As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal

Vice ei o ía de es udan es, cul u a e o mación con inua Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de calidade e pensada pa a apoia o aballo do p o eso ado e do alumnado de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade G ao en De ei o De ei o Penal I (Pa e Xe al) Gume sindo Guina e Cabada, Fe nando Vázquez-Po omeñe Seijas e Na alia Pé ez Ri as Depa amen o de De ei o Público Especial Facul ade de De ei o 14 As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal 9788498 878882 ISBN 978-84-9887-888-2 As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal 14 Gume sindo Guina e Cabada, Fe nando Vázquez-Po omeñe Seijas e Na alia Pé ez Ri as Depa amen o de De ei o Público Especial Facul ade de De ei o ADVERTENCIA LEGAL: ese ados odos os de ei os. Queda p ohibida a duplicación, o al ou pa cial des a ob a, en calque a o ma ou po calque a medio (elec- ónico, mecánico, g a ación, o ocopia ou ou os) sen consen imen o exp eso po esc i o dos edi o es. Copy igh © Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2012 Deseño Unidixi al Edi a Vice ei o ía de Es udan es, Cul u a e Fo mación Con inua da Uni e sidade de San iago de Compos ela Se izo de Publicacións da Uni e sidade de San iago de Compos ela Imp ime Unidixi al Se izo de Edición Dixi al da Uni e sidade de San iago de Compos ela Dep. Legal: C 1124-2012 ISBN 978-84-9887-888-2 UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 3 MATERIA: De ei o Penal I (Pa e Xe al) TITULACIÓN: G ao en De ei o PROGRAMA XERAL DO CURSO Localización da p esen e unidade didác ica INTRODUCIÓN 1. Concep o de De ei o penal I. Concep o e ca ac e es do De ei o penal. II. Na u eza. III. Relacións do De ei o penal: A) Coas ciencias xu ídicas, B) Coas ciencias c iminolóxicas, C) As chamadas ciencias auxilia es do De ei o penal. 2. As on es do De ei o penal I. A lei. II. O p incipio de legalidade. III. Posibilidade de admi i ou as on es. IV. A in e p e ación da lei penal: A) Clases e eg as de in e p e ación. B) A analoxía. C) Concu so apa en e de no mas penais. 3. A Lei penal no empo I. E icacia empo al das leis penais. II O p incipio xe al: i e oac i idade da lei penal. III. A excepción: e oac i idade da lei penal máis a o able. 4. A Lei penal no espazo I. P incipios egulado es. II. Luga de comisión do deli o. III. A ex adición. A o de eu opea de de ención e en ega. TEORÍA XURÍDICA DO DELITO 5. O deli o I. Concep o do deli o. II. Suxei os e obxec os do deli o: A) Suxei o ac i o e pasi o. B) Obxec o ma e ial e xu ídico. III. Clasi icacións do deli o. 6. A acción I. Fo mas da acción: acción en sen ido es i o e omisión. II. As di e sas concepcións da eo ía da acción. III. A acción e os seus elemen os. IV. A omisión: concep o e na u eza. V. As clases de omisión: A) A omisión simple. B) A comisión po omisión. VI. Ausencia de acción: A) Mo emen os e lexos. B) Es ados de plena inconsciencia. C) Fo za i esis ible. 7. A ipicidade e a an ixu idicidade I. A ipicidade: A) Concep o. B) Elemen os. C) Funcións do ipo. II. Ausencia de ipicidade. III. A an ixu idicidade: Concep o. Os elemen os subxec i os do inxus o. 4 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal IV. Ausencia de an ixu idicidade: A) Lexí ima de ensa. B) Es ado de necesidade. C) Cump imen o dun debe e exe cicio lexí imo dun de ei o, o icio ou ca go. D) O consen imen o do o endido. 8. A culpabilidade I. Concep o e es u u a. II. Na u eza: as dis in as eo ías. III. A impu abilidade: Concep o. Momen o da impu abilidade: "ac iones libe ae in causa". IV. Ausencia de impu abilidade: A) Anomalía ou al e ación psíquica. T as o no men al ansi o io. B) In oxicación plena po bebidas alcohólicas ou d ogas. Sínd ome de abs inencia. C) Al e ación g a e da conciencia da ealidade. V. A esponsabilidade penal do meno . 9. A culpabilidade (con inuación). VI. As o mas de culpabilidade: A) O dolo: Concep o. Elemen os. Clases. B) A culpa: Concep o e clases. VII. Ausencia de o mas de culpabilidade: o e o. VIII. A esixibilidade de condu a adecuada á no ma: a súa signi icación xu ídico-penal. IX. Ausencia de esixibilidade. Causas de inculpabilidade baseadas no p incipio de non esixibilidade: A) Es ado de necesidade subxec i o. B) Medo insupe able. 10. A Punibilidade I. Signi icación dogmá ica da punibilidade. II. As condicións obxec i as de punibilidade. III. Ausencia de punibilidade: As escusas absolu o ias. 11. O "i e c iminis" I. Ac os in e nos. II. Ac os p epa a o ios: A) Tipos cons uídos especi icamen e sob e ac os p epa a o ios. B) Conspi ación, p oposición e p o ocación pa a delinqui . III. Ac os de execución: a en a i a. IV. A consumación. 12. A pa icipación no deli o I. Au o ía: au o ía di ec a, coau o ía e au o ía media a. II. As o mas de pa icipación: indución, coope ación necesa ia e complicidade. III. Supos os especiais. 13. Unidade e plu alidade de deli os I. Plu alidade de accións e unidade de deli o: A) Deli o con inuado. B) Deli o pe manen e. C) Deli o habi ual. II. Plu alidade de accións e de deli os (concu so eal). III. Unidade de acción e plu alidade de deli os (concu so ideal). UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 5 14. As ci cuns ancias que modi ican a esponsabilidade c iminal I. Cues ións comúns ás ci cuns ancias a enuan es e ag a an es. II. A enuan es: A) Eximen es incomple as. B) A enuan es xené icas. C) A enuan es po analoxía. III. Ag a an es. IV. A ci cuns ancia mix a. AS CONSECUENCIAS XURÍDICAS DO DELITO 15. A pena I. Concep o. II. Fundamen o e ins: as di e sas eo ías. III. A clasi icación das penas no Código penal. 16. As penas p i a i as de libe dade I. Clases e cump imen o: p isión, localización pe manen e e esponsabilidade pe soal subsidia ia. II. Fo mas subs i u i as da execución das penas p i a i as de libe dade: A) Suspensión da súa execución. B) A súa subs i ución po ou as penas. 17. As penas p i a i as de de ei os I. Concep o e clases. A pena de mul a I. Mul a p opo cional e sis ema de días-mul a. Consecuencias acceso ias I. Especial e e encia ao comiso. 18. A de e minación da pena I. Indi idualización legal, xudicial e adminis a i a. II. A de e minación da pena no Código penal: A) A me ade supe io e in e io . A pena supe io e in e io en g ao. B) Reg as pa a a de e minación da pena: a) O g ao de execución. b) A o ma de pa icipación. c) A conco encia de ci cuns ancias modi ica i as. d) O concu so de deli os. e) Supos os especiais. 19. A ex inción da esponsabilidade c iminal I. Causas. II. Cancelación de an eceden es penais. 20. A esponsabilidade ci il e as cus as p ocesuais I. A esponsabilidade ci il nacida de deli o ou al a: A) Con ido. B) Pe soas ci ilmen e esponsables. II. As cus as p ocesuais. III. Cump imen o da esponsabilidade ci il. 21. As medidas de segu idade I. Concep o. Fundamen o. Clases. II. Penas e medidas de segu idade. III. As medidas de segu idade na lexislación española. UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 7 ÍNDICE P esen ación ................................................................................................. 9 Os obxec i os ............................................................................................... 9 A me odoloxía ............................................................................................. 10 Os con idos ................................................................................................. 10 1. Eximen es incomple as .......................................................... 10 2. G a e adición ao alcohol ou ás d ogas ................................. 12 3. Es ados pasionais ................................................................. 13 4. Con esión ............................................................................ 13 5. Repa ación ............................................................................ 14 6. Dilacións indebdidas .............................................................. 15 7. A enuan e analóxica .............................................................. 16 Ac i idades p opos as .............................................................................. 17 A aliación .................................................................................................... 18 Bibliog a ía ................................................................................................. 19 14 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal comple o de calque a conno ación mo alis a (que an igamen e si iña, ao esixi se que a con esión ose mo i ada po impulsos de a epen imen o espon áneo). É i ele an e se quen con esa a in acción o ai po p opia inicia i a ou impulsado po ou os, e cales sexan os mo i os que o le an a acelo. A con esión supón o ecoñecemen o da au o ía ou pa icipación nun ei o deli i o. Ha de p oduci se a unha au o idade (en endida nun senso máis amplo que o es ablecido no a igo 24 do Código penal) e pode p oduci se po calque a medio (esc i o, o al, en pe soa, po elé ono, po co eo, e c.). Ha de i e e ida a ei os p opios. Pa a ap ecia se a a enuan e, a con esión debe e luga an es de que quen a ai coñeza que o p ocedemen o xudicial se di ixe, po eses ei os, con a el. A da a ele an e a e en con a non é, en consecuencia, a da ape u a do p ocedemen o xudicial, senón a da a na que o culpable coñeza ese ei o. A xuízo do T ibunal Sup emo pode ap ecia se a a enuan e aínda despois da de ención policial, e mesmo se só se e pa a con i ma indicios que xa iña a policía. A con esión ha de se e az, e non en ele ancia nos casos de deli os lag an es. Debá ese na dou ina se pa a es ima a a enuan e o culpable debe man e a súa con esión, e conseguin e ecoñecemen o de implicación no deli o ou deli os, du an e odo o p ocedemen o penal, ou se ese ei o esul a i ele an e, podendo ap ecia se aínda que o impu ado, pe an e o xuízo, e pa a a súa mello de ensa, cambie a súa con esión inicial, e non ecoñeza a súa culpabilidade. A con esión é unha ci cuns ancia a enuan e pe soal, que non se comunica aos pa ícipes, e que esul a compa ible na súa aplicación con calque a ou a a enuan e ou ag a an e. 5. Repa ación A enúa a esponsabilidade penal, segundo es ablece a ci cuns ancia 5ª do a igo 21, “… e p ocedido o culpable a epa a o dano ocasionado á í ima, ou a diminuí os seus e ec os, en calque a momen o do p ocedemen o e con an e io idade á celeb ación do ac o do xuízo o al”. O undamen o des a ci cuns ancia a enuan e, que amén ope a ex pos ac o, é, como no caso da an e io , de na u eza polí ico-c iminal, e incúlase ao in e ese xe al de p o ección das í imas, que se ma e ializa na epa ación e na conciliación que ha de p oduci se pa a que a a enuan e poida se es imada. A a enuan e cabe an o nas hipó eses de epa ación como nas de diminución do dano causado polo deli o. A epa ación implica a es au ación da si uación p e ia exis en e an es de se come e o ei o deli uoso; a diminución, pola con a, pode ap ecia se semp e que exis a unha edución das consecuencias nega i as do deli o, bas ando con que sexa unha edución pa cial semp e que poida conside a se signi ica i a e deno e un es o zo ele an e po pa e do culpable (o maio dos es o zos de diminución do dano que lle sexa posible). UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 15 A epa ación do dano, ou a súa diminución, non en po que se necesa iamen e de ca ác e económico, admi índose, amén, e de xei o excepcional, a chamada epa ación simbólica. Asemade a epa ación pode i e e ida an o a danos ma e iais como a danos mo ais, polo que a a enuan e pode aplica se a aqueles deli os que a en an con a bens xu ídicos indi iduais e nos que é posible es ablece indemnizacións po danos mo ais. Nos deli os pa imoniais aplícase a a enuan e nos casos de de olución do diñei o ou obxec os subs aídos, e non se ap ecia nos casos de esa cimen o con can idades i ele an es. Pa a alo a a posibilidade de aplica a a enuan e ós casos de es i ución pa cial (po exemplo de can idades subs aídas) ha de e se en con a a súa ele ancia obxec i a en unción das ca ac e ís icas do ei o deli uoso, do dano ocasionado, e das ci cuns ancias do au o e da í ima. Es a ci cuns ancia non esul a de aplicación nos deli os de pe igo nin naquelas in accións nas que non sexa posible conc e a a í ima bene icia ia do ac o epa ado . Pa a que poida p oduci e ec os a enua o ios a epa ación ha de e luga an es da celeb ación do xuízo o al, ampliándose des e xei o o seu ámbi o de ope a i idade empo al coa in de acili a e a o ece ao máximo a acción epa ado a. Nos casos de p oduci se a epa ación unha ez xa iniciado o xuízo o al, a xu isp udencia en ap eciado, en ocasións, a a enuan e analóxica. A epa ación é unha ci cuns ancia de ca ác e pe soal, que non se ansmi e aos pa ícipes, e que esul a compa ible na súa ap eciación coas es an es a enuan es, e con ódalas ag a an es. 6. Dilacións indebidas O apa ado 6º do a igo 21 do Código penal conside a causa de a enuación da esponsabilidade penal “a dilación ex ao dina ia e indebida na ami ación do p ocedemen o, semp e que non sexa a ibuíble ao p opio inculpado e que non ga de p opo ción coa complexidade da causa”. Es a ci cuns ancia oi in oducida no ca álogo de a enuan es do ex o puni i o común pola L. O. 5/2010, se ben a xu isp udencia iña aplicando dende 1991 es a mesma causa de mino ación da pena pola ía da a enuan e analóxica. Na aplicación xu isp udencial p e ia á súa inco po ación ao ex o legal, os ibunais equi ían a conco encia de demo as ele an es na ami ación e esolución da causa, endo en con a, basicamen e, os c i e ios seguin es: a) a na u eza e ci cuns ancias do p oceso, especialmen e as que en que e coa súa complexidade; b) o empo de du ación o dina ia dos p ocesos de na u eza igual ou semellan e; c) a co ección na condu a p ocesual do impu ado, sen que se lle poida a ibuí a ela os a asos; d) as consecuencias que o posible e a do eña pa a as pa es p ocesuais; e e) a ac uación do ó gano xu isdicional, endo en con a os medios dos que dispón. A no a egulación legal da a enuan e de dilacións indebidas consag a de xei o exp eso algún deses equisi os, se ben cabe supoñe que 16 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal a dou ina xu isp udencial segui á a liña ma cada polas decisións p eceden es. Son equisi os explíci os: que a dilación sexa indebida e ex ao dina ia, ou sexa, que non es ea xus i icada polas no mais ac uacións p ocesuais e exceda subs ancialmen e a no mal dunha causa de igual complexidade; que a dilación non sexa impu able ao inculpado, debendo en ende se que si o é nos casos de ebeldía, enuncia a a ogados ou p ocu ado es, necesidade de dilixencias de localización do acusado, e ou as simila es; e que sexa desp opo cionada en elación á complexidade da causa. As dilacións indebidas nun p oceso xudicial penal supón unha ulne ación do de ei o undamen al a un p oceso sen dilacións (a igo 24.2 da Cons i ución española), e o undamen o da a enuación é o de compensa os p exuízos causados po esa dilación a quen os padeceu. 7. A enuan e analóxica O ca álogo de ci cuns ancias de a enuación no Código penal español complé ase coa cláusula con ida no apa ado 7º do a igo 21, pola que amén ope a á como a enuan e “calque a ou a ci cuns ancia de análoga signi icación que as an e io es”. Es e p ecep o es ablece unha eg a de analoxía bene iciosa pa a o eo, no ma i izando nes e ámbi o o p incipio a o ilia sun amplianda, odiosa sun es ingenda, e consag ando un modelo abe o de ci cuns ancias de a enuación. A dou ina penal maio i a ia en ende que a esixencia de “análoga signi icación” ha se in e p e ada no senso de que se pode a enua a pena en si uación dis in as das con empladas nos an e io es apa ados do a igo 21 (e do a igo 20 pola ía das eximen es incomple as), semp e que esas si uacións espondan a un undamen o igual ou semellan e ao das a enuan es, e se poidan emi i ao c i e io in o mado común das a enuan es, ou incluso deduci se da o alidade do o denamen o xu ídico. Tamén o T ibunal Sup emo en ende que a analoxía “ha de es ablece se a endendo non á simili ude o mal, mo olóxica ou desc i i a, senón á semellanza de sen ido in ínseco”, ope ando es a a enuan e analóxica “non pola semellanza o mal coa a enuan e especí ica de que se a e, senón pola simili ude coa idea xené ica que basicamen e in o ma os demais supos os (de a enuación)”. Non obs an e es a concepción da “signi icación analóxica”, o ce o é que a xu isp udencia amén admi e a súa aplicación aos casos que pode iamos chama de a enuan es incomple as, é dici , aquelas nas que non conco en plenamen e, ou non conco en ódolos equisi os dunha das an e io es ci cuns ancias de a enuación do a igo 21. Algúns exemplos de aplicación da a enuan e analóxica polos ibunais son: dep esións, ludopa ías, a aso men al le e ou inma u idade, di icul ades pa a con ola os impulsos sexuais, ou epilepsias (ap eciada pola ía de analoxía coa eximen e incomple a do a igo 21.1ª en elación coa eximen e de anomalía ou al e ación psíquica do a igo 20.1º); es ados de in oxicación e ílica le e que causa eu o ia inicial, ou sínd ome le e de abs inencia (ap eciada pola ía de analoxía coa a enuan e do a igo 21.2ª, ou coa eximen e incomple a do a igo 21.1ª en elación coa eximen e de UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 17 in oxicación po d ogas do a igo 20.2º); con esión pos e io ao coñecemen o do inicio do p ocedemen o xudicial, pe o que acili a o escla ecemen o do deli o (ap eciada po analoxía coa a enuan e de con esión do a igo 21.4ª); ou epa ación mo al e ec uada despois do inicio do xuízo o al (pola ía da analoxía coa a enuan e de epa ación, do a igo 21.5ª). Tamén son supos os de aplicación adicional pola xu isp udencia da a enuan e analóxica os casos de pa icipación de un pa ícipe (a í ulo de indu o ou coope ado necesa io, po exemplo) non cuali icado nun deli o especial p opio. A xu isp udencia en ende que nes es supos os ha de man e se a unidade de í ulo de impu ación, e po esixencias de p opo cionalidade debe indi idualiza se (a enua se) a pena do pa ícipe ex aneus aplicándolle a a enuan e analóxica. O undamen o da a enuan e analóxica ha de conc e a se en unción da a enuan e xené ica á que poida emi i se, e, con ca ác e xe al pode incula se ó p incipio de p opo cionalidade e a inalidade de consegui unha maio indi idualización da pena en unción da culpabilidade e an ixu icidade da condu a ealizada no caso conc e o. ACTIVIDADES PROPOSTAS Como xa se adian ou máis a iba, no apa ado de c i e ios me odolóxicos, pa a abo da a pa e p ác ica des a unidade, os alumnos e alumnas debe án localiza e es uda xu isp udencia penal española que aplique (ou esol a a inaplicación solici ada po algunha das pa es p ocesuais espec o de) ci cuns ancias de a enuación en casos eais some idos á decisión xudicial. Os casos que os alumnos busquen en bases de da os in o ma izadas de xu isp udencia pa a p esen a nas clases in e ac i as habe án de abo da as cues ións básicas expos as nas clases eó icas ( equisi os, ámbi o de aplicación, compa ibilidade...), non bas ando con que simplemen e apliquen unha ci cuns ancias a enuan e. As sen enzas localizadas e seleccionadas po eles pa a a súa exposición deben ecolle e exp esa dun xei o amplo a dou ina xu isp udencial sob e algunha ou algunhas ci cuns ancias de a enuación. Os es udan es desen ol e án des e xei o, amén, as súas habilidades especí icas pa a o manexo dos c i e ios de busca de xu isp udencia, demos a án o ni el de comp ensión dos concep os eó icos adqui idos e da dimensión dos p oblemas que o mulan, e axiliza án o seu pensamen o c í ico. A exposición nas clases in e ac i as da dou ina xu isp udencial po cada g upo educido de alumnos espec o da ci cuns ancia de a enuación que lle ose asignada con an icipación polo p o eso i á seguida dun deba e b e e no que os demais in eg an es da clase in e ac i a a a án de con aa gumen a espec o da posición in e p e a i a ou polí ico-c iminal de endida polos poñen es desa sen enza na clase. Con iso p e éndese consegui implica a odo o alumnado e non só os do g upo ela o , en cada un dos emas p esen ados na clase, acili a o dinamismo no 18 - UNIDADE DIDÁCTICA . As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal desen ol emen o da mesma, acéndoa máis pa icipa i a, e conque i un maio g ao de achegas c í icas espec o dos c i e ios de aplicación das no mas polos ibunais. AVALIACIÓN A a aliación global dos coñecemen os des a unidade didác ica a ase conxun amen e coa das es an es unidades didác icas que compoñen o p og ama xe al da ma e ia, median e un exame inal que inclui á unha pa e eó ica e ou a p ác ica, e do que os con idos des a unidade pode án se unha pa e. Fa ase amén unha a aliación especí ica do aballo desen ol ido a espec o des a unidade didác ica, a aliación que in eg a á unha pa e da a aliación da docencia in e ac i a e da a aliación do aballo o a da aula dos es udan es, e que con ibui á, nun in a po cen o, a con o mación da súa cuali icación inal. En conc e o, se án elemen os especí icos de alo ación que se e án en con a espec o do aballo ei o pa a es a unidade, os seguin es: • A idoneidade da elección da sen enza seleccionada pa a expoñe e deba e sob e os elemen os da a enuación obxec o de es udo. • A cla idade na comp ensión e exposición dos a gumen os con idos na sen enza que o g upo expoña na clase in e ac i a, e a capacidade do g upo de se au oo ganiza e aco da un a gumen a io compa ido. • A pa icipación e a implicación de cada es udan e den o do g upo, e a capacidade de a gumen ación indi idual. • A pa icipación na clase in e ac i a espec o das exposicións dos ou os g upos. UNIDADE DIDÁCTICA. As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal - 19 BIBLIOGRAFÍA ALONSO ÁLAMO, M., El sis ema de las ci cuns ancias del deli o. Es udio gene al, Valladolid, 1981. ALONSO FERNÁNDEZ, J. A., Las a enuan es de con esión de la in acción y epa ación o disminución del daño, Ba celona, 1999. ARROYO DE LAS HERAS, A./ MUÑOZ CUESTA, J./ GOYENA HUERTA, J., Las ci cuns ancias a enuan es en el Código penal de 1995, Pamplona, 1997. FLORES MENDOZA, F., El e o sob e las ci cuns ancias modi ica i as de la esponsabilidad c iminal en el o denamien o ju ídico español, G anada, 2004. GONZÁLEZ CUSSAC, J. L., Teo ía gene al de las ci cuns ancias modi ica i as de la esponsabilidad c iminal, Valencia, 1989. MANJÓN-CABEZA OLMEDO, A., La a enuan e analógica de dilaciones indebidas, Mad id, 2007. MIR PUIG, S., De echo penal. Pa e Gene al, 8ª ed., Ba celona, 2008. MUÑOZ CONDE. F. / GARCÍA ARÁN, M., De echo penal. Pa e Gene al, 8ª ed., Valencia, 2010. ORTS BERENGUER, E., A enuan e de análoga signi icación, Valencia, 1978. ORTS BERENGUER, E. / GONZÁLEZ CUSSAC, J. L., Compendio de De echo penal. Pa e Gene al, Valencia, 2010. PUENTE SEGURA, L., Ci cuns ancias eximen es, a enuan es y ag a an es de la esponsabilidad penal, Ba celona, 1997. QUINTERO OLIVARES, G., (Di .) y O os, Comen a ios al nue o Código penal, Pamplona, 2011. VIVES ANTÓN, T.S. (Coo d.) y O os, Comen a ios al Código penal, Valencia, 1996. Vice ei o ía de es udan es, cul u a e o mación con inua Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de calidade e pensada pa a apoia o aballo do p o eso ado e do alumnado de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade G ao en De ei o De ei o Penal I (Pa e Xe al) Gume sindo Guina e Cabada, Fe nando Vázquez-Po omeñe Seijas e Na alia Pé ez Ri as Depa amen o de De ei o Público Especial Facul ade de De ei o 14 As ci cuns ancias a enuan es da esponsabilidade c iminal 9788498 878882 ISBN 978-84-9887-888-2