o lugar no que se dá conta criticamente da produción simbólica dunha sociedade”. Aínda así, non se pode tampouco esquecer que coa evolución tecnolóxica os espazos nos que exercer xornalismo cultural foron multiplicándose ao tempo que aumentaban os espazos dixitais. Esta interpretación de Barei na que se identifica o xornalismo cultural coa crítica da produción artística leva implícita a asociación de determinados xéneros á practica do xornalismo cultural, como poden ser a entrevista, a crónica, o comentario, a crítica ou o ensaio. 2.2.5. Características do Xornalismo Cultural Cabe resaltar que no xornalismo cultural mantéñense latentes as tensións entre a cultura popular e de entretemento coa cobertura de temáticas ou disciplinas máis especializadas e eruditas. Así mesmo, non se pode tampouco obviar que a cobertura cultural está habitualmente A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 33 guiada por decisións estéticas e pretende, en non poucas ocasións, servir como figura orientadora da cultura. Con todo, Martín Serrano (1979, pp. 7-16) identifica 4 elementos que poderían caracterizar o xornalismo cultural. Por unha banda, defende a pluralidade dos contidos que se enmarcan nesta área, esixindo con isto a análise das obras culturais desde diferentes ángulos e tratamentos. No que respecta á linguaxe, conclúese que adoita ser específico e máis coidado, sen chegar ao técnico e con certo estilo literario. Sobre a audiencia, o autor entende que o público dos contidos culturais adoita formar un grupo homoxéneo de certo nivel cultural, esixindo por tanto un tratamento máis cualificado. Por último, Serrano identifica un maior grao de crítica que de información neste tipo de comunicacións. No que as fontes se refire, Rodríguez Pastoriza (2006, p. 91) diferenza entre dous grandes produtores, as industrias culturais e as institucións públicas e privadas. Enténdese pois que “ao tratarse dunha industria cultural na que moitos dos autores son os primeiros interesados en promocionar os seus produtos, a disposición destes a ser entrevistados polos medios de comunicación é permanente mentres dura a campaña de promoción e aínda moito máis alá”. Por outra banda, Esteve-Ramírez e Fernández del Moral (2007, pp. 136-137) identifican 6 fontes a empregar dentro do xornalismo cultural; a saber: • Oficiais: Ministerio de Cultura e Organismos Oficiais • Libros de información xeral • Enciclopedias • Revistas especializadas • Ficheiros profesionais • Bancos de datos especializados Por último, no que as funcións se refire, estes mesmos autores identifican cinco funcións principais, a informativa, a mediadora, a orientadora, a educativa e a transmisora do patrimonio cultural. Malia todo, existen tamén disfuncións a ter en conta na procura de evitalas. Así, como dúas caras da mesma moeda, o elitismo ou o exceso de vulgarización aparecen como os principais perigos desta área. Non se debe, por tanto, antepoñer “os intereses dunha minoría culta en prexuízo duns intereses máis amplos de carácter cultural” (Esteve-Ramírez e A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 34 Fernández del Moral, 2007, pp. 136-137) e, ao mesmo tempo, non se pode pretender abranguer máis temas dos que a especialización permite. 2.2.6. As TIC para a Comunicación Cultural Grazas á evolución tecnolóxica, nos últimos tempos téñense multiplicado considerablemente as posibilidades de comunicar información cultural e, de calquera forma, como indica Xosé López (2021, p. 30), “o xornalismo cultural, como área de especialización xornalística estivo sempre na vangarda no que se refire a explorar territorios renovados na fase de transición ao escenario dixital”. Así, ao mesmo tempo que o xornalista cultural ten que adaptar as súas linguaxes á web, ve tamén como o seu rol está “mudando da mesa de redacción a outros escenarios e contextos para propiciar conversacións que inspiren, formen e provoquen o interese e a participación do público” (Ramos, 2022). Desta forma, e aínda que segundo Cavallin (2009) “o xornalismo cultural aparece como unha especialización da comunicación social destinada a divulgar e afondar na cultura desde múltiples xéneros entre os que destacan a entrevista, a reportaxe, a crónica e a noticia”, na era dixital os xéneros e espazos dilúense. Con isto presente, Monjas Eleta (2015) sinala que “a especialización temática en cultura en internet comprende unha enorme diversidade de medios de comunicación”. De feito, segundo un estudo do grupo Novos Medios da Universidade de Santiago de Compostela (López et al., 2005, pp. 50-55), do total dos 1.274 medios analizados, 513 resultaron ser especializados. Dos cales, case 1 de cada catro se correspondían con medios culturais, consolidándose a área cultural na primeira posición de incidencia. Para poder facer unha primeira aproximación ao xornalismo cultural en internet, María Monjas Eleta (2015) suxire no artigo “Medios especializados en cultura en internet. Unha proposta de clasificación” a seguinte taxonomía: “Pódense establecer tres categorías principais de medios culturais en internet: medios xeneralistas tradicionais, categoría que á súa vez se subdivide na sección de “Cultura”, blogs e suplementos; revistas especializadas tradicionais en internet, centrándose na súa edición dixital que tamén pode incluír blogs e, por último, medios dixitais, creados e desenvolvidos unicamente na rede e tamén con blogs integrados”. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 35 Por outra banda, no artigo “Xornalismo cultural e concentración de medios. A infoxicación na difusión das industrias culturais e o seu estado nas redes sociais” (Nieto- Marquez, 2014), fálase sobre a “heteroxeneidade dos medios e ferramentas dedicadas -de forma profesional e amateurá difusión das industrias culturais”. Con todo isto, xorden tamén novos formatos en liña que conseguen achegar aos creadores e creadoras ás súas audiencias. Da mesma forma, e segundo a mesma investigación, enténdese que o xornalismo cultural evolucionaba cara un sector no que primaba “a aposta dixital, o emprego de redes sociais, a participación e a interacción cos prosumidores”. Unha das primeiras cuestións a ter en conta no estudo do xornalismo cultural é que este non queda exento dos elementos, posibilidades e necesidade que a web espertou no xornalismo xeneralista. A hipertextualidade, a contorna multimedia, a inmediatez, a interactividade… todo isto segue presente no xornalismo cultural en rede. Eva Álvarez Ramos (2015) conclúe que a causa destas “modificacións derivadas do cambio de formato” non resulta estraño que mude tamén a forma de consumo, incidindo en que “a lectura en pantalla non se produce de forma lineal (…), senón que na rede saltamos de parágrafo en parágrafo tras a busca de algo que nos interese”. Neste sentido, e grazas aos estudos de eyetracking, pódese establecer que a lectura habitual no soporte dixital configura un patrón coa forma da letra F, algo que terá que ser tido en conta na colocación dos elementos máis relevantes das informacións. Con todo, e segundo este mesmo estudo, semella que, igual que os medios tradicionais tardaron en facer esta adaptación, o mesmo aconteceu coas revistas dixitais de contido cultural. Aínda así, destácase o traballo desenvolvido por Avión de Papel, Subverso e Revista de Libros, salientando a xerarquización dos contidos, a explotación de arquivos multimedia e o emprego de negriñas e encabezados na procura de modernizar estas publicacións. Pola contra, critícase tamén a extensión e a falta de brevidade dos contidos, considerando esta unha calidade fundamental na redacción ciberxornalística. Se se fala de cambios, Charo Ramos (2022) non só ve unha evolución nas linguaxes empregadas no xornalismo cultural para adaptarse á rede, senón que vai máis alá e argumenta unha transformación nos roles dos xornalistas culturais. Así, nunha realidade na que as audiencias teñen cada vez máis poder de participación, isto “implica novos retos ao xornalista cultural, que debe evolucionar cara un maior diálogo cos lectores e as audiencias, favorecendo a participación, a conversación e a reciprocidade”. Todo isto obriga, segundo expón Ramos, “a saír da posición de editor, redactor ou crítico para asumir unha diversidade crecente de roles A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 36 onde deberá ser capaz de contar unha historia con palabras, imaxes e sons”. Así, Ramos argumenta a evolución dos roles e funcións dos xornalistas culturais da seguinte forma: “Ao mesmo tempo que o xornalista cultural (…) crea os seus contidos en diferentes linguaxes, tamén está vendo como o seu rol tradicional cambia e, da mesa de redacción, dá o salto a outros escenarios e contextos para propiciar conversacións que inspiren, formen e provoquen o interese e a participación do público (…). Desta forma, os xornalistas culturais están deixando de asociarse exclusivamente a un medio concreto para construír a súa propia marca persoal e crear contidos diversos ao alcance de distintas audiencias coas que constrúen relacións a través de múltiples medios e plataformas”. Igualmente, ao falar de renovación narrativa, García-Avilés (2021, pp. 39-52) sinala os formatos do webdoc, newsgame e a narrativa transmedia como símbolo de transformación, analizando a aplicación destes tres formatos a través de diferentes produtos xornalísticos de especialización cultural. Así, García-Avilés (2021) entende que “a adopción de formatos narrativos innovadores é unha realidade en distintos países e culturas xornalísticas” e que a combinación da interactividade, hipertextualidade e multimedialidade ofrece “un potencial moi prometedor para o xornalismo cultural nun mercado de sobreabundancia”. 2.2.7. Xornalismo e Culturas Minoritarias A existencia dunha sociedade multicultural implica que este tipo de información se transmite nunha sociedade heteroxénea e diversa e isto é algo que os xornalistas especializados deben manter presente. Especialmente, cando se procure a comunicación de linguas e culturas minoritarias. Segundo Evaristo Ovide (2008), existían en 2008 arredor dunhas 6.000 linguas, entre as cales un 95% eran faladas por un 5% da poboación mundial. Con isto presente, o artigo “Las tic y las culturas minoritarias en un mundo global” defende a importancia da conservación das linguas e culturas minoritarias, concluíndo que as novas tecnoloxías poden consolidarse como un medio fundamental neste labor. Malia todo, para que isto se produza, o autor defende a necesidade de expoñer primeiro as causas que levan a insistir na protección da diversidade lingüística. Así, Ovide (2008) expón os dous motivos principais polos que considera imperante a creación dun proxecto dixital sólido que poña en valor as linguas e culturas minoritarias. Primeiramente, o autor sinala que A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 37 “desde o punto de vista comunicativo, a lingua das persoas nativas dun lugar sempre será moito máis precisa e eficaz para describir a realidade” e, por outra banda, entende que “as linguas compren tamén cunha función de identificación cultural e étnica”. Agora ben, unha vez concluída a necesidade de impulsar a preservación das linguas e culturas minoritarias habería que preguntarse cal é a proposta para conseguilo. Pois Ovide (2008) suxire un proceso en cinco pasos: Documentación, difusión, comercialización, formación e comunicación. Así, estas cinco etapas poden resumirse da seguinte forma. Primeiramente é preciso levar a cabo un proceso de documentación polo cal se recolla a información sobre todas as manifestacións dunha cultura; véxase “lingua, festas, músicas, rituais, bailes...” (Ovide, 2008). Con isto, en caso de que se rompera a cadea de transmisión, a documentación sobre todos estes aspectos sociais podería servir como punto de partida para a súa recuperación. En segundo lugar, proponse a difusión do material documentado, con especial atención aos medios dixitais. Neste sentido, enténdese a difusión como a transmisión da documentación no seu estado máis puro. Sería na terceira fase, a comunicación, na que se buscaría a creación “dunha comunidade online”, facilitando así “que se manteñan os lazos do grupos sen importar onde estean os seus membros”. No que se refire á formación, Ovide (2008) argumenta a necesidade de “transmitir os coñecementos ancestrais desa cultura xunto cos coñecementos necesarios para poder adaptar a súa cultura ao mundo actual e defender eses valores na sociedade moderna”. Por último, en canto á comercialización, compárase o proceso de conservación lingüística e cultural cunha campaña de márketing na que se pretende persuadir aos individuos que conforman unha determinada comunidade de que “falen a súa lingua, vistan as súas roupas e non abandonen as súas vellas tradicións”. De calquera forma, en todo isto os medios de comunicación xogan un papel fundamental. Así, para Iñaki Zabaleta (2020), os medios en linguas minoritarias compren “ademais dos clásicos roles asignados ao xornalismo (información, correlación, transmisión e entretemento)”, a misión de fortalecer “a creación dunha esfera pública no seu idioma, construíndo identidade, e potenciando o acceso público e democrático á produción e distribución de contido” e, elaborando así, “un relato ininterrompido e entrelazado da comunidade e do mundo no seu propio idioma”. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 38 3. Memoria Técnica 3.1. Referentes, traballos e proxectos da mesma tipoloxía Antes de dar comezo ao proxecto estudouse a viabilidade do mesmo, analizando a oferta actual e procurando entender o mercado da competencia. Isto con especial atención a dous factores clave, por unha parte a produción xornalística de contidos vencellados á cultura tradicional e, por outra, a creación de proxectos informativos en rede. A democratización na produción de contidos, facilitada pola evolución tecnolóxica e o desenvolvemento dixital, tamén ten producido o impulso de pequenas iniciativas xornalísticas a ter en conta. Pequenos emprendementos que non só forman parte do panorama mediático, senón que, en moitas ocasións, aportan un importante contido de valor con enfoques orixinais e resultados de grande interese. Neste sentido, na procura de referentes que demostraran a viabilidade do proxecto e inspiraran a súa estética e deseño, así como serviran de referencia a nivel contextual, buscouse ampliar miras tanto a este tipo de iniciativas como a reportaxes e medios xa máis consolidados. De feito, neste sentido, a nivel temático Rebelico Revista resultou un dos referentes fundamentais do proxecto, facilitando, ao mesmo tempo, o proceso de documentación. Malia todo, e pese a existencia dun amplo número de iniciativas dedicadas á cobertura da cultura tradicional, o enfoque de “modernización” dificultaba a localización de referentes directos. O documental Dorothé na Vila resultou tamén fundamental para entender o valor das recollidas, un tema no que nun primeiro momento non se pretendía afondar tanto. Da mesma forma, o libro Rural e Tradición, un fogar en igualdade: Reflexións, realidades e coplas foi unha base sólida que asentou o achegamento a determinadas ideas e conceptos. As propias cantigas, cadros e representacións da cultura tradicional, así como as exposicións sobre a mesma, tales como a do traxe da Deputación de Pontevedra inspirada nas fotografías de Ruth Matilda Anderson, serviron tamén como inspiración visual. De feito, unha gran parte do traballo estético do proxecto está baseado na análise dos cartaces de romarías, festivais e foliadas actuais. A nivel estrutural, os diferentes elementos que compoñen a reportaxe foron inspirados por un variado número de reportaxes multimedia de distinta tipoloxía: • Vivir en negro: A organización espacial na web e o inicio de sección co titular sobre a fotografía foron inspiración desta reportaxe de El Mundo. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 39 • España Cosmopolita: A barra lateral para facilitar a navegación entre seccións foi tamén o método empregado nesta reportaxe de El Confidencial. • En la brecha – Desigualdad de género en el trabajo (rtve.es): O vídeo resumo de inicio é consecuencia da inspiración neste traballo de RTVE. • La tierra esclava - Un proyecto de investigación de eldiario.es: O panel de navegación con fotografía é título serviu de referencia para o análogo deste proxecto. Así, case desagregando proxectos, fóronse obtendo as diferentes ideas que serviron para configurar os diferentes elementos que compoñen a reportaxe, sa sexa desde o seu apartado estético, textual ou de funcionamento. 3.2. Motivación do proxecto A motivación principal do proxecto resultou ser, precisamente, o sentimento de pertenza a un colectivo de persoas que, de maneira tardía, reconectaron coa tradición cultural para, así, poder reenganchar a cadea de transmisión. Desta forma, a crenza firme de que este movemento resulta fundamental para a preservación cultural do territorio é o motivo da elaboración deste proxecto. De feito, esta falta de referentes no que se refire a iniciarse no descubrimento da tradición galega é algo no que se afonda desde a propia experiencia persoal. Se no presente se constrúe a tradición do futuro, é necesario deixar constancia dos cambios que se están a producir. A ruptura que supuxo o franquismo na transmisión cultural galega trouxo como unha das súas consecuencias que, a día de hoxe, se interprete a tradición de forma monolítica e desde a recreación máis que a creación. Porén, e ao mesmo tempo que unha nova xeración se está a reapropiar destes conceptos e ideas, a transformación foi constante ao longo da historia e cómpre telo presente tamén para poder valorar con perspectiva o seu traballo e as manifestación que se están a producir na actualidade. 3.3. Obxectivos Con todo isto, A Romaría Gzeta persegue unha serie de obxectivos, metas, que se pretenden alcanzar a través deste proxecto xornalístico en rede para que o traballo realizado teña un impacto real na sociedade. Así, é posible identificar un obxectivo principal e oito específicos. 3.3.1.Obxectivo Principal Divulgar a cultura tradicional galega desde unha perspectiva actual a través dos diferentes proxectos que se están a desenvolver no marco de disciplinas como a música, a A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 40 artesanía, a moda, a danza ou a gastronomía e que buscan achegar as formas tradicionais á sociedade do presente. 3.3.2. Obxectivos Específicos • Conectar a tradición galega coa actualidade, demostrando que a cultura popular mantense impregnada nas manifestacións artísticas actuais • Promocionar e divulgar o traballo dos proxectos, iniciativas e artistas que traballen coa tradición como materia prima para levala a formas e linguaxes do presente • Achegar a un público non iniciado conceptos ou ideas relacionados coa cultura tradicional e conectalos coa súa realidade. • Desmontar a idea de que a tradición galega se asocia con formas arcaicas e entendela desde o punto de vista dos coidados e a diversidade lingüística, territorial e sexual. • Reflexionar sobre a definición de cultura, modernización e tradición para poder conceptualizar o momento actual. • Analizar as causas que levan á situación actual da cultura tradicional e poñer en valor os antecedentes que permitiron que se chegara a este momento de interese e aceptación social. • Igualar o valor das diferentes expresións artísticas e culturais, entendendo que todas son válidas e representan o sentir e forma de ser e crear dun territorio. • Rebater os prexuízos que identifican a tradición galega como algo arcaico e inmutable que non avanzou cos tempos. 3.4. Cronograma de Traballo e Proceso de Produción Se ben é certo que orixinalmente se estableceu un cronograma que permitía un traballo con maiores marxes temporais, diversas cuestións, entre elas a dispoñibilidade das fontes e os seus compromisos con outros proxectos, reduciron os tempos de traballo. Desta forma, e de maneira xeneral, seguiuse a seguinte planificación. Táboa 1. Cronograma xeral. Mes Tarefa Marzo Preparación dos fundamentos teóricos. Abril Documentación e primeiro contactos coas fontes a través dos cuestionarios. Maio Realización das entrevistas e preparación dos textos e elementos de acompañamento. Xuño Montaxe final, campaña en redes e redacción da memoria final. Elaboración propia A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 41 De forma máis específica. O 11 de abril estableceuse o primeiro contacto claro cunha das fontes protagonistas. Espallándose no tempos as demais relacións. Cabe destacar que, neste sentido, definir unhas fontes tan pechadas para cada unha das seccións rematou por condicionar este proceso. Aínda así, finalmente, conseguíronse todas as fontes principais propostas orixinalmente e entre o 15 e o 30 de maio puideron efectuarse todas as gravacións. Outra cuestión que adiou o proceso foi a imposibilidade de comezar coa redacción da reportaxe até ter completadas as entrevistas pois, como se veu en moitas ocasións durante o proceso de produción, a relación entre disciplinas e a cuestión reflexiva implicou certo grao de solapamento entre seccións que, despois, houbo que distribuír durante as seguintes fases do traballo. Así, foi a partir do día 24 de maio, con practicamente todo o material recompilado, que se comezou a traballar cos contidos obtidos. Con isto, non sería até o 5 de xuño que se comezaría a montaxe web. Ao tempo que, paralelamente, daba inicio a campaña promocional en redes. Táboa 2. Cronograma específico. Mes Tarefa 11 de Abril Primeiro contacto coas fontes Entre o 15 e o 30 de maio Realización das entrevistas Entre o 24 e o 5 de abril Preparación dos elementos e recursos a empregar Entre o 5 e o 12 de Xuño Promoción en redes Elaboración propia. No momento de desenvolver o proxecto houbo unha serie de procedementos a seguir que se produciron ao longo dos meses. Así, é posible diferenciar entre as diferentes fases de produción. 3.4.1. Consolidación dunha Base Teórica No que atinxe á elaboración do proxecto é posible identificar unha primeira fase de revisión da literatura académica existente e unha segunda etapa que inclúe a produción, preprodución e postprodución da reportaxe. Así, nun primeiro momento buscouse asentar as bases teóricas que, posteriormente, fundamentarían o proxecto. Neste sentido, os fundamentos académicos que sosteñen A Romaría Gzeta elaboráronse a partir desta metodoloxía propia dos proxectos de investigación e a través da revisión, lectura e análise de libros e artigos científicos enmarcados nas seguintes temáticas e áreas do coñecemento: • Historia e evolución do xornalismo dixital • Técnicas do xornalismo dixital e en rede A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 48 demasiado a atención, de aí a tipografía en pau seco, nin producira demasiado ruído visual, mais, á vez, tiña que incluír dentro de si a palabra Gzeta, dando a idea de que ese era o nexo de unión entre as diferentes seccións. Precisamente por isto, finalmente optouse por empregar unha cor negra que non estivera asociada a ningunha parte en concreto e dispoñer as letras de forma circular para romper coa monotonía visual. Unha disposición que, por outra parte, podería chegar a semellar a ferreña dunha pandeireta. 3.5.4.3. Cores A cor resulta un elemento fundamental en A Romaría Gzeta. Por unha parte, atópase constantemente presente na identidade visual, axudando a diferenciar entre as seccións temáticas e evocando a idea de festa cun aire case xuvenil. Para chegar a este resultado, foi fundamental unha análise inicial das referencias visuais das que se obtivo a inspiración, xa foran carteis de festas e festivais ou deseños de artistas galegos. Así, tomando como base o cartel da Folía da Fonsagrada, o do festival Zeidfest e un deseño de Pruden Tattoo chegouse á seguinte paleta de cores: • #F14634 • #F0741E • #FBB847 • #6EA6F3 • #1E5DBA Unha vez seleccionadas as cores houbo que ter varias cuestións en conta e a primeira foi a súa distribución para que, ao combinalas, non deran mensaxes erróneas ou chocaran visualmente. Así, por exemplo, evitouse de forma continuada a combinación de vermello e amarelo ou a colocación das dúas tonalidades de azuis de forma consecutiva. Elaboración propia. Elaboración propia. Imaxe 1. Prototipo inicial do deseño do logotipo. Imaxe 2. Versión final do deseño do logotipo. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 49 Con todo isto presente, decidiuse ordenar as cores da seguinte forma: Con esta secuencia conseguiuse cumprir cos requisitos previamente expostos e, ao mesmo tempo, iniciar e rematar con cores fortes, á vez que se intercalaban tons fríos e cálidos para conseguir harmonía e equilibro. De feito, no que á selección se refire, este mestura entre cores frías e cálidas foi un criterio importante a ter en conta. Con todo, e malia que se quería fuxir de asociar os contidos relacionados con Galicia exclusivamente aos tons azuis, estaba claro que, como elemento identificador, estes debían aparecer canda menos unha vez. Curiosamente, a tonalidade laranxa preséntase como complementaria do azul e, por tanto, esa foi a cor de partida escollida para os tons cálidos que se completaron co amarelo e o vermello. Así mesmo, pode ser interesante analizar a simboloxía das cores, unha psicoloxía da cor que se tivo moi en conta no momento de asignar cada unha delas a unha sección. Desta forma, quedou a seguinte análise: • Azul escuro: o Valores: Confianza, estabilidade, seguridade. Elaboración propia. Elaboración propia. Imaxe 3. Referencias visuais e paletas de cores. Elaboración propia. Imaxe 4. Secuencia cromática. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 50 o O azul é unha cor habitualmente asociada ao territorio galego e que de maneira habitual se emprega en branding corporativo e cuestións relacionadas coa tecnoloxía, transmitindo tamén a idea de orde. • Laranxa o Valores: Enerxía, entusiasmo, creatividade, alegría. o Pode empregarse para chamar a atención e asóciase coa mocidade e a vitalidade. • Amarelo o Valores: Felicidade, optimismo, claridade. o Evoca tamén ese aire de festa, xovial e xuvenil. • Azul claro o Valores: Serenidade, frescura, claridade, comunicación. o Segue a mesma lóxica que o azul escuro, mais nunha tonalidade menos forte que permite relaxar a vista. • Vermello: o Enerxía e acción. o Empregado para evocar emocións fortes, resaltar elementos importantes e chamar a atención. Cómpre ter presente que, como se explica a continuación, nalgúns casos as cores están directamente relacionadas coas fontes protagonistas e cos seus proxectos, facilitando isto a harmonía visual dentro de cada sección. 3.5.4.4. Seccións e fontes Após analizar as disciplinas culturais que podería chegar a unificar unha romaría rematouse por establecer cinco seccións independentes cunha liña temática para cada unha delas. Así, o reparto quedaría da seguinte forma: • Bo dente: Gastronomía • É punto: Danza • torreiro: Música • refaixo: Moda • A man: Artesanía Nos xogos de palabras que dan nome ás seccións, a Man pode funcionar co seu significado literal ou como o verbo amar conxugado. É punto, pola súa parte, emprega un A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 51 concepto fundamental da danza tradicional introducido nunha frase feita de uso común e así con todas as seccións. Para procurar certo grao de unidade entre as seccións optouse por empregar tres elementos, o primeiro deles, a cor. Desta forma, tanto a gastronomía (laranxa) como a danza (vermello) se lles asignou a cor en función da imaxe do proxecto protagonista. Desta forma, GastroRadio, fonte principal da reportaxe de gastronomía, conta co laranxa como imaxe corporativa, o que facilitou a decisión, e Ceibe, o espectáculo de Fran Sieiera que guía o relato de baile, emprega o vermello como cor de marca. Por outra parte, no que á sección de artesanía respecta, á vinculación da entrevistada co mar condicionou a escolla da cor azul para esta categoría. Cos restantes azul claro e amarelo decidiuse, finalmente, asignar o primeiro á escena Elaboración propia. Elaboración propia. Elaboración propia. Elaboración propia. Elaboración propia. Imaxe 5. Portada da sección de Gastronomía, Bo dente. Imaxe 6. Portada da sección de Danza, É punto. Imaxe 7. Portada da sección de Música, O torreiro. Imaxe 8. Portada da sección de Artesanía, A man. Imaxe 9. Portada da sección de Moda, O refaixo. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 52 musical e o segundo á moda, entendendo que, quizais, este último daba maior sensación de creatividade a nivel estilístico. No que aos títulos das seccións se refire, buscouse que puideran ter unha versión máis longa, que é a que aparece na interior dos textos, e outra máis abreviada que poder incluír enriba das imaxes que identifican cada unha delas. Neste sentido, en todas as disciplinas se empregou algún xogo de palabras ou concepto asociado directamente con cada área creativa desde a súa perspectiva tradicional. Ao mesmo tempo, acompañando ao título interior, empregouse un verso dalgunha cantiga tradicional asociada a cada unha das disciplinas. Seguindo así co discurso da constante relación entre pasado e presente. Así, os títulos interiores resultaron da seguinte forma: • É Punto! “Baila queridiño baila, baila se queres bailare” • Baixo o Refaixo. “Eu queríame casare, miña nai non teño roupa” • Que pasa no torreiro? “Canta, miña compañeira, miña compañeira, canta, canta, miña compañeira que tes moi linda garganta” • Tender a man. “Hoxe eiquí e mañán na feira, pra min non ha de faltar unha vida pasaxeira” • Bo dente! “Arroz con chícharos, patacas novas, repolos de Betanzos e mais cebolas” Como último elemento de diferenciación entre seccións empregáronse unha serie de obras artísticas que representan os elementos da romaría. Utilizáronse pois os seguintes cadros: Elaboración propia. Imaxe 10. Cadro que representa a sección de Gastronomía, Bo dente. Imaxe 11. Cadro que representa a sección de Danza, É punto. Imaxe 12. Cadro que representa a sección de Música, O torreiro. Elaboración propia. Elaboración propia. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 53 Cabe destacar que, malia que nun primeiro momento se valorou introducir unha maior cantidade de fontes por sección, unha vez comezado o proceso de produción das entrevistas, cuestións como a extensión das mesmas ou as limitacións temporais esixiron limitar o número de persoas entrevistadas por sección. Desta forma, e a través desta reconceptualización das seccións, favoreceuse poder afondar non só nos procesos de transformación da cultura tradicional, senón tamén nas propias reflexións que esteas tiveron ao longo da súa traxectoria e que, dalgunha forma, son tamén consecuencia de que se estean a producir estes cambios. De calquera forma, ao entenderse a Romaría como un proxecto en construción co tempo, centrarse nun protagonista cada vez axuda a situar o foco e trazar unha evolución máis clara e precisa nas tendencias. Así, procédese a continuación a desagregar os contidos e a xustificar as fontes de cada unha das seccións. 3.5.4.4.1. Artesanía Se hai algo que caracteriza as festas e romarías populares son os mercados e feiras artesanais. Porén, semella que nos últimos anos as redes sociais se están a converter nos novos mercados. Así, proxectos de costura, cestaría, xoiaría ou ilustración, entre outros, están a explotar a vea creativa, manual e artesanal das persoas máis novas. Ao mesmo tempo, estas pequenas iniciativas estanse a consolidar coma proxectos profesionais, conseguindo consolidar unha nova industria da manufactura e facilitar a oferta de diferentes saídas laborais para esta mocidade. Así, nesta sección interprétase a innovación xa non só desde os produtos finais, senón como unha parte intrínseca do proceso de creación e das propias persoas creadoras. Para poder falar de todo isto empregouse o caso de María de Dina coa súa marca Lixo Atelier. Un perfil moi completo que permitía tratar todas as cuestións expostas con Elaboración propia. Elaboración propia. Imaxe 13. Cadro que representa a sección de Artesanía, A man. Imaxe 14. Cadro que representa a sección de Moda, O refaixo. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 54 anterioridade ao tempo que abría a porta a falar sobre moitas outras. Neste sentido, a súa formación na Escola Mestre Mateo, a forma na que concibe o proceso artesanal (desde o local e cunha firme defensa da sustentabilidade) e a súa defensa do medio mariño e os ecosistema (o que permite analizar as implicacións da cultura na crítica social) foron algunhas das cuestións clave que ditaron a selección do seu perfil como protagonista. Buscouse tratar pois os seguintes puntos: • Implicacións da educación formal na posta en valor do traballo artesanal • Conceptualización do traballo artesanal • Sustentabilidade e defensa do medio o O oficio mariñeiro como cultura • Valor das redes sociais como escaparate de mercado • Causas da revalorización do traballo artesanal entre a poboación moza 3.5.4.4.2. Gastronomía Unha das seccións máis complexas de definir resultou ser gastronomía, pois, por unha banda, constitúe unha das pezas fundamentais da cultura galega, mais, porén, require argumentar a súa clasificación como elemento cultural ante públicos non iniciados. Por outra parte, as modernizacións que se están introducindo neste eido adoitan reservarse a un grupo moi selecto da poboación, partindo a innovación, case sempre, da alta cociña. Así, neste caso avogouse por, tendo estes dous factores en conta, tratar a gastronomía desde a súa divulgación. Para iso, contouse como fonte protagonista co xornalista David Sobrino Platas, creador do programa GastroRadio, que se enmarca dentro da plataforma Radio Ateneo Podcast do Ateneo de Santiago. Cómprese así con varios obxectivos, o primeiro é que se permite falar da gastronomía desde unha perspectiva máis ampla, ampliando o foco e podendo reflectir un maior número de realidades tan diversas como a cociña galega que, ademais, difire tamén en función da zona. O seguinte elemento de interese é que, ao tratarse dun programa de divulgación, facilita de forma directa entender a gastronomía como produto cultural e, sen priorizar ningún proxecto gastronómico en particular, posibilítase reflexionar sobre cuestións máis xenerais como as festas gastronómicas, os usos e costumes ou a identidade a través da comida. Por outra parte, GastroRadio conecta cun terceiro obxectivo, as sinerxías entre proxectos, facilitando a promoción mutua a través da colaboración. Así mesmo, permite tamén falar sobre novas formas de divulgación da cultura tradicional, como é o formato podcast. A nivel técnico, procúrase nesta sección ceder máis protagonismo ao audio. Nun guiño A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 55 ao propio formato da fonte principal. Con todo isto presente, seleccionáronse os seguintes subtemas a tratar: • Connotacións culturais da gastronomía galega • Conceptualización da cociña tradicional galega • Festas gastronómicas • Produto local e pegada de carbono • Vangarda na tradición. Innovación na cociña o Novas formas de distribución – foodtracks o Alta cociña e como levala ao público masivo o Proxectos de divulgación en rede 3.5.4.4.3. Moda No caso da moda ten lugar un proceso análogo á cuestión gastronómica, dirixíndose á innovación a un sector concreto da sociedade e dificultando achegar esta cuestión ás clases populares. Aínda así, neste caso o que se procurou foi ampliar a idea do que pode chegar a significar a moda e o traxe tradicional. Para iso, contouse como fonte protagonista con Javi Sánchez, xestor cultural e artista drag baixo a personaxe de Meiga-i a Drag Pandeireteira. Isto permitiu empregar tanto a súa faceta de xestor cultural coma a súa vinculación coa moda para achegarse á situación deste sector de forma transversal. Ao mesmo tempo, as propias características da linguaxe Drag permiten analizar a moda desde a súa perspectiva máis creativa e aproximarse a esta cuestión a través dos ollos de Meiga (entendendo o traxe galego como diversión, xogo e fantasía) e mediante Javi (buscando a maneira de levar todas as estas cuestión ao día a día). Estas foron as claves que permitiron distinguir entre os seguintes temas a incorporar nesta sección: • Explicación do traxe desde a tradición. Evolución histórica • O traxe como elemento único e inmutable • Elementos do traxe e diversidade territorial • O traxe de cotío e o traxe de garda • Comunicar coa moda • Adaptación á actualidade: Deseñadores e referentes • A innovación desde o comercio A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 56 3.5.4.4.4. Música Probablemente, un dos eidos nos que máis presente se vive a innovación dentro da cultura tradicional é o ámbito musical. A potencia dos grupos, a diversidade de públicos, o éxitos internacional ou o recoñecemento de perfís recoñecidos dentro do sector son algunhas das claves que configuran a música como o estandarte da vangarda tradicional. Neste sentido, a diversidade de fontes que se poderían ter seleccionado é ampla, mais, finalmente, decidiuse por seleccionar unha agrupación que permitira analizar a situación desde o maior número de prismas posibles e, para isto, empregouse ao grupo De Ninghures como fonte protagonista. Unha banda que comezou hai sete anos a súa andaina, cando aínda non se albiscaba a consolidación dunha industria musical galega, e que naceu no seo dunha das foliadas tradicionais máis importantes de Galicia, a foliada da Fonsagrada. As súas orixes, máis centradas en sonoridades puramente populares, o seu éxito progresivo ou a innovación e mestura a través de dúas fontes distintas (por unha banda a introdución de sons electrónicos e, por outra, a mestura con músicas tradicionais doutros territorios) foron algunhas das claves que fundamentaron esta escolla. Ao mesmo tempo, o momento actual do grupo, recentemente galardoado co premio a mellor canción da Galiza e finalista nos premios Martín Códax da música galega, permiten que a súa imaxe e participación serva como un gancho de interese para atraer a atención do seu público. Máis aínda cando o proxecto, até o de agora autoxestionado, acaba de explotar e comeza a funcionar de forma máis profesional, polo que aínda que se atopan no seu momento auxe non existe demasiada información pública sobre o grupo e aínda non se alcanzou o nivel de sobresaturación informativa no que ao seu traballo se refire. De calquera forma, preséntase esta como unha sección máis centrada na análise e o contexto que a enfocar o proxecto da fonte protagonista en si mesma. Isto responde a varios motivos, mais o fundamental é que, para conseguir unha total innovación en cada unha das disciplinas, este ten que ser o modelo a seguir, por iso suscita máis interese a perspectiva global como industria que centrarse en proxectos particulares. De feito, a nivel actualización da tradición, a música é o único sector no que si se podería chegar a falar de industria. En relación a todo isto levouse a cabo a seguinte selección temática: • Introdución contextual á industria • Evolución ao longo da historia • As recolleitas e a recuperación da tradición • Modelos de innovación A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 57 • directo: festivais, festas populares e salas de concertos • Causas da innovación na música tradicional 3.5.4.4.5. Danza Danza é a última sección que compón a reportaxe e, malia o que poida parecer, existen unha ampla gama de compañías de baile galegas que apostan pola experimentación, empregando movementos típicos da danza tradicional e descontextualizándoos ou mesturándoos co baile contemporáneo. Ao mesmo tempo, as propias asociacións tradicionais son impulsoras da súa propia innovación a menor escala. Neste sentido o emprego de ferramentas como TikTok para a divulgación do seu traballo resultan clave. Unha renovación tecnolóxica condicionada pola pandemia que agora se está a estender. Para tratar esta cuestión seleccionouse como protagonista a Fran Sieira, coreógrafo, impulsor da compañía de danza Fran Sieira Danza e director e docente en varias asociacións de baile tradicional. Así, tendo pasado el pola maioría de compañías de baile galego, seguindo vencellado coa tradición no seu estado máis puro e formando parte da equipa de bailaríns de grupos como as Tanxugueiras, Fran Sieira ten aínda un condicionante máis que o fai especialmente acaído para esta sección e esa característica é o seu espectáculo, Ceibe. Un proxecto co que el di que busca demostrar como se entenden as foliadas na actualidade, un concepto moi semellante ao propio da Romaría Gzeta. Así mesmo, Ceibe permite tamén falar sobre as disidencias de xénero e sexuais tanto na cultura tradicional en xeral coma no baile galego en particular. Así, a partir destas premisas seleccionáronse os seguintes temas a reflexionar: • A danza máis alá do espectáculo: Os torreiros das festas • Ceibe como espectáculo • Disidencias no baile • Compañías de danza vangardistas • Papel das asociación folclóricas • Caracterización do baile galego • Relación coa mocidade e as redes sociais 3.5.5. Soporte web No desenvolvemento do soporte web houbo varias cuestións a ter en conta. O primeiro que se buscaba era unha navegación xerárquica que permitira consumir cada unha das partes de forma individual. Así, optouse por crear unha páxina de inicio que contivera, unicamente, un vídeo a modo spot dos contidos da reportaxe e o logo do proxecto. A partir desta páxina A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 64 o Audacity: Edición do son das entrevistas e mellora dos mesmos o Capcut: Edicións básicas desde a aplicación móbil. Empregada tamén para a disposición dos subtítulos. Valorouse o emprego de Mojo – Reels & Editor de Video pois ofrecía a posibilidade do subtitulado automático ao galego, mais por outro tipo de limitacións decidiuse prescindir desta facilidade o Microsoft ClipChamp: Edición máis complexa desde PC. Permite illar son de vídeo e dá opción de definir subtítulos en galego. o Headliner: Empregado para a elaboración de audiogramas • Outros: o Convertio. File converter: Ferramenta empregada para a transformación do formato dos arquivos. o Wix: Ferramenta empregada para o desenvolvemento web. o Correo corporativo: Para todos os procesos de produción, preprodución e postprodución a creación dun correo propio asociado ao proxecto foi unha vantaxe moi interesante. Principalmente porque isto permitiu ter todos os materiais recompilados no mesmo espazo. Desta forma, a través deste correo facilitouse a creación da canle de youtube, a conta de Instagram, un google drive no que almacenar os recursos e a propia plataforma web. Igualmente, este correo facilitou continuar dunha forma máis ordenada a relación coas fontes na solicitude de materiais complementarios. o Youtube: Aínda que non como un espazo propio, a creación dunha conta de youtube na que subir os materiais en oculto foi imprescindible para poder empregar eses recursos na web. Principalmente polo peso dos mesmos e as limitacións de espazo que ofrece wix. o Instagram: Foi a plataforma seleccionada para a campaña promocional do proxecto. V 3.6. Limitacións Durante a elaboración deste proxecto identificáronse varias limitacións que, aínda que inherentes á natureza do traballo, resulta interesante analizar para o desenvolvemento de proxectos posteriores ou incluso a continuación do mesmo nun futuro vista. Así, o primeiro que se debe destacar é que, entendendo a cultura como un continuo e a transformación como parte cíclica das expresións da cultura popular, sería posible presentar este proxecto como, precisamente, unha romaría que, ao longo do tempo; cada ano, por A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 65 exemplo, se puidera repetir na procura de analizar a evolución da situación. Un traballo a futuro que nesta primeira versión non é posible plasmar, mais que ten sentido na globalidade da reportaxe. No que as limitacións humanas, físicas, técnicas e económicas se refire habería varias cuestións a ter en conta. Unha das fundamentais resultou ser o calendario de traballo pois, principalmente, as actividades culturais comezan a producirse con maior intensidade a partir do mes de maio, o que dificultou a súa gravación. Ao mesmo tempo, a falta de dispoñibilidade das fontes a contactar condicionou de forma clave o proceso de elaboración da reportaxe. Quizais, traballando coas fontes de forma presencial e gravando as entrevistas en vídeo, tería sido necesario contar con algún tipo de asistencia técnica de vídeo ou son para asegurar a calidade do resultado final e o correcto funcionamento das ferramentas técnicas. Neste mesmo sentido, o financiamento xoga un papel fundamental pois, con maiores recursos económicos, os desprazamentos, o equipo técnico, a asistencia web e a propia promoción do proxecto terían sido abordados cunha perspectiva diferente. Por outra banda, a nivel contextual, cómpre ter en conta que non todas as disciplinas culturais se atopan no mesmo grao de desenvolvemento. Así, aínda que en maior ou menor medida se están a introducir elementos actuais en todas as áreas que abrangue a reportaxe (gastronomía, música, danza, moda e artesanía), tamén é certo que é unha cuestión que non se atopa no mesmo momento en todas elas. Tanto é así que, de feito, nalgúns casos a modernización está chegando tan só a algúns sectores da sociedade, principalmente a aqueles con maior capacidade adquisitiva, como é o caso, por exemplo, da experimentación coa cociña galega. É moi importante tamén contar cunha gravación de soporte. Porque, por exemplo, no caso da gravación da entrevista de gastronomía a conexión dos micrófonos deixou de funcionar, cortando todo o son dun dos teléfonos móbiles que estaba a gravar. Algo que, sen unha segunda gravadora de reserva, tería xerado un problema maior. Por último, tendo presente que se está a falar dun fenómeno que se está a producir no momento actual, o debate e a reflexión atópanse aínda nun momento inicial, con visións e perspectivas case antagónicas nalgúns casos. Por iso, resulta importante a conceptualización de termos como cultura popular, tradición ou modernización. Establecendo así o marco conceptual co que se traballa e buscando algún tipo de acordo nun panorama complexo. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 66 4. Conclusións Unha vez finalizado o proxecto son varias as cuestións sobre as que cómpre reflexionar. A primeira, e quizais a clave de todo, é que a modernización é un proceso cíclico e histórico. Semella, pois, que todas as xeracións se pensan as primeiras en innovar. Agora ben, como destacan todas as persoas que participaron na elaboración desta reportaxe, o que si se está a producir é un fenómeno sorprendente, a atención social por parte dun público mozo á cuestión tradicional. É iso o que é necesario explicar. Como parte desta nova audiencia que se ve apelada polas novas formas de expresión cultural que adaptan o tradicional ao contemporáneo, fuxindo das recreacións, enténdese que esta reportaxe cubre a necesidade de ofrecer unha visión global e xeneral sobre o que está a suceder, por que, e quen o protagoniza. Sucede sempre que cando algo é novo, recente ou mesmo se está a producir no momento, é máis complexo de explicar porque os consensos e desacordos está á orde do día. Isto non significa que non se deban tratar as cuestións para as que aínda non hai unha resposta definitiva porque, de non facelo, o debate non penetra na sociedade e as afirmacións contundentes defínenas os poderosos. Cando un novo público se aproxima a un tema que parecera tan fechado xa como o é a cultura tradicional, precisa de referencias que abalen a súa experiencia. Iso é o que pretende este proxecto. De todo este traballo son varias as experiencias que se poden extraer. A primeira é que por inaccesible que poida semellar unha fonte, un tema ou un proxecto, sempre se debe de intentar. O segundo é que, malia que hai que ir sempre documentado e cunha base sólida ás entrevistas, en ocasións pode ser interesante que che sorprendan os camiños que poden chegar a tomar. A nivel máis técnico, e tras ter realizado outro tipo de proxectos ao longo do grao, pódese concluír que no momento de realizar un traballo coma este todas as disciplinas xornalísticas se atopan relacionadas entre si e o concepto de xornalista orquestra cobra aínda máis sentido. Sobre todo cando unha soa persoa se encarga de todos os procesos. É complexo divulgar para un público xeneral un contido específico que se manexe con fluidez, mais é necesario, porque, senón, todo o coñecemento queda en círculos pechados e inamovibles e é vital que existan recursos que faciliten a aprendizaxe de calquera disciplina, mais aínda con maior relevancia cando se precisa a recuperación da historia dunha cultura e a súa conservación no presente para unha posible proxección no futuro. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 67 Por outra parte, a adaptabilidade e manter a calma en circunstancias límite son capacidades que aínda que non o parece resultan de moita utilidade no traballo do xornalista. Neste sentido, e cun proxecto destas características, é habitual que as fontes movan datas, que muden contidos ou que se dificulte o proceso de calquera das formas. Por iso, hai que manter a mente aberta, ter moi claros calen son os obxectivos e entender que existe marxe de erro. Iso si, se se pode sacar unha aprendizaxe deste proxecto é que a organización, tanto nos procesos de traballo como na edición e o almacenamento dos contidos, é aliada indiscutible para axilizar procesos e obter o mellor resultado. Unha vez finalizado o proxecto pódese concluír que, para iniciativas de determinada envergadura e, sobre todo contando coa necesidade de producir contidos multimedia, é necesario o traballo en equipo. Tamén porque no momento de revisión final, é máis sinxelo poder cotexar as ideas cunha terceira parte. De calquera maneira, poder traballar nun tema que motive e sirva de alicerce axuda a apostar en maior medida por calquera produto ou contido. Da mesma forma, marcar unha liña temática de traballo permite consolidar unha marca propia como xornalista e chegar a espazos aos que doutro xeito sería máis complicado acceder. No que ao resultado final respecta, pódese concluír que, a pesar dos cambios motivados polas limitacións que se foron producindo, obtívose un produto final máis que satisfactorio, que reflexa os valores de diversidade, compromiso coa lingua, inclusión, veracidade e rigorosidade que se buscaban transmitir e que dalgunha maneira é reflexo dunha forma de entender o mundo. Aínda así, entendendo que sempre hai posibilidade de optimización e a mellora continua é sempre unha opción, non se descarta que, co tempo, puideran chegar a pulirse determinados aspectos. Como pode ser a procura da creación dunha comunidade dixital sólida ou a amplificación nas posibilidades interactivas do produto. Algo que, por outra parte, e tendo en conta que se analiza a reportaxe como un continuo, habería que ter presente en futuras actualizacións. 4.1. Futuro do Proxecto Coa vista posta no futuro, son varios os camiños que podería tomar o proxecto. Algúns deles xa se comentaron con anterioridade e outros sería preciso especificalos. Neste sentido, unha das claves fundamentais na continuidade do produto sería a maior actividade e incidencia en redes sociais. Pois, como se veu durante a elaboración de todo este traballo, as comunidades online estanse a presentar coma o escaparate fundamental e o alicerce principal nos procesos A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 68 de actualización da cultura tradicional. Neste sentido, xa se comentaron varios camiños que estes perfís en redes poderían tomar. Mantendo liñas xa iniciadas, como a publicación de declaracións de persoas vencelladas a proxectos pioneiros, e abrindo novos camiños, como podería ser a cobertura de eventos relacionados coa cultura tradicional. Da mesma forma, e como xa se comezou a ver durante o final desta primeira etapa do proxecto, as colaboracións con outros medios e perfís serían unha base importante para continuar coa iniciativa. Así, da forma na que está estruturado, as redes sociais comezarían a funcionar de forma independente e manteríanse constantes no tempo. A reportaxe en si, pola súa parte, continuaría actualizándose cunha periodicidade de, por exemplo, un ano. Introducindo en cada ocasión novas fontes protagonistas innovadoras que continuaran renovando a tradición. Aínda así, manteríase tamén o arquivo de todas as edicións anteriores da Romaría, facilitando isto trazar unha liña do tempo na evolución deste fenómeno e, no futuro, consolidándose como un servizo de conservación do que, algún día, será a cultura tradicional do pasado. Para finalizar, no que se refire ás posible fontes, sería complexo facer vaticinios pois enténdese que nun proxecto que ten que ir cos tempos o que se decidira agora non sería vinculante dentro dun ano. Porén, algún dos proxectos que se barallou poder incluír serían, no eido da artesanía, studiovariopinto (enfocada no bordado) ou atesourada (tamén de xoiaría). Dentro do ámbito da moda poderían incluírse a perspectiva de comercios coma De Cotío, que cunha historia detrás seguen mantendo a tradición e buscando formas de innovar. No que a baile respecta sería de moito interese incluír as perspectivas dos grupos tradicionais que incorporan as redes no seu labor, como é o caso de @musicatradienbrion, se ben é certo que ao estar menos acostumados á relación cos medios en ocasións o trato é máis complexo. En canto a música, grupos xa consolidados coma Tanxugueiras, Baiuca ou Mondra, ou mesmo artistas da historia da música galega que conseguiron achegarse á mocidade, como foi a caso de Pili Pampín, serían tamén exemplos de interese. Por último, o eido de gastronomía sería o máis complexo de interpretar desde o presente. Aínda así, agárdase poder descubrir se, como se vaticina nesta primeira entrega, a transformación que se está a producir neste sentido identifícase coa volta á raíz. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 69 5. Referencias Acharki, Z. (2023). El periodismo digital en las redes sociales: Características y nuevas estrategias para la prensa actual. Conhecimento & Diversidade, 15(39). https://www.researchgate.net/publication/375707943_PERIODISMO_DIGITAL_EN_LAS_ REDES_SOCIALES_CARACTERISTICAS_Y_NUEVAS_ESTRATEGIAS_PARA_LA_PR ENSA_ACTUAL Alfonso Sánchez, I. (2016). La Sociedad de la Información, Sociedad del Conocimiento y Sociedad del Aprendizaje. Referentes en torno a su formación. Bib.An.Invest, 12(2), 231-239. https://cip.brapci.inf.br/download/75649 Álvarez-Ramos, E. (2020). El lenguaje periodístico cultural: nuevas plataformas, nuevos paradigmas. Ogigia, 17, 55-67. https://doi.org/10.24197/ogigia.17.2015.55-67 Avilés, J. A. G. (2009). La comunicación ante la convergencia digital: algunas fortalezas y debilidades. Signo y Pensamiento, 28(54) 102- 113. https://doaj.org/article/72c0e523b2ff4e57a63494bd60af6af7 Ballina Talento, G. (2008) La evolución de internet como medio de comunicación masivo [Tesis de Maestría, Universidad de San Carlos de Guatemala]. http://biblioteca.usac.edu.gt/tesis/16/16_0599.pdf Bardoel, J. e Deuze, M. (2001). Network Journalism: Converging Competences of Media Professionals and Professionalism. The Australian Journalism Review, 23(2), 91-103 Barei, S. (1999). Periodismo cultural: crítica y escritura. Ámbitos. Revista Internacional de Comunicación, 2, 49-60. Barraza Cárdenas, A.C. e Arreola Medina, G. (2022). Capítulo II: Marco Teórico en Infoxicación. Los efectos del exceso de información en Internet. Centro de intervención para el bienestar físico y mental Benessere. http://www.upd.edu.mx/PDF/Libros/Infoxicacion.pdf Basker, J. (2005). Criticism and the rise of periodical literature. En H. B. Nisbet, e C. Rawson, (Eds). The Cambridge History of literary criticism, (Vol. 4, pp. 316-332). The Eighteenth Century. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 70 Cambridge University Press. file:///C:/Users/analo/Downloads/Criticism_and_the_Rise_of_Periodical_Lit.pdf Bermejo, F. (2007). Publicidad y audiencia online. En A. García Jiménez e P. Rupérez Rubio (Eds.), Aproximaciones al periodismo digital (pp. 273-285). Dykinson. Berrocal, S., Redondo, M. e Campos, E. (2012). Una aproximación al estudio del infoentretenimiento en Internet: origen, desarrollo y perspectivas futuras, adComunica: Retos del periodismo ante el nuevo escenario digital. (4), pp. 63-79. 83-113-1-PB.pdf (uji.es) Bloch, M. (1999). Historia e historiadores. Akal. Cabrera, M. Á. (2013). Introducción. Implicaciones tecnológicas en la producción, distribución y recepción de la información en M. Á. Cabrera (Coord.), Evolución de los cibermedios. De la convergencia digital a la distribución multiplataforma (pp. 89–93). Fragua. Cailliau, R. (1995, 2 de noviembre). A Short History of the Web. Text of a speech delivered at the launching of the European branch of the W3 Consortium. [Transcrición de un discurso] NetValley. https://netvalley.com/archives/mirrors/robert_cailliau_speech.htm Carlson, D. (2003). The history of Online Journalism en K. Kawamoto (Ed.), Digital Journalism: Emerging Media and the Changing Horizons of Journalism. Rowan & Littlefield publishers, Inc. Cavallin, C. (2009). Del Twitter como plaza o cómo se configuran los nuevos espacios para el periodismo cultural. Anuario electrónico de estudios en Comunicación Social"Disertaciones", 2(2), 89-103. Cebrián Herreros, M. (2009). Interactive communication in the cybermedia. Comunicar, 16(33), 15– 24. https://doi.org/10.3916/c33-2009-02-001 Cebrián-Herreros, M. (2009). Interactive Communication in the Cybermedia. Comunicar Digital/Comunicar, 17(33), 15-24 https://doi.org/10.3916/c33-2009-02-001 Celaya, J. (2014). Nuevos modelos de negocio en la era digital: Más allá de la gratuidad en Internet. Dosdoce. https://www.dosdoce.com/upload/ficheros/noticias/201409/modelos_de_negocio_pdf.pdf A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 71 Cerezo, J. M. (2008). Hacia un nuevo paradigma: la era de la información fragmentada. Telos: Cuadernos de Comunicación E Innovación, 76, 91- 98. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2705511 Chacón-Gutiérrez, I. e García-Jiménez, A. (2001). Documentación para el periodismo especializado. Revista general de información y documentación, 11, 33-60. https://www.researchgate.net/profile/Antonio-Garcia- Jimenez/publication/39282502_Documentacion_para_el_periodismo_especializado/links/54b 502b90cf26833efd052fb/Documentacion-para-el-periodismo-especializado.pdf Codina, L. (2009). ¿ Web 2.0, web 3.0 o web semántica?: el impacto en los sistemas de información de la web en I Congreso Internacional de Ciberperiodismo y Web 2.0: Bilbao, 11, 12 y 13 de noviembre de 2009 (p. 2). Servicio Editorial Argitalpen Zerbitzua. I Congreso Internacional de Ciberperiodismo y Web 2.0 : actas (ehu.es). https://addi.ehu.es/handle/10810/41328 Colussi, J. (2020). Das Reportagens Multimídia às Histórias no Instagram: uma Reflexão em Torno dos Gêneros Jornalísticos Híbridos en G. L. Martins e D. Rivera (Coords.), +25 Perspectivas do Ciberjornalismo. RIA Editorial. Corino López, C. (2017) Evolución de la web 2.0 a la 3.0 y su impacto en la empresa. [Tesis de Maestría, Universidad de Cantabria]. https://repositorio.unican.es/xmlui/bitstream/handle/10902/12803/CORINOLOPEZCRISTIN A.pdf?sequence=1 Díaz Noci, J. e Meso Ayerdi, K. (1998). Desarrollo del periodismo electrónico. El Profesional de la Información, 7, 4-11. Díaz-Noci, J. (2010). Medios de comunicación en internet. Algunas tendencias. Profesional de La Informacion, 19(6), 561–567. https://doi.org/10.3145/epi.2010.nov.01 Dunham, R. S. (2019). Chapter 1. The Power of Multimedia en Multimedia reporting: How Digital Tools Can Improve Journalism Storytelling (pp. 3-21). Springer. Dunham, R. S. (2019). Chapter 2: Keys to Effective Journalism in the Multimedia Era en Multimedia reporting: How Digital Tools Can Improve Journalism Storytelling (pp. 23-39). Springer. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 72 Dunham, R. S. (2019). Chapter 3. Best Practices in Multimedia Journalism en Multimedia reporting: How Digital Tools Can Improve Journalism Storytelling. (pp. 41-59). Springer. Esteve Ramírez, F. e Fernández del Moral, J. (2007). Capítulo 7: Información Cultural en Áreas de especialización (pp. 131-141). Editorial Fragua. European Commission, Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology, (2018). A multi-dimensional approach to disinformation : report of the independent High level Group on fake news and online disinformation, Publications Office. https://data.europa.eu/doi/10.2759/739290 Fernández del Moral, J. (1983). Modelos de comunicación científica para una información periodística especializada. Cie Inversiones Editoriales Dossat. Fernández del Moral, J. (2004), El periodismo especializado: Un modelo sistémico para la difusión del conocimiento en J. Fernández del Moral (coord.). Periodismo Especializado (pp. 17–32). Grupo Planeta (GBS). Freire, F. C. (2008). Las redes sociales trastocan los modelos de los medios de comunicación tradicionales. Revista Latina de Comunicación Social, 63, 287-293. Fuchs, C., Hofkirchner, W., Schafranek, M., Raffl, C., Sandoval, M. e Bichler, R. (2010). Theoretical foundations of the web: cognition, communication, and co-operation. Towards an understanding of Web 1.0, 2.0, 3.0. Future internet, 2(1), 41-59. Gambarato, R. R. e Alzamora, G. C. (2018). Preface: Challenges and opportunities of transmedia journalism en Exploring Transmedia Journalism in the Digital Age. (pp. 16-22). IGI Global. García Avilés, A. (2021). Formatos narrativos en el periodismo cultural: Innovación y creatividad en un entorno interactivo en M. Jurado-Martín e B. Peña-Acuña (coords). Periodismo Cultural en el siglo XXI (II) modelos transmedia para Profesionales innovadores. (pp. 39-52). Editorial Universitas. García Avilés, J. A., Salaverría, R., e Masip, P. (2008). Convergencia periodística en los medios de comunicación. Propuesta de definición conceptual y operativa, en I Congreso de la Asociación Española de Investigadores en Comunicación, Santiago de Compostela. A Romaría GZeta de Ana Loureiro Sánchez 73 García-Aretio, L. (2007). Web 2.0 vs web 1.0. DIM: Didáctica, Innovación y Multimedia, 10. https://raco.cat/index.php/DIM/article/view/76637 Gómez Arriagada, H. F. (2013). Desinformación en Internet y hegemonía en redes sociales. Revista GPT Gestión de las Personas y Tecnología, 6(16), 39- 53. https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4759721.pdf Guallar, J., Rovira, C. e Ruiz, S. (2010). Multimedialidad en la prensa digital. Elementos multimedia y sistemas de recuperación en los principales diarios digitales españoles. El Profesional de la Información, 19(6), 620-631. https://doi.org/10.3145/epi.2010.nov.08 Hafner, K. e Lyon, M. (1996). Epilogue: September 1994 en Where Wizards Stay up Late: The Origins of the Internet (pp. 168-173) TOUCHSTONE. https://monoskop.org/images/e/ee/Hafner_Katie_Lyon_Matthew_Where_W izards_Stay_Up_Late_The_Origins_Of_The_Internet.pdf Hafner, K. e Lyon, M. (1996). The Third University en Where Wizards Stay up Late: The Origins of the Internet (pp. 53-67) TOUCHSTONE. https://monoskop.org/images/e/ee/Hafner_Katie_Lyon_Matthew_Where_W izards_Stay_Up_Late_The_Origins_Of_The_Internet.pdf Hall, S. (2022). Digital Report España 2022: Nueve de cada diez españoles usan las redes sociales y pasan casi dos horas al día en ellas - We Are Social Spain. We Are Social Spain. https://wearesocial.com/es/blog/2022/02/digital-report-espana-2022-nueve-de-cada-diez- espanoles-usan-las-redes-sociales-y-pasan-cerca-de-dos-horas-al-dia-en-ellas/ Herrero-Curiel, E. (2012). El periodismo en el siglo de las redes sociales. Vivat Academia, 117E, 1113-1128. https://doi.org/10.15178/va.2011.117e.1113-1128 Hitendra, P. e Yogesh, S. (2018). Web Technologies From Web 2.0 To Web 4.0. IJSART. 4(4). https://scholarworks.iu.edu/dspace/bitstream/2022/3201/1/BardoelDeuze%20NetworkJournal ism%202001.pdf Jones, J. e Salter, L. (2011). Journalism as a practice en Digital journalism (pp. 10-25). SAGE.