Vice ei o ía de es udan es,
cul u a e o mación con inua
Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de
calidade e pensada pa a apoia o aballo do p o eso ado
e do alumnado de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade
G ao en De ei o
De ei o Penal I (Pa e Xe al)
Gume sindo Guina e Cabada,
Fe nando Vázquez-Po omeñe Seijas e Na alia Pé ez Ri as
Depa amen o de De ei o Público Especial
Facul ade de De ei o
14
As ci cuns ancias a enuan es
da esponsabilidade c iminal
9788498 878882
ISBN 978-84-9887-888-2
As ci cuns ancias a enuan es
da esponsabilidade c iminal
14
Gume sindo Guina e Cabada,
Fe nando Vázquez-Po omeñe Seijas e Na alia Pé ez Ri as
Depa amen o de De ei o Público Especial
Facul ade de De ei o
ADVERTENCIA LEGAL: ese ados odos os de ei os.
Queda p ohibida a duplicación, o al ou pa cial des a
ob a, en calque a o ma ou po calque a medio (elec-
ónico, mecánico, g a ación, o ocopia ou ou os) sen
consen imen o exp eso po esc i o dos edi o es.
Copy igh © Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2012
Deseño
Unidixi al
Edi a
Vice ei o ía de Es udan es,
Cul u a e Fo mación Con inua
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Se izo de Publicacións
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Imp ime
Unidixi al
Se izo de Edición Dixi al da
Uni e sidade de San iago de Compos ela
Dep. Legal: C 1124-2012
ISBN 978-84-9887-888-2
UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 3
MATERIA: De ei o Penal I (Pa e Xe al)
TITULACIÓN: G ao en De ei o
PROGRAMA XERAL DO CURSO
Localización da p esen e unidade didác ica
INTRODUCIÓN
1. Concep o de De ei o penal
I. Concep o e ca ac e es do De ei o penal.
II. Na u eza.
III. Relacións do De ei o penal: A) Coas ciencias xu ídicas,
B) Coas ciencias c iminolóxicas, C) As chamadas ciencias
auxilia es do De ei o penal.
2. As on es do De ei o penal
I. A lei.
II. O p incipio de legalidade.
III. Posibilidade de admi i ou as on es.
IV. A in e p e ación da lei penal: A) Clases e eg as de
in e p e ación. B) A analoxía. C) Concu so apa en e de
no mas penais.
3. A Lei penal no empo
I. E icacia empo al das leis penais.
II O p incipio xe al: i e oac i idade da lei penal.
III. A excepción: e oac i idade da lei penal máis a o able.
4. A Lei penal no espazo
I. P incipios egulado es.
II. Luga de comisión do deli o.
III. A ex adición. A o de eu opea de de ención e en ega.
TEORÍA XURÍDICA DO DELITO
5. O deli o
I. Concep o do deli o.
II. Suxei os e obxec os do deli o: A) Suxei o ac i o e pasi o.
B) Obxec o ma e ial e xu ídico.
III. Clasi icacións do deli o.
6. A acción
I. Fo mas da acción: acción en sen ido es i o e omisión.
II. As di e sas concepcións da eo ía da acción.
III. A acción e os seus elemen os.
IV. A omisión: concep o e na u eza.
V. As clases de omisión: A) A omisión simple. B) A comisión
po omisión.
VI. Ausencia de acción: A) Mo emen os e lexos. B)
Es ados de plena inconsciencia. C) Fo za i esis ible.
7. A ipicidade e a an ixu idicidade
I. A ipicidade: A) Concep o. B) Elemen os. C) Funcións do
ipo.
II. Ausencia de ipicidade.
III. A an ixu idicidade: Concep o. Os elemen os subxec i os
do inxus o.

4 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal
IV. Ausencia de an ixu idicidade: A) Lexí ima de ensa. B)
Es ado de necesidade. C) Cump imen o dun debe e
exe cicio lexí imo dun de ei o, o icio ou ca go. D) O
consen imen o do o endido.
8. A culpabilidade
I. Concep o e es u u a.
II. Na u eza: as dis in as eo ías.
III. A impu abilidade: Concep o. Momen o da impu abilidade:
"ac iones libe ae in causa".
IV. Ausencia de impu abilidade: A) Anomalía ou al e ación
psíquica. T as o no men al ansi o io. B) In oxicación plena
po bebidas alcohólicas ou d ogas. Sínd ome de
abs inencia. C) Al e ación g a e da conciencia da ealidade.
V. A esponsabilidade penal do meno .
9. A culpabilidade (con inuación).
VI. As o mas de culpabilidade: A) O dolo: Concep o.
Elemen os. Clases. B) A culpa: Concep o e clases.
VII. Ausencia de o mas de culpabilidade: o e o.
VIII. A esixibilidade de condu a adecuada á no ma: a súa
signi icación xu ídico-penal.
IX. Ausencia de esixibilidade. Causas de inculpabilidade
baseadas no p incipio de non esixibilidade: A) Es ado de
necesidade subxec i o. B) Medo insupe able.
10. A Punibilidade
I. Signi icación dogmá ica da punibilidade.
II. As condicións obxec i as de punibilidade.
III. Ausencia de punibilidade: As escusas absolu o ias.
11. O "i e c iminis"
I. Ac os in e nos.
II. Ac os p epa a o ios: A) Tipos cons uídos
especi icamen e sob e ac os p epa a o ios. B) Conspi ación,
p oposición e p o ocación pa a delinqui .
III. Ac os de execución: a en a i a.
IV. A consumación.
12. A pa icipación no deli o
I. Au o ía: au o ía di ec a, coau o ía e au o ía media a.
II. As o mas de pa icipación: indución, coope ación
necesa ia e complicidade.
III. Supos os especiais.
13. Unidade e plu alidade de deli os
I. Plu alidade de accións e unidade de deli o: A) Deli o
con inuado. B) Deli o pe manen e. C) Deli o habi ual.
II. Plu alidade de accións e de deli os (concu so eal).
III. Unidade de acción e plu alidade de deli os (concu so
ideal).
UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 5
14. As ci cuns ancias que modi ican a esponsabilidade
c iminal
I. Cues ións comúns ás ci cuns ancias a enuan es e
ag a an es.
II. A enuan es: A) Eximen es incomple as. B) A enuan es
xené icas. C) A enuan es po analoxía.
III. Ag a an es.
IV. A ci cuns ancia mix a.
AS CONSECUENCIAS XURÍDICAS DO DELITO
15. A pena
I. Concep o.
II. Fundamen o e ins: as di e sas eo ías.
III. A clasi icación das penas no Código penal.
16. As penas p i a i as de libe dade
I. Clases e cump imen o: p isión, localización pe manen e e
esponsabilidade pe soal subsidia ia.
II. Fo mas subs i u i as da execución das penas p i a i as
de libe dade: A) Suspensión da súa execución. B) A súa
subs i ución po ou as penas.
17. As penas p i a i as de de ei os
I. Concep o e clases.
A pena de mul a
I. Mul a p opo cional e sis ema de días-mul a.
Consecuencias acceso ias
I. Especial e e encia ao comiso.
18. A de e minación da pena
I. Indi idualización legal, xudicial e adminis a i a.
II. A de e minación da pena no Código penal: A) A me ade
supe io e in e io . A pena supe io e in e io en g ao. B)
Reg as pa a a de e minación da pena: a) O g ao de
execución. b) A o ma de pa icipación. c) A conco encia de
ci cuns ancias modi ica i as. d) O concu so de deli os. e)
Supos os especiais.
19. A ex inción da esponsabilidade c iminal
I. Causas.
II. Cancelación de an eceden es penais.
20. A esponsabilidade ci il e as cus as p ocesuais
I. A esponsabilidade ci il nacida de deli o ou al a: A)
Con ido. B) Pe soas ci ilmen e esponsables.
II. As cus as p ocesuais.
III. Cump imen o da esponsabilidade ci il.
21. As medidas de segu idade
I. Concep o. Fundamen o. Clases.
II. Penas e medidas de segu idade. III. As medidas de
segu idade na lexislación española.
UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 7
ÍNDICE
P esen ación ................................................................................................. 9
Os obxec i os ............................................................................................... 9
A me odoloxía ............................................................................................. 10
Os con idos ................................................................................................. 10
1. Eximen es incomple as .......................................................... 10
2. G a e adición ao alcohol ou ás d ogas ................................. 12
3. Es ados pasionais ................................................................. 13
4. Con esión ............................................................................ 13
5. Repa ación ............................................................................ 14
6. Dilacións indebdidas .............................................................. 15
7. A enuan e analóxica .............................................................. 16
Ac i idades p opos as .............................................................................. 17
A aliación .................................................................................................... 18
Bibliog a ía ................................................................................................. 19
14 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal
comple o de calque a conno ación mo alis a (que an igamen e si iña, ao
esixi se que a con esión ose mo i ada po impulsos de a epen imen o
espon áneo). É i ele an e se quen con esa a in acción o ai po p opia
inicia i a ou impulsado po ou os, e cales sexan os mo i os que o le an a
acelo.
A con esión supón o ecoñecemen o da au o ía ou pa icipación nun
ei o deli i o. Ha de p oduci se a unha au o idade (en endida nun senso
máis amplo que o es ablecido no a igo 24 do Código penal) e pode
p oduci se po calque a medio (esc i o, o al, en pe soa, po elé ono, po
co eo, e c.). Ha de i e e ida a ei os p opios.
Pa a ap ecia se a a enuan e, a con esión debe e luga an es de
que quen a ai coñeza que o p ocedemen o xudicial se di ixe, po eses
ei os, con a el. A da a ele an e a e en con a non é, en consecuencia, a
da ape u a do p ocedemen o xudicial, senón a da a na que o culpable
coñeza ese ei o. A xuízo do T ibunal Sup emo pode ap ecia se a a enuan e
aínda despois da de ención policial, e mesmo se só se e pa a con i ma
indicios que xa iña a policía. A con esión ha de se e az, e non en
ele ancia nos casos de deli os lag an es.
Debá ese na dou ina se pa a es ima a a enuan e o culpable debe
man e a súa con esión, e conseguin e ecoñecemen o de implicación no
deli o ou deli os, du an e odo o p ocedemen o penal, ou se ese ei o esul a
i ele an e, podendo ap ecia se aínda que o impu ado, pe an e o xuízo, e
pa a a súa mello de ensa, cambie a súa con esión inicial, e non ecoñeza a
súa culpabilidade.
A con esión é unha ci cuns ancia a enuan e pe soal, que non se
comunica aos pa ícipes, e que esul a compa ible na súa aplicación con
calque a ou a a enuan e ou ag a an e.
5. Repa ación
A enúa a esponsabilidade penal, segundo es ablece a ci cuns ancia 5ª do
a igo 21, “… e p ocedido o culpable a epa a o dano ocasionado á í ima,
ou a diminuí os seus e ec os, en calque a momen o do p ocedemen o e
con an e io idade á celeb ación do ac o do xuízo o al”.
O undamen o des a ci cuns ancia a enuan e, que amén ope a ex
pos ac o, é, como no caso da an e io , de na u eza polí ico-c iminal, e
incúlase ao in e ese xe al de p o ección das í imas, que se ma e ializa na
epa ación e na conciliación que ha de p oduci se pa a que a a enuan e
poida se es imada.
A a enuan e cabe an o nas hipó eses de epa ación como nas de
diminución do dano causado polo deli o. A epa ación implica a es au ación
da si uación p e ia exis en e an es de se come e o ei o deli uoso; a
diminución, pola con a, pode ap ecia se semp e que exis a unha edución
das consecuencias nega i as do deli o, bas ando con que sexa unha
edución pa cial semp e que poida conside a se signi ica i a e deno e un
es o zo ele an e po pa e do culpable (o maio dos es o zos de diminución
do dano que lle sexa posible).

UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 15
A epa ación do dano, ou a súa diminución, non en po que se
necesa iamen e de ca ác e económico, admi índose, amén, e de xei o
excepcional, a chamada epa ación simbólica. Asemade a epa ación pode
i e e ida an o a danos ma e iais como a danos mo ais, polo que a
a enuan e pode aplica se a aqueles deli os que a en an con a bens
xu ídicos indi iduais e nos que é posible es ablece indemnizacións po
danos mo ais.
Nos deli os pa imoniais aplícase a a enuan e nos casos de
de olución do diñei o ou obxec os subs aídos, e non se ap ecia nos casos
de esa cimen o con can idades i ele an es. Pa a alo a a posibilidade de
aplica a a enuan e ós casos de es i ución pa cial (po exemplo de
can idades subs aídas) ha de e se en con a a súa ele ancia obxec i a en
unción das ca ac e ís icas do ei o deli uoso, do dano ocasionado, e das
ci cuns ancias do au o e da í ima.
Es a ci cuns ancia non esul a de aplicación nos deli os de pe igo
nin naquelas in accións nas que non sexa posible conc e a a í ima
bene icia ia do ac o epa ado .
Pa a que poida p oduci e ec os a enua o ios a epa ación ha de e
luga an es da celeb ación do xuízo o al, ampliándose des e xei o o seu
ámbi o de ope a i idade empo al coa in de acili a e a o ece ao máximo
a acción epa ado a. Nos casos de p oduci se a epa ación unha ez xa
iniciado o xuízo o al, a xu isp udencia en ap eciado, en ocasións, a
a enuan e analóxica.
A epa ación é unha ci cuns ancia de ca ác e pe soal, que non se
ansmi e aos pa ícipes, e que esul a compa ible na súa ap eciación coas
es an es a enuan es, e con ódalas ag a an es.
6. Dilacións indebidas
O apa ado 6º do a igo 21 do Código penal conside a causa de a enuación
da esponsabilidade penal “a dilación ex ao dina ia e indebida na
ami ación do p ocedemen o, semp e que non sexa a ibuíble ao p opio
inculpado e que non ga de p opo ción coa complexidade da causa”. Es a
ci cuns ancia oi in oducida no ca álogo de a enuan es do ex o puni i o
común pola L. O. 5/2010, se ben a xu isp udencia iña aplicando dende
1991 es a mesma causa de mino ación da pena pola ía da a enuan e
analóxica.
Na aplicación xu isp udencial p e ia á súa inco po ación ao ex o
legal, os ibunais equi ían a conco encia de demo as ele an es na
ami ación e esolución da causa, endo en con a, basicamen e, os c i e ios
seguin es: a) a na u eza e ci cuns ancias do p oceso, especialmen e as que
en que e coa súa complexidade; b) o empo de du ación o dina ia dos
p ocesos de na u eza igual ou semellan e; c) a co ección na condu a
p ocesual do impu ado, sen que se lle poida a ibuí a ela os a asos; d) as
consecuencias que o posible e a do eña pa a as pa es p ocesuais; e e) a
ac uación do ó gano xu isdicional, endo en con a os medios dos que
dispón.
A no a egulación legal da a enuan e de dilacións indebidas
consag a de xei o exp eso algún deses equisi os, se ben cabe supoñe que
16 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal
a dou ina xu isp udencial segui á a liña ma cada polas decisións
p eceden es. Son equisi os explíci os: que a dilación sexa indebida e
ex ao dina ia, ou sexa, que non es ea xus i icada polas no mais ac uacións
p ocesuais e exceda subs ancialmen e a no mal dunha causa de igual
complexidade; que a dilación non sexa impu able ao inculpado, debendo
en ende se que si o é nos casos de ebeldía, enuncia a a ogados ou
p ocu ado es, necesidade de dilixencias de localización do acusado, e
ou as simila es; e que sexa desp opo cionada en elación á complexidade
da causa.
As dilacións indebidas nun p oceso xudicial penal supón unha
ulne ación do de ei o undamen al a un p oceso sen dilacións (a igo 24.2
da Cons i ución española), e o undamen o da a enuación é o de compensa
os p exuízos causados po esa dilación a quen os padeceu.
7. A enuan e analóxica
O ca álogo de ci cuns ancias de a enuación no Código penal español
complé ase coa cláusula con ida no apa ado 7º do a igo 21, pola que
amén ope a á como a enuan e “calque a ou a ci cuns ancia de análoga
signi icación que as an e io es”. Es e p ecep o es ablece unha eg a de
analoxía bene iciosa pa a o eo, no ma i izando nes e ámbi o o p incipio
a o ilia sun amplianda, odiosa sun es ingenda, e consag ando un
modelo abe o de ci cuns ancias de a enuación.
A dou ina penal maio i a ia en ende que a esixencia de “análoga
signi icación” ha se in e p e ada no senso de que se pode a enua a pena
en si uación dis in as das con empladas nos an e io es apa ados do a igo
21 (e do a igo 20 pola ía das eximen es incomple as), semp e que esas
si uacións espondan a un undamen o igual ou semellan e ao das
a enuan es, e se poidan emi i ao c i e io in o mado común das
a enuan es, ou incluso deduci se da o alidade do o denamen o xu ídico.
Tamén o T ibunal Sup emo en ende que a analoxía “ha de
es ablece se a endendo non á simili ude o mal, mo olóxica ou desc i i a,
senón á semellanza de sen ido in ínseco”, ope ando es a a enuan e
analóxica “non pola semellanza o mal coa a enuan e especí ica de que se
a e, senón pola simili ude coa idea xené ica que basicamen e in o ma os
demais supos os (de a enuación)”.
Non obs an e es a concepción da “signi icación analóxica”, o ce o é
que a xu isp udencia amén admi e a súa aplicación aos casos que
pode iamos chama de a enuan es incomple as, é dici , aquelas nas que
non conco en plenamen e, ou non conco en ódolos equisi os dunha das
an e io es ci cuns ancias de a enuación do a igo 21.
Algúns exemplos de aplicación da a enuan e analóxica polos
ibunais son: dep esións, ludopa ías, a aso men al le e ou inma u idade,
di icul ades pa a con ola os impulsos sexuais, ou epilepsias (ap eciada
pola ía de analoxía coa eximen e incomple a do a igo 21.1ª en elación
coa eximen e de anomalía ou al e ación psíquica do a igo 20.1º); es ados
de in oxicación e ílica le e que causa eu o ia inicial, ou sínd ome le e de
abs inencia (ap eciada pola ía de analoxía coa a enuan e do a igo 21.2ª,
ou coa eximen e incomple a do a igo 21.1ª en elación coa eximen e de
UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 17
in oxicación po d ogas do a igo 20.2º); con esión pos e io ao
coñecemen o do inicio do p ocedemen o xudicial, pe o que acili a o
escla ecemen o do deli o (ap eciada po analoxía coa a enuan e de
con esión do a igo 21.4ª); ou epa ación mo al e ec uada despois do inicio
do xuízo o al (pola ía da analoxía coa a enuan e de epa ación, do a igo
21.5ª).
Tamén son supos os de aplicación adicional pola xu isp udencia
da a enuan e analóxica os casos de pa icipación de un pa ícipe (a í ulo de
indu o ou coope ado necesa io, po exemplo) non cuali icado nun deli o
especial p opio. A xu isp udencia en ende que nes es supos os ha de
man e se a unidade de í ulo de impu ación, e po esixencias de
p opo cionalidade debe indi idualiza se (a enua se) a pena do pa ícipe
ex aneus aplicándolle a a enuan e analóxica.
O undamen o da a enuan e analóxica ha de conc e a se en unción
da a enuan e xené ica á que poida emi i se, e, con ca ác e xe al pode
incula se ó p incipio de p opo cionalidade e a inalidade de consegui unha
maio indi idualización da pena en unción da culpabilidade e an ixu icidade
da condu a ealizada no caso conc e o.
ACTIVIDADES PROPOSTAS
Como xa se adian ou máis a iba, no apa ado de c i e ios me odolóxicos,
pa a abo da a pa e p ác ica des a unidade, os alumnos e alumnas debe án
localiza e es uda xu isp udencia penal española que aplique (ou esol a a
inaplicación solici ada po algunha das pa es p ocesuais espec o de)
ci cuns ancias de a enuación en casos eais some idos á decisión xudicial.
Os casos que os alumnos busquen en bases de da os
in o ma izadas de xu isp udencia pa a p esen a nas clases in e ac i as
habe án de abo da as cues ións básicas expos as nas clases eó icas
( equisi os, ámbi o de aplicación, compa ibilidade...), non bas ando con que
simplemen e apliquen unha ci cuns ancias a enuan e.
As sen enzas localizadas e seleccionadas po eles pa a a súa
exposición deben ecolle e exp esa dun xei o amplo a dou ina
xu isp udencial sob e algunha ou algunhas ci cuns ancias de a enuación.
Os es udan es desen ol e án des e xei o, amén, as súas habilidades
especí icas pa a o manexo dos c i e ios de busca de xu isp udencia,
demos a án o ni el de comp ensión dos concep os eó icos adqui idos e
da dimensión dos p oblemas que o mulan, e axiliza án o seu pensamen o
c í ico.
A exposición nas clases in e ac i as da dou ina xu isp udencial po
cada g upo educido de alumnos espec o da ci cuns ancia de a enuación
que lle ose asignada con an icipación polo p o eso i á seguida dun deba e
b e e no que os demais in eg an es da clase in e ac i a a a án de
con aa gumen a espec o da posición in e p e a i a ou polí ico-c iminal
de endida polos poñen es desa sen enza na clase. Con iso p e éndese
consegui implica a odo o alumnado e non só os do g upo ela o , en cada
un dos emas p esen ados na clase, acili a o dinamismo no
18 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal
desen ol emen o da mesma, acéndoa máis pa icipa i a, e conque i un
maio g ao de achegas c í icas espec o dos c i e ios de aplicación das
no mas polos ibunais.
AVALIACIÓN
A a aliación global dos coñecemen os des a unidade didác ica a ase
conxun amen e coa das es an es unidades didác icas que compoñen o
p og ama xe al da ma e ia, median e un exame inal que inclui á unha pa e
eó ica e ou a p ác ica, e do que os con idos des a unidade pode án se
unha pa e.
Fa ase amén unha a aliación especí ica do aballo desen ol ido a
espec o des a unidade didác ica, a aliación que in eg a á unha pa e da
a aliación da docencia in e ac i a e da a aliación do aballo o a da aula
dos es udan es, e que con ibui á, nun in a po cen o, a con o mación da
súa cuali icación inal.
En conc e o, se án elemen os especí icos de alo ación que se
e án en con a espec o do aballo ei o pa a es a unidade, os seguin es:
• A idoneidade da elección da sen enza seleccionada pa a expoñe e
deba e sob e os elemen os da a enuación obxec o de es udo.
• A cla idade na comp ensión e exposición dos a gumen os con idos
na sen enza que o g upo expoña na clase in e ac i a, e a capacidade do
g upo de se au oo ganiza e aco da un a gumen a io compa ido.
• A pa icipación e a implicación de cada es udan e den o do g upo, e
a capacidade de a gumen ación indi idual.
• A pa icipación na clase in e ac i a espec o das exposicións dos
ou os g upos.
UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 19
BIBLIOGRAFÍA
ALONSO ÁLAMO, M., El sis ema de las ci cuns ancias del deli o. Es udio
gene al, Valladolid, 1981.
ALONSO FERNÁNDEZ, J. A., Las a enuan es de con esión de la in acción y
epa ación o disminución del daño, Ba celona, 1999.
ARROYO DE LAS HERAS, A./ MUÑOZ CUESTA, J./ GOYENA HUERTA, J., Las
ci cuns ancias a enuan es en el Código penal de 1995, Pamplona,
1997.
FLORES MENDOZA, F., El e o sob e las ci cuns ancias modi ica i as de la
esponsabilidad c iminal en el o denamien o ju ídico español,
G anada, 2004.
GONZÁLEZ CUSSAC, J. L., Teo ía gene al de las ci cuns ancias modi ica i as
de la esponsabilidad c iminal, Valencia, 1989.
MANJÓN-CABEZA OLMEDO, A., La a enuan e analógica de dilaciones
indebidas, Mad id, 2007.
MIR PUIG, S., De echo penal. Pa e Gene al, 8ª ed., Ba celona, 2008.
MUÑOZ CONDE. F. / GARCÍA ARÁN, M., De echo penal. Pa e Gene al, 8ª ed.,
Valencia, 2010.
ORTS BERENGUER, E., A enuan e de análoga signi icación, Valencia, 1978.
ORTS BERENGUER, E. / GONZÁLEZ CUSSAC, J. L., Compendio de De echo
penal. Pa e Gene al, Valencia, 2010.
PUENTE SEGURA, L., Ci cuns ancias eximen es, a enuan es y ag a an es de
la esponsabilidad penal, Ba celona, 1997.
QUINTERO OLIVARES, G., (Di .) y O os, Comen a ios al nue o Código penal,
Pamplona, 2011.
VIVES ANTÓN, T.S. (Coo d.) y O os, Comen a ios al Código penal, Valencia,
1996.

Vice ei o ía de es udan es,
cul u a e o mación con inua
Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de
calidade e pensada pa a apoia o aballo do p o eso ado
e do alumnado de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade
G ao en De ei o
De ei o Penal I (Pa e Xe al)
Gume sindo Guina e Cabada,
Fe nando Vázquez-Po omeñe Seijas e Na alia Pé ez Ri as
Depa amen o de De ei o Público Especial
Facul ade de De ei o
14
As ci cuns ancias a enuan es
da esponsabilidade c iminal
9788498 878882
ISBN 978-84-9887-888-2