A
1. ACCIÓN SOCIAL: Na linguaxe sociolóxica eciben es a denominación as conduc as e
inicia i as que desen ol en un ou a ios indi iduos nun con ex o elacional (g upos, comunidades,
ins i ucións sociais, e c.), con maio ou meno g ao de olun a iedade, aínda que semp e coa
in encionalidade subxec i a de p omo e algún ipo de cambio ou ans o mación na ealidade
social. Segundo es a lec u a, e con isión ampla, hai acción social semp e que as pe soas
in e ac úan pa a sol en a-las necesidades e p oblemas que xo den da con i encia social, o que
con e e es e concep o nun elemen o básico da análise sociolóxica, polo menos pa a de e minados
au o es e co en es de pensamen o. Po ou a pa e, e cunha pe cepción máis es ic i a, a acción
social é habi ual que se iden i ique coa ac i idade polí ica que emp enden ce as á eas da
Adminis ación Social, po inicia i a pública ou p i ada, co obxec o de asis i ou p e i
de e minadas si uacións de ca encia pe soal ou amilia , de exclusión ou ma xinación social; nes e
caso acaba con igu ando unha a ian e do T aballo Social e da Asis encia Social.
2. ADMINISTRACIÓNS PÚBLICAS: Conxun o de ins i ucións que con o man a es uc u a
o ganiza i a do Es ado, esponsabilizándose da unción adminis a i a do mesmo. Ocúpanse de
plani ica , o ganiza , xes iona e con ola ecu sos, se icios e p es acións, así como de supe isa
e selecciona ó pe soal que nelas aballa. No caso español, segundo a súa adsc ición e i o ial,
poden di e encia se es ni eis na Adminis ación Pública: Cen al ou Es a al, Au onómica e Local.
Nos úl imos anos adqui e g an ele ancia a Adminis ación Municipal como o escena io máis
idóneo pa a a in e ención no ámbi o socioeduca i o e cul u al, pola súa p oximidade ó cidadán. O
p incipio de descen alización que exe a de andi a es uc u a adminis a i a supón a ans e encia
de uncións do Gobe no Cen al ás Comunidades Au ónomas e de ámbalas dúas ós En es Locais,
nun p oceso de au onomía e di e si icación de pode es que en a xe a un maio achegamen o das
Adminis acións ás pe soas. Na ac ualidade, mesmo ecoñecendo a súa impo ancia, cues iónase a
axilidade des a descen alización, oda ez que o aspaso de compe encias non semp e ai
encellado á ans e encia dos o zamen os que pe mi an desen ol elas con e icacia.
3. AMBIENTE: En senso es ic o es e concep o alude ós ac o es bió icos e abió icos que
cons i úen o con ex o i al dun indi iduo, comunidade ou especie. Inco po ando a es a de inición a
dimensión humana, con calidades de ce a subxec i idade, o ambien e inclúe p ocesos e e idos ós
e ec os dos axen es e ás espos as dos o ganismos i os, con igu ando unha ealidade dinámica e
in e ac i a. Desde unha pe spec i a social, o ambien e pode de ini se como o conxun o de se es e
obxec os que cons i úen o espacio p óximo ou a as ado das comunidades humanas, sob e os que
poden ac ua e que amén condicionan ou de e minan a súa o ma de ida. O ambien e social debe
se ap ehendido como un conglome ado dinámico de ac o es sociais, económicos, polí icos e
cul u ais que, ó mesmo empo, es ablecen elacións de mu ua in luencia cos elemen os bió icos e
abió icos que in eg an o ambien e ísico-na u al. A modi icación dos ac o es ambien ais,
sociocul u ais ou ísico-na u ais, é un compoñen e cla e nas es a exias de in e ención
socioeduca i a, en pa icula naquelas que p e eden con ex ualiza-los seus p ocesos nun
de e minado e i o io, cul u a, sociedade, e c. O ca ác e in e ac i o e dinámico dos di e en es
ac o es ambien ais p o oca que a in oducción de cambios pa ciais nun deles poida xe a cambios
na o alidade ambien al, incluídos os suxei os ou comunidades obxec o da in e ención.
4. ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL: P oceso que implica unha concepción e o ien ación do
aballo cul u al ca a a p ác icas e es a exias me odolóxicas que p omo an decididamen e a
inicia i a, o ganización, e lexión c í ica, pa icipación e acción au ónoma das pe soas, g upos e
comunidades na ida sociopolí ica e cul u al na que es án in eg adas, independen emen e da súa
condición social, idade, e c. As súas me as cén anse na p omoción social das pe soas no ma co
global do e i o io, po enciando a democ acia cul u al como supe ación da democ a ización
cul u al, pa a acada-la emancipación colec i a e o cambio social. O concep o de animación
sociocul u al, que comeza a u iliza se en Eu opa a pa i dos anos 60, sob epasa hoxe a súa
conc eción inicial, educida ó ma co do empo lib e, pa a concibi se como pa e dunha polí ica
cul u al global. Con es e en oque, a animación sociocul u al aspi a a encella opcións é icas,
polí icas, o ganiza i as, económicas, écnicas, o ma i as, e c.; nes e senso, a a de se cong uen e
cun p oxec o amplo e in eg al de desen ol emen o sociocul u al, descen alizando e
e i o ializando as súas inicia i as.
5. ANIMADOR SOCIOCULTURAL: Pe soa que de o ma p o esional ou olun a ia, pe o
semp e a pa i dunha o mación especí ica na in e ención socioeduca i a e cul u al, desempeña o
seu labo nun p oxec o de desen ol emen o social e e i o ial amplo, p omo endo inicia i as
o ien adas a inc emen a-la e eb ación da sociedade ci il. Ac uando habi ualmen e en equipo,
a a de po encia-la pa icipación das pe soas en p oxec os colec i os, na p ocu a de cambios e
ans o macións que espondan ó log o dun maio benes a social. Na sociedade ac ual debe
alo iza se o seu ol como acili ado de coñecemen os e p ocesos pedagóxicos que posibili en ós
memb os dunha comunidade- e i o io o acceso ó gozo das a es, á cul u a e ó desen ol emen o
das súas capacidades exp esi as como medio de ele ación do seu ni el educa i o, de p o agonismo
na c eación cul u al e na mello a da calidade de ida. O seu pe il como axen e social e cul u al,
polas uncións e come idos que lle son p opios, implica: unha me odoloxía pedagóxica da acción-
in e ención cul u al; a p oducción e di usión de bens a ís icos e cul u ais; o es ablecemen o de
elacións cos di e sos axen es que con o man o complexo cul u a-sociedade nas comunidades
locais (pobos, ba ios, e c.); a xes ión, o ganización e adminis ación de accións e p og amas
sociocul u ais; a coo denación con p o esionais de di e sa cuali icación de ca a ó deseño e
implemen ación de es a exias de in e ención cul u al, an o no plano polí ico como écnico. Os
seus ámbi os de ac uación, moi di e si icados, eñen como e e en es p incipais a cul u a e as a es,
a educación e o empo lib e.
6. ASISTENCIA SOCIAL: Conxun o de ac uacións e medidas p es acionais que p omo en as
o ganizacións públicas e p i adas sen in de luc o, coa inalidade de a ende ás pe soas, ás amilias,
ós g upos e/ou ás comunidades que so en ou e elan p oblemas e necesidades socioeconómicas
que di icilmen e poden sol en a po si mesmas. Conc e ada en e mos dunha inicia i a de xus iza
social, compo a o es ablecemen o de axudas (económicas, écnicas, de xes ión, sani a ias,
in o ma i as, de aloxamen o, de manu ención) ou o gables con ca ác e disc ecional ou eg ado, de
modo ansi o io ou pe manen e, pa a co ixi , amino a ou asis i si uacións de eme xencia ou
ma xinación social, indixencia, ame, d ogodependencias, minus alías, e c. Como axuda
subsidia ia, in e én na implan ación e man emen o dunha o de social que ga an a uns mínimos de
segu idade e benes a pa a ódolos indi iduos. His o icamen e, i o os seus an eceden es no labo
de ca idade e bene icencia públicas, das que a a de di e encia se pola maio o ganización e
sis ema ización dos seus p incipios, no mas e p ocedemen os. Nas úl imas décadas, a p og esi a
adopción de en oques e modelos in eg ais pa a a p o ección e acción social, como consecuencia da
asunción polí ico-social da idea do Es ado do Benes a , en p o ocado a minus alo ación das súas
p opos as, mesmo como unha concepción supe ada.
7. ASOCIACIÓN: En e xu ídico ó que dan o ma e con ido un conxun o de pe soas ag upadas
olun a iamen e pa a acada un mesmo in, canalizando inquedanzas pa icula es e poñendo en
p ác ica inicia i as de di e sa índole nun e i o io conc e o (ba io, cidade, au onomía, país...).
Polo común, e lec en a exis encia de elacións en e os indi iduos na ida comuni a ia,
con igu ando di e en es opcións de a iculación polí ica, social e cul u al. Pa a a ende ós seus
obxec i os e inalidades mobiliza di e en es ecu sos económicos, ma e iais e in aes uc u ais,
poñéndoos a disposición dos memb os asociados e/ou dou as pe soas que pa icipan da súa
dinámica e ac i idades. Na súa cons i ución e desen ol emen o son cla e os Es a u os e a
no ma i a de Réxime In e no, que nos seus aspec os xené icos a enden ó es ablecido na Lei
191/1964 de Asociacións ( e o mada pa cialmen e con pos e io idade). Como g upos sociais
dinámicos, a a esan di e en es ases e olu i as (nacemen o con expec a i as, ac i ismo en
aumen o, es ado de es abilidade, ase de la encia e disolución ou inac i idade), que a ían segundo
as ci cuns ancias dos seus memb os e das comunidades nas que se insi en. Cunha ipoloxía moi
a iada (xu enís, de eciños, cul u ais, polí icas, cí icas, ecolóxicas, de pensamen o, paci is as,
eminis as, nacionalis as, elixiosas...), son un cla o indicado de madu ez social, axudando a
es uc u a-la sociedade median e a c eación de edes de coope ación cidadá.
8. AVALIACIÓN DE NECESIDADES: Na his o ia do T aballo Social e dos se icios sociais, o
concep o de necesidade desempeña un papel cla e, a a o ex emo de se impensable un p oceso de
in e ención social se es e non oma como e e encia as necesidades pe cibidas ou exp esadas pola
poboación, cos seus di e en es g aos de conc eción e p oblema ización social. Unha cues ión que
debe esol e se cla i icando concep ual e ipoloxicamen e a idea de necesidade social pa a,
pos e io men e, p ocede á súa análise e a aliación no ma co dunha de e minada ealidade
e i o ial e humana (comunidades, g upos, suxei os, e c.), semp e coa in encionalidade de
p omo e al e na i as de acción que pe mi an sol en alas. Nes e senso, in e p é ase que a
a aliación de necesidades cons i úe unha secuencia impo an e nos p ocesos de in e ención social,
oda ez que a a és da mesma se iden i ican e alo an si uacións socialmen e de ici a ias, ó poñe
de ele o as disc epancias ou dispa idades en e o que é desexable e o que é eal. Des e xei o, a
a aliación de necesidades, ademais de axuda a con ex ualiza-la acción, pe mi e es ablece
p io idades, delimi a obxec i os, oma decisións e achega c i e ios elacionados coa na u eza e
alcance (log os) dos plans, p og amas e p oxec os sociais. T a ándose dun p oceso écnica e
me odoloxicamen e complexo, eco e a di e en es modelos, es a exias e p ocedemen os de
indagación e análise.
9. AVALIACIÓN DE PROGRAMAS: En e mos xe ais, en endemos que a a aliación compo a
unha p ác ica me odolóxica ó edo da que se cons úen xuízos e in e p e acións da ealidade,
asociando os cambios que nes a se p oducen a de e minados sis emas ou c i e ios de alo , mesmo
coa posibilidade de que unha sociedade ap enda de si mesma. Is o é, que exis a a opo unidade de
deduci ou in e i con ibucións c í icas e acionais pa a es ima ou mello a-las accións que se
p omo en desde a inicia i a social. Aplicando es es p incipios á a aliación de p og amas sociais
podemos en ende que es a consis e nun p oceso de e lexión e alo ación c í ica, con inua a
sis emá ica, e e ida a momen os e ac o es (deseño, p oceso, p oduc o, e c.) que in e eñen no
desen ol emen o dun p og ama co obxec o de de e mina cales poden se , es án sendo ou o on os
seus e ec os, esul ados ou log os. Debe ca ac e iza se undamen almen e como un p oceso de
mediación e non só de medición, con compoñen es me odolóxicos que a insc iban nunha dinámica
social máis ampla (a acción ou in e ención social), coa que pode e debe in e ac ua
pe manen emen e. Po es a azón, debe es a semp e en condicións de da idea do que es á ei o e
do que queda po ace , con ibuíndo a diminuí-lo isco ó acaso, egulando as accións e
acili ando a oma de decisións, semp e nos lími es dun concep o de a aliación que es ea ó se icio
dos comp omisos e esponsabilidades públicas que odo p og ama adqui e coa sociedade.
10. AXENTES SOCIAIS: Conxun o de ac o es (indi iduos ele an es na comunidade, g upos
sociais, ins i ucións e pe soas encelladas ó sec o p oduc i o) que desempeñan uncións de
lide a o na dinámica comuni a ia, ampliando as edes sociais que ca ac e izan un e i o io espec o
do que asumen un impo an e p o agonismo nos planos polí ico, económico, sindical, social,
educa i o, e c. A unción de lide a o pode se lles a ibuída de xei o o mal ou in o mal, segundo o
que ep esen an po si mesmos ou po encomenda dun sec o da sociedade. En xe al, adoi an
mani es a in e eses e expec a i as con on adas, acendo necesa io esol e-las di e encias a a és
de negociacións colec i as que pe mi an chega a un ce o consenso. A p esencia ou ausencia dos
axen es sociais, a súa consolidación, así como o g ao de in e acción e aco do en e eles, de e minan
boa pa e das posibilidades de desen ol emen o dunha comunidade como exp esión da on ade
colec i a, median e a que se canalizan di e en es accións en planos es a éxicos e/ou polí icas
económicas, sociais, educa i as, e c., pe mi indo a ape u a do diálogo social coa inclusión e
es ablecemen o de pau as e aco dos que esol an unha de e minada p oblemá ica ou con lic o.
C
11. CALIDADE DE VIDA: Como denominación ecen e coa que se designa un óp imo colec i o
no que se e lec en os log os do p og eso e do desen ol emen o social, deno a a exis encia dunha
nidia p eocupación polo benes a , a sa is acción e a elicidade humanas. Globalmen e asóciase coas
condicións ma e iais nas que se insc ibe a ida das pe soas e, máis en conc e o, coa expe iencia
ela i a a ales condicións. Nalgunhas ocasións, a súa ca ac e ización como un alo social, eco e
a c i e ios compa a i os que son oi o da pe cepción indi idual e subxec i a dunhas de e minadas
condicións de ida obxec i as (ni eis de desen ol emen o económico, do ación de in aes uc u as,
e c.). Desde a pe spec i a da Polí ica Social implica: con a con ecu sos no ámbi o das necesidades
básicas; a p o isión po pa e da sociedade dun amplo espec o de se icios públicos ó alcance dos
sec o es sociais menos a o ecidos; a dispoñibilidade de al e na i as indi iduais e colec i as que
dean espos a a p oblemas sociais que ulne en os c i e ios de equidade e xus iza dis ibu i a. Os
compoñen es máis salien ables da calidade de ida mani és anse nas endencias posi i as que
poidan exp esa indicado es sociais ela i os á saúde, alimen ación, educación, ocupación e
aballo, i enda, segu idade social, es ido, ec eación e empo lib e, e de ei os humanos.
12. CAMBIO SOCIAL: P oceso his ó ico e bo do cal se p oducen al e acións signi ica i as nas
es uc u as e nas ins i ucións básicas dunha sociedade. A xénese das dinámicas de cambio social
en dado luga a dis in os pa adigmas explica i os; as eo ías uncionalis as, de an eceden es
e olucionis as, considé ano unha consecuencia lóxica, lineal e na u al do p og eso humano ca a a
modelos sociais cada ez máis complexos; as eo ías ma e ialis as, de inspi ación ma xis a,
concíbeno como esul ado da acción e oluciona ia das clases op imidas ó ebela se dian e dunhas
condicións económicas inxus as; as eo ías de co e máis ecléc ico aluden a unha combinación de
ac o es (ideolóxicos, cul u ais, ecnolóxicos, demog á icos, económicos...) que p oducen cambios
con dis in os g aos e i mos, an o posi i os como nega i os. As sociedades con empo áneas
a anzadas ca ac e ízanse po unha acele ación na mu ación das súas es uc u as, que apa ecen
pe manen emen e en c ise, e pola supe posición dos p ocesos de cambio en dis in os ni eis e
sis emas sociais. Debe ad e i se que a sociedade compa e en xe al a necesidade de p omo e
cambios, si uándose os desaco dos no ipo e o ien ación dos mesmos, o que cons i úe un dos máis
impo an es desa íos pa a os p ocesos de in e ese social.
13. CIDADE EDUCADORA: Ma co eó ico de e e encia pa a o desen ol emen o dunha acción
encamiñada a en ende e o ganiza-la cidade como espacio educa i o. Concibe o medio como
con o no, axen e e con ido da educación, conno a a complexidade do p oceso o ma i o e demanda
p opos as in eg ado as. O en oque de cidade educado a a i ma o ca ác e abe o, dinámico e
e olu i o do mesmo espacio e i o ial e ab angue as dimensións de concep os como educación
in eg al e educación pe manen e. P esupón unha concepción da educación na que se in eg an os
elemen os o ma i os pa a o es ablecemen o de es uc u as moi dinámicas no acceso ós ecu sos
educa i o-cul u ais do e i o io, que pe mi an deseña e p oxec a es a exias de ap o ei amen o
dos mesmos cunha implicación de ódolos axen es (adminis acións, sec o p oduc i o público e
p i ado, asociacións e amilia). Es e e mo, que se pode ope a i iza a a és de modelos
o ma i os di e sos, conco da con p opos as que ei indican unha maio capacidade educa i a pa a
a sociedade, a modo de sociedade pedagóxica, sis emas o ma i os in eg ados, aulas sen mu os,
e c. Re e encia cla e no desen ol emen o des e concep o oi o P imei o Cong eso In e nacional
de Cidades Educado as, celeb ado en Ba celona en 1990.
14. COEDUCACIÓN: As ins i ucións educa i as adicionais sepa aban ísica e cul u almen e a
homes e mulle es; a seg egación espacial ía acompañada de modelos cu icula es e de pau as de
socialización que ep oducían os es e eo ipos masculinos e emininos dominan es, nos que a mulle
xogaba un papel secunda io. Como eacción a es a si uación, os mo emen os de eno ación
pedagóxica de ende on desde p incipios do século XX a necesidade dunha educación pola
igualdade en e os sexos p opoñendo a eliminación das ba ei as ísicas que sepa aban a homes e
mulle es pa a que odos e odas compa isen un mesmo espacio e un mesmo cu ículo escola ; de

aquí que a coeducación sexa hoxe unha p ác ica xene alizada nos sis emas educa i os occiden ais.
Pe o na ac ualidade, desde ce os sec o es do eminismo adical, cues iónase a coeducación po
man e baixo a igualdade o mal dun espacio e un cu ículo compa ido a p eponde ancia simbólica
das pau as de socialización masculinas que disc iminan nega i amen e ás mulle es; como
al e na i a p opoñen no os modelos de sepa ación espacial e de di e enciación académica dos
sexos: o obxec i o se ía nes e caso acili a-la disc iminación posi i a das mulle es, e i ando que
compi an desigualmen e nunha escola compa ida con indi iduos do sexo masculino.
15. COMUNIDADE: T á ase dun concep o con amplas u ilidades e signi icados semán icos, a a o
pun o de se conside ada como unha das palab as máis con usas do ocabula io mode no. En xe al,
de ine unha ag egación a iable de pe soas que compa en unha de e minada á ea da ida social,
singula izada pola adhesión e solida iedade que man eñen en e si, no malmen e de i adas dun
pasado his ó ico cons uído con sinais de iden idade que in eg an aspec os an di e sos como o
e i o io, a lingua, a cul u a, os sen imen os ou as i encias. Como exp esión abe a, some ida a
di e en es usos cien í icos e coloquiais, os seus signi icados adoi an muda en unción dou as
oces que a acompañan, xe almen e a endendo ás múl iples o mas nas que se conc e a a
ag upación humana; así, segundo o c i e io que p e aleza, pode á se de inida como local,
in e nacional, cien í ica, elixiosa, amilia , e c. En odas elas in e esa des aca que se poñen de
ele o ei os que son subs anciais pa a a ida humana, como es a p esen es nun de e minado
espacio e empo sociais, p omo e-lo en endemen o das pe soas coa xen e, simboliza elacións con
obxec os, ou adqui i e p oxec a-la condición de cidadáns a pa i dunha paisaxe p eexis en e.
16. CONFLICTO SOCIAL: Con on ación en e indi iduos ou en e g upos con isións
an agónicas ou in e eses con apos os sob e a o ganización e egulamen ación da ida social. O
con lic o pode se de ca ác e iolen o, cando as pa es a an de impoñe-la súa concepción da
sociedade a a és da ag esión ísica ou simbólica, ou pode es a o denado po ins i ucións
mediado as (polí icas, xudiciais, consue udina ias...) que eñen como in e i a-la ag esión e egula-
la adopción de decisións co máximo de consenso e acionalidade posibles. As si uacións de
con lic o social xe an en moi os casos p ocesos de cambio social pa a a a de supe alas. Un
con ex o onde con e xan con lic os que a ec en en p o undidade a dis in as ins i ucións, colec i os
e ni eis sociais pode le a á deses uc u ación indi idual e comuni a ia, c eando si uacións de
anomía, deg adación e desin eg ación social.
17. CREATIVIDADE COLECTIVA: A capacidade c ea i a de ínese usualmen e en e mos dun
enómeno complexo e mul idimensional, do que pa icipan unha ampla a iedade de ap i udes e
ac i udes das pe soas, co ánimo de xe a o mas di e xen es de pensa e ac ua . A o ixinalidade, a
in en i a, a ape u a ó medio ci cundan e ou o senso c í ico- e lexi o, cons i úen algúns dos seus
azos básicos como po encialidade inhe en e ó espí i o humano, semp e coa pe spec i a de
p oduci , combina ou eo ganiza-las expe iencias e in o macións median e as que cada pe soa
in e p e a e exp esa singula men e a súa isión da ealidade. No plano colec i o, a c ea i idade é
un subs a o básico das sociedades eme xen es e inno ado as, que acep an a comunicación e a
libe dade como elemen os cla e pa a a súa dinámica social, ecoñecendo o seu pasado e u u o
his ó icos a modo dun pe manen e e inacabado p oceso de ans o mación e cambio social. En e os
expoñen es máis ele an es da súa imp on a podemos ci a-la lingua, a cul u a popula ou as
mani es acións a ís icas e li e a ias nas súas di e sas o mas.
18. CULTURA: Na acepción máis xene alizada pode concep ualiza se como un epe o io de
alo es, conduc as e bens ma e iais cos que se iden i ica un de e minado g upo ou sociedade. Na
p ác ica con igu a un sis ema ela i amen e in eg ado de ideas, c enzas, usos, cos umes, no mas e
modos de ida que son ap ehendidos e ansmi idos socialmen e, p opo cionando e e encias que
o ien an ou condicionan a inse ción das pe soas nunha sociedade, pa icula men e dos seus
memb os máis xo es e dos que non pe encen bioloxicamen e á mesma. Como exp esión de
alcance uni e sal, a cul u a admi e a combinación de múl iples elemen os ma e iais e simbólicos,
que an desde o sis ema económico de p oducción e dis ibución a a a lingua, pasando pola
o ganización polí ica e elixiosa, o sis ema mo al e xudicial ou as ep esen acións mí icas,
a ís icas, ilosó icas e cien í icas que unha sociedade cons úe, e econ e e como a súa he danza
social máis aliosa. Non obs an e a súa uni e salidade, en senso es ic o é p eciso aludi ás
cul u as, en plu al, unha ez cons a ada a a iabilidade que admi e nos espacios (dis ibución
xeog á ica) e empos sociais (disposición his ó ica).
19. CULTURA POPULAR: Sis ema de coñecemen o que, ab anguendo usos, elacións e
c eacións, p opo ciona ó indi iduo o senso da súa exis encia nun medio e as cla es pa a
in e acciona nel. Es e conxun o de coñecemen os aise adqui indo ó longo da adición do pobo ó
que iden i ica, denominándose endocul u ación ó p oceso da súa ansmisión ós no os memb os
po medio da adquisición da linguaxe, c enzas, hábi os, cos umes, e c.; e o xando a iden idade
cul u al de indi iduos e comunidades como sis ema de e e encia, c eando a conciencia colec i a
de pe ence a un g upo cul u al. Adói ase con on a cul u a popula con cul u a de masas, pois
es a úl ima ende a homoxeneiza comunidades es ablecendo pau as que de inen unha cul u a
media pa a amplos es a os sociais. En o no ó ambi alen e concep o de cul u a xé ase amén
ambigüidade con elación ó posicionamen o an e a desapa ición da cul u a popula , conside ándoo
algúns au o es pa e dun e nocidio; pa a ou os é un paso necesa io pa a a e olución ca a a no as
o mas. A a os anos 60 só e a conside ada cul u a a de eli e, a dos museos e g andes
acon ecemen os; a pa i dese momen o, oi o das ans o macións sociais e desde pe spec i as
como a democ acia cul u al e a animación sociocul u al, comézase a acep a e po encia-la cul u a
popula como pun o de pa ida pa a un desen ol emen o endóxeno e sos ible da comunidade.
D
20. DEMOCRACIA CULTURAL: Concepción da polí ica cul u al que, a pa i da c ise da
democ a ización cul u al e pa indo de Maio do 68, comézase a desen ol e na década dos anos 70,
adop ando como es a exia a animación sociocul u al. A democ acia cul u al concíbese como unha
dinámica que p omo e p ocesos de pa icipación indi idual e colec i a e de ida asocia i a na
ealización das ac i idades cul u ais, con ibuíndo a p omo e ans o macións es uc u ais na
sociedade. Amais da pa icipación, oma como base a di e sidade cul u al e as cul u as a a en ón
conside adas in e io es, con e xendo con ou as cues ións sociais como a descen alización dos
Es ados e a dinamización cul u al. Nes a pe spec i a, a cul u a deixa de se única e exclusi amen e
un ben de consumo ou pa imonio dunha eli e pa a con igu a se como ámbi o de desen ol emen o
pe soal e colec i o. Adói ase ca ac e iza-la democ acia cul u al como colec i a, comuni a ia,
in eg al, pa icipa i a, ecolóxica, au oxes iona ia, conc e a e plu alis a. Es e concep o oi
amplamen e di undido en 1972 na Con e encia da UNESCO en Helsinqui.
21. DEMOCRATIZACIÓN CULTURAL: Concepción da polí ica cul u al que comeza en
Eu opa ala Segunda Gue a Mundial e acada o seu apoxeo na década dos cincuen a e sesen a.
Xo de como oi o de di e sos acon ecemen os sociais, en e os que podemos des aca-la
descolonización, o inc emen o da demanda de benes a social, a necesidade de a opa sinais de
cohesión e iden idade no con inen e eu opeo, e logo dun cambio polí ico po con aposición á
época dos au o i a ismos. Adop ando como es a exias a di usión e a ex ensión cul u al, p e ende
ace chega-la cul u a de eli e ó pobo, conside ándoa como a e dadei a cul u a que ac úa como
elemen o de dis inción social das clases que dominan os seus códigos. Facili a-lo seu acceso ás
clases popula es supón un ac o de pa e nalismo e de imposición simbólica sob e a cul u a popula ;
es a é a azón pola que di e sos au o es coinciden en cuali ica-la democ a ización da cul u a como
uni o mis a, masi icado a, illan e, consumis a, supe icial, mimé ica e do éxi o. O modelo de
democ a ización cul u al se á supe ado concep ual e eo icamen e a pa i dos se en a pola
democ acia cul u al.
22. DEONTOLOXÍA PROFESIONAL: Como ámbi o especí ico da Deon oloxía, en an o que
ciencia ou especialidade das eo ías ilosó ico-mo ais que se ocupa dos debe es e no mas mo ais
que guían a ida social, alude ó conxun o de no mas e eg as que se con ían á esponsabilidade
pe soal no exe cicio dunha de e minada p o esión. Polo an o, de e mina ou egulamen a as
di e en es esponsabilidades é icas e mo ais que xo den no desempeño dunha ac i idade
p o esional, especialmen e naquelas dimensións que eñen epe cusión social ou pública. Das súas
p opos as dedúcese ou esíxese un e hos p o esional especí ico, aplicable di e encialmen e en cada
p o esión e segundo un código deon olóxico p opio, a modo de in e p e ación dos p incipios xe ais
da p o esión e das ac i udes que implica o exe cicio p o esional. Es e código adoi a es a
undamen ado en c i e ios legais, con encionais, es a u a ios, e c., con alusións exp esas á é ica e ó
seg edo p o esional, á au onomía e independencia da p o esión, ós de ei os e debe es con aídos na
p es ación de se icios, e c.
23. DEREITOS HUMANOS: Conxun o de de ei os in ínsecos á na u eza e dignidade indi idual
e colec i a do home. A súa consolidación his ó ica pe mi e es ablece ca o e apas di e enciadas: na
p imei a (S. XVI-S. XVIII), a bu guesía pe ila os de ei os básicos do indi iduo (libe dade de
conciencia, de con iccións elixiosas e de ei o á p opiedade); na segunda (S. XIX), o p ole a iado
eclama os de ei os económicos e labo ais asociados á igualdade social; na e cei a (S. XX),
ei indícanse unha se ie de de ei os colec i os (dos pobos -au ode e minación, descolonización- e
das mulle es -a se conside adas en plano de igualdade-). Es a e olución ecóllese na Decla ación
Uni e sal dos De ei os Humanos, p omulgada pola ONU en 1948. Nas úl imas décadas -xa na
e apa inal- eclámase o consenso sob e unha se ie de no os de ei os colec i os, que aluden á
p ese ación do ambien e, á edis ibución solida ia dos ecu sos plane a ios e á con i encia
pací ica dos pobos. Algúns en oques cues ionan a uni e salidade dos de ei os humanos, acendo
depende-la súa alía de cada con ex o cul u al. F on e a es a concepción ela i is a, a o ien ación
é ica máis es endida delimi a unha se ie de de ei os humanos básicos, comúns pa a ódalas cul u as.
24. DESCAPACIDADE: Ei a ísica, social, senso ial ou men al dunha pe soa con espec o ás
capacidades cul u almen e conside adas como no mais pa a calque a memb o dunha sociedade.
Nes e senso, unha pe soa descapaci ada é aquela que se a opa inhabili ada, po lesión conxéni a ou
adqui ida pa a ce os aballos, mo emen os, depo es, elacións, sensacións, e c., e da que se
de i a un impedimen o obxec i able pa a exe ce con pleni ude ódalas súas acul ades ísicas ou
men ais, alo ado en e mos dunha minus alía con di e en es g aos de conc eción. Como
consecuencia da asunción po pa e das ins i ucións e g upos sociais da p oblemá ica das pe soas
descapaci adas, es as eñen sendo obxec o de polí icas e in e encións conc e as de ipo o ma i o,
psicolóxico ou comuni a io, con ando en e as máis necesa ias as accións pa a a in eg ación na
sociedade (sis ema educa i o, mundo labo al, i enda...); es as p opos as éñense incluído en
opcións especí icas de na u eza educa i o-social a modo de educación especial e especializada,
a ención á di e sidade, e c.
25. DESENVOLVEMENTO COMUNITARIO: P oceso de acción no que se in eg an di e en es
es a exias p ác icas, co obxec o de p omo e-lo benes a social e a mello a da calidade de ida dos
memb os dunha comunidade; nes e senso, incen i a o desen ol emen o endóxeno das súas
po encialidades económicas, educa i as, cul u ais, asocia i as, sani a ias, e c. T á ase dun p oceso
complexo e mul idimensional, median e o que se p e enden equilib a opcións de ans o mación e
cambio cuali a i o (ac i udes, compo amen os, e c.) con ou os de na u eza cuan i a i a
(in aes uc u as, p oduc i idade, e c.), conside ando os condicionan es sociais e na u ais exis en es
no p esen e e de ca a ó desen ol emen o socioeconómico no u u o. A inicia i a do
desen ol emen o comuni a io pode á xu di da p opia comunidade ou p o i dun g upo
in e disciplina de expe os (educado es, aballado es sociais, economis as...) e/ou olun a ios.
Acos uma conc e a se en comunidades que e idencian si uacións de necesidade social e
ma xinación, ou con dé ici s mani es os na dispoñibilidade de ecu sos humanos, sociais,
económicos ou na u ais. En odo caso, esixe a pa icipación conscien e, esponsable e lib e da
poboación implicada.
26. DESENVOLVEMENTO RURAL INTEGRADO: P oceso especializado de
desen ol emen o comuni a io ou de o ganización comuni a ia nos ámbi os u ais. A ende
simul aneamen e a ódalas dimensións que de inen a calidade de ida dunha comunidade con
elación ó seu con o no na u al e social: a educación, a sanidade, o lece , o asociacionismo, os
se icios sociais, as comunicacións... e eb ados en unción dos compoñen es socioeconómicos
que posúan maio dinamismo e pe spec i as de u u o (ag icul u a, gande ía, u ismo, indus ia,
a esanía...). É un p oceso globalizado que p e ende desen ol e-los ecu sos endóxenos a medio e
longo p azo, e que pe segue, coa pa icipación da comunidade e co apoio de axen es ex e nos
(expe os), o inc emen o do seu ni el de benes a . Un dos seus p incipais desa íos é a eo ien ación
das ac i idades económicas adicionais das comunidades u ais ca a a unha economía dinámica e
abe a ás ealidades dunha sociedade de me cado. En e as súas esixencias mínimas podemos
des aca-la exis encia dunha base humana (poboación) es able no e i o io, así como a econ e sión
p og esi a das es uc u as sociais e económicas adicionais ca a a es uc u as mode nas, e i ando
ulne a subs ancialmen e a idiosinc asia au óc ona da cul u a u al he dada.
27. DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE: Modelo socioeconómico en ías de conc eción,
co que se p e enden sa is ace-las necesidades básicas das xe acións p esen es sen diminuí-las
posibilidades de supe i encia das xe acións u u as. Es e modelo a a de compa ibiliza-la
esixencia de es ablece lími es á dep edación e al e ación i acional dos ecu sos da bios e a
causada polo home, coa de ealiza un epa o xus o e equi a i o de ales ecu sos pa a que ódalas
sociedades humanas, p esen es e u u as, sa is agan digna e su icien emen e as súas necesidades
básicas. P opos o en 1987 no In o me sob e Nues o Fu u o Común, máis coñecido como In o me
B u land, enca gado pola ONU á Comisión Mundial do Medio Ambien e e do Desen ol emen o,
nun inicio conside ouse que pode ía deseña se un único modelo de desen ol emen o sus en able
omen a ac i udes e hábi os de consumo que esponden a in e eses elacionados coa endibilización
do capi al e a saída masi a da p oducción. Con es a o ien ación, os indi iduos son o obxec i o de
campañas publici a ias que p e enden condiciona-lo seu consumo, en unción dos in e eses do
me cado. A educación pa a o consumo a a de xe a p ocesos c í icos dian e des a manipulación,
omen ando hábi os de consumo esponsables e conscien es das súas consecuencias económicas,
sociais ou ambien ais; pode desen ol e se den o do sis ema escola ou a a és de p og amas
educa i os non o mais. A cen alidade do consumo nas sociedades con empo áneas p o oca que
apa eza elacionada es ei amen e con ou as educacións como a educación ambien al, a educación
pa a a saúde ou a educación pa a o desen ol emen o.
48. EDUCACIÓN PARA O DESENVOLVEMENTO: P ác icas educa i as que eñen como
obxec i o omen a alo es e hábi os solida ios que pe mi an equilib a-las desigualdades en e
dis in as á eas do plane a. Nos países do p imei o mundo es as p ác icas es i e on o ien adas
o ixinalmen e a omen a conduc as de apoio económico que pe mi i an inancia p og amas de
axuda ás exións máis des a o ecidas. Na ac ualidade manéxase unha concepción máis ampla: non
só é necesa io p omo e-la colabo ación de ca ác e económico, senón amén cues iona-las
es uc u as sociais e económicas que xe an as desigualdades No e-Su . A sus en abilidade como
ho izon e das polí icas de desen ol emen o en na educación unha das súas es a exias de di usión.
A educación pa a o desen ol emen o sus en able implica muda-las pau as de consumo e os es ilos
de ida no p imei o mundo, conciencia ó conxun o da humanidade de que o desen ol emen o é
unha esponsabilidade compa ida, e e i a que o e cei o mundo escolla mime icamen e o modelo
occiden al como exemplo de p og eso a segui . T á ase, en odo caso, de da con ido á a i mación
dunha cul u a da in e dependencia, a iculada en inicia i as múl iples de solida iedade e
coope ación en e pe soas e pobos.
49. EDUCACIÓN PARA O TEMPO LIBRE: Ve PEDAGOXíA DO LECER.
50. EDUCACIÓN PERMANENTE: P incipio educa i o p opos o pola UNESCO na década dos
sesen a pa a indica-la necesidade de que os indi iduos poidan accede a unha a iada o e a
educa i a en calque a e apa da súa ida. F on e ás concepcións psicopedagóxicas adicionais que
ci cunsc ibían as posibilidades de ap endizaxe á e apa in an il e que conside aban o con ex o
escola como o seu medio na u al, a educación pe manen e asume que a capacidade de ap ende
non desapa ece nunca e con inúa du an e oda a ida do indi iduo, podéndose ac ualiza a calque a
idade e en calque a si uación, sexa den o do sis ema educa i o, en accións de au oap endizaxe ou
nunha cada ez máis a iada o e a de axencias educa i as non o mais. A xene alización des e
p incipio inspi ou a ede inición do papel dos p ocesos educa i os no desen ol emen o
comuni a io, si uando a o mación con inua dos indi iduos como un dos ac o es desencadean es
do seu desen ol emen o endóxeno. A educación pe manen e supón no as ins i ucións e no os
medios, con mé odos que p omo an a obse ación, a c í ica e a e lexión, po enciando o aballo en
g upo, o uso dos ecu sos audio isuais, a pa icipación e a c ea i idade.
51. EDUCACIÓN POPULAR: Mo emen o socioeduca i o que acadou ce a ex ensión e
ele ancia nos anos sesen a e se en a. Nace encellado a p ocesos de loi a polí ica de o ien ación
esque dis a como es a exia mobilizado a en con ex os sociais dep imidos. Xu diu pa a acili a
unha opo unidade o ma i a, á ma xe dos ci cuí os educa i os dominan es, a sec o es de
poboación con g andes dé ici s cul u ais, os cales ac uaban como unha ba ei a que lles impedía
asumi unha pe cepción cla a da súa condición social op imida. Máis aló dos en oques adicionais
da educación de adul os, limi ados á ins ucción en habilidades numé icas e lec o-esc i o as, as
inicia i as educa i as des e mo emen o engaden ás ap endizaxes básicas o in p incipal de espe a
nos suxei os unha conciencia c í ica sob e a súa ealidade pe soal e social e sob e os eso es dos
que se do a o pode es ablecido pa a ma xinalos, como paso p e io pa a mo i a-la súa pa icipación
ac i a e poli icamen e comp ome ida na ans o mación desa ealidade. O pensamen o pedagóxico
de Paulo F ei e e as p ác icas educa i as emancipado as nel inspi adas cons i úen un e e en e
básico pa a a educación popula .

52. EDUCACIÓN SOCIAL: Acóllense a es a denominación un amplo conxun o de inicia i as,
expe iencias e p ác icas educa i as que ó empo que se con ex ualizan en di e en es ealidades
sociais (g upos, ins i ucións, comunidades, e c.), p omo en accións socioeduca i as de na u eza
complexa e in e disciplina . En xe al, p e enden con ibuí ó desen ol emen o in eg al das pe soas
e da con i encia social, en on ando necesidades e p oblemas que xo den no ma co da ida co iá.
Como p axe pedagóxica que se insc ibe nas ealidades sociais, compa e obxec i os e c i e ios
me odolóxicos p opios dun aballo social e lexi o, c í ico e cons uc i o, median e p ocesos
educa i os o ien ados á ans o mación das ci cuns ancias que limi an a in eg ación social das
pe soas, unha mello a signi ica i a do seu benes a colec i o e, po ex ensión, a súa lexí ima
aspi ación a unha maio calidade de ida. Como p ác ica educa i a mul idimensional, a ículase en
di e en es ámbi os e á eas de ac uación, en e as que ocupan un luga p e e en e aquelas que se
elacionan coa educación especializada (inadap ación e ma xinación sociais), o empo lib e e a
animación sociocul u al, a educación pe manen e e o desen ol emen o comuni a io, e a o mación
labo al.
53. EDUCADOR SOCIAL/PEDAGOGO SOCIAL: Rep esen an, con senso plu al, dous pe ís
di e enciados, aínda que complemen a ios, na o mación e p o esionalización na acción e
in e ención socioeduca i as, polo menos no caso español e a pa i da Re o ma dos Tí ulos e
Planos de Es udios uni e si a ios. Coinciden na súa ca ac e ización como axen es sociais que
asumen, desde unha o mación especí ica e con c i e io p o esional, a esponsabilidade de
p omo e e desen ol e inicia i as e p ocesos educa i os que se iden i ican coa eo ía e a p axe da
Educación Social: na animación sociocul u al, na a ención á inadap ación e á ma xinación sociais,
na Pedagoxía do lece e do empo lib e, a educación de adul os, e c. No caso do educado social,
con esponsabilidades que posibili an o seu labo na concepción, di ección e xes ión de p ocesos
educa i os no plano ecnolóxico, moi p e o dos p oblemas e dos des ina a ios; o pedagogo social
amplía as an e io es compe encias co dominio dos undamen os cien í icos -non só ecnolóxicos-
da p o esión, mesmo con ob igas ela i as á o mación, in es igación, inno ación e a aliación
sis emá ica. Polo demais, como diplomado uni e si a io, o educado social é un p o esional no que
se subliña a súa o mación poli alen e; o pedagogo social, como licenciado uni e si a io, engade a
esa cuali icación p e ia unha o mación pedagóxica especí ica.
54. ENXEÑERÍA CULTURAL: Pe spec i a ecnoc á ica, xe encialis a e bu oc á ica da
in e ención cul u al, na que es a queda educida ó deseño écnico, á o ganización e á xes ión de
in aes uc u as, se icios e p og amas cul u ais. Cues ións como os obxec i os úl imos da
in e ención, os ins de ca ác e social, os móbiles polí icos e/ou ideolóxicos, ou a pa icipación da
comunidade son secunda ias, cando non ob iadas nes a concepción. A enxeñe ía cul u al
ap oxímase máis á pe spec i a da di usión e da xes ión cul u al que á da democ acia cul u al e da
animación sociocul u al, elegando as implicacións de ei indicación e cambio social que subxacen
a elas. T aduce ó campo da in e ención cul u al os alo es de neu alidade e obxec i idade
asociados ós p ocesos écnicos e ás ciencias ísico-na u ais. Responde a un concep o da
in e ención asociada coa neu alidade polí ica e o sabe ace do écnico p o esional, men es que
ou as pe spec i as se asocian á ans o mación social baseada na pa icipación indi idual e
comuni a ia nos emas socioeduca i os e cul u ais. Seguindo as pau as de acionalidade
ecnolóxica, na enxeñe ía cul u al é máis impo an e a supedi ación dos p ocesos ós obxec i os,
que unha plena in e dependencia en e aquel, os ins e os con idos. O comp omiso coa ealidade
social e co cambio social desapa ece en i ude da neu alidade á que se deben os écnicos
cul u ais.
55. EQUIPAMENTOS SOCIAIS: Conxun o de in aes uc u as dispoñibles pa a a acción e
in e ención social nun de e minado e i o io. Conc é anse en ins alacións, ecu sos e se icios
ma e iais, écnicos e inancei os, dependen es das di e sas Adminis acións Públicas, de
o ganizacións sociais ou de en idades pa icula es, ó se icio dunha comunidade pa a esol e-los
seus p oblemas ou necesidades sociais e mello a-la súa calidade de ida. Neles desen ol en o seu
labo di e en es axen es sociais p o esionais e olun a ios, que a enden demandas de pe soas ou
g upos pa a sa is ace de e minadas me as comuni a ias (desde a saúde e a educación, a a a
in eg ación social e o emp ego), polo que se conside an indicado es do ni el de benes a dunha
sociedade. A súa ipoloxía é a iada e di ídense segundo o seu ámbi o de in e ención e/ou a
poboación de a ención p e e en e (comuni a ios, cul u ais, xu enís, pa a a e cei a idade, pa a o
lece ...). Os equipamen os sociais máis habi uais son: cen o de se icios sociais, cen o cí ico,
cen o sociocul u al, casa de cul u a, sala de exposicións, biblio eca, cen o de in o mación e
documen ación, casa da xu en ude, cen o de in o mación xu enil, esidencia xu enil, aulas da
e cei a idade, oga de anciáns, club social, ludo eca, albe gue...
56. ESTADO DO BENESTAR: Sis ema social que comeza a desen ol e se en Eu opa despois da
Segunda Gue a Mundial. Ca ac e ízase pola asunción po pa e do Es ado da esponsabilidade de
acili a un de e minado g ao de calidade de ida a ódolos seus cidadáns median e unha se ie de
in e encións na economía de me cado e no ámbi o social. Na ac ualidade considé ase que a idea
do Es ado do Benes a es á en c ise, pois cues iónanse o modelo social no que se basea e as
es uc u as que o sus en an. Da e o mulación dos consensos polí icos e do papel dos axen es
sociais aise pe ilando como modelo al e na i o o Es ado Relacional no que a Adminis ación
cambia de papel pa a de ini se como Adminis ación Relacional, po enciando a súa capacidade de
in eg a pe soas e ecu sos pa a a consecución de p oxec os es a éxicos e i o iais. En odo caso, o
obxec i o cen al da polí ica de benes a social, segue sendo, a pesa da súa c ise, a mello a dos
ni eis de ida, a ealización da xus iza social e a ampliación de opo unidades pa a que a
poboación poida desen ol e-las súas capacidades supe io es como cidadáns sans, educados,
pa icipan es e o nmecedo es. Son obxec i os uni e sais en can o que a enden as mesmas
necesidades e aspi acións básicas da poboación en ódalas pa es, o que non signi ica que non se
adop en en oques di e en es en países con dis in os sis emas sociais ou di e sos ni eis de
desen ol emen o.
57. ÉTICA SOCIAL: Como ciencia dos cos umes e ac os humanos, a é ica en po obxec o o
es udio do conxun o de p incipios e no mas mo ais que egulan a con i encia dos g upos sociais.
Conside ada en si mesma, a é ica é p ima iamen e pe soal, malia que po selo, amén é xenealóxica
e cons i u i amen e social: os modelos, as eg as, os alo es, e c., p oceden dun e hos social que
some e a comunicación e a in e acción humanas, ós c i e ios undamen ais dunha coexis encia que
en a iza o ecoñecemen o mu uo das pe soas nos seus de ei os e debe es colec i os. No plano
polí ico, a é ica social compo a a de ensa de alo es an anscenden es como a libe dade, a
xus iza, a ole ancia ou a pa icipación social. Polo demais, o plu alismo das no mas mo ais i idas
ou p ac icadas na sociedade, equi e es ende e di e si ica-la é ica social nou as é icas, en e as
que des aca a é ica polí ica e ci il, na que se insc iben os de ei os económicos, sociais e cul u ais
que deben se mínimos e comúns pa a ódolos cidadáns.
58. ETNOGRAFÍA: Concep o co que designa an o un de e minado p oduc o da in es igación
social, como o conxun o de écnicas de aballo de campo que pe mi en a súa ob ención, sendo a
obse ación pa icipan e unha das súas ep esen acións máis a que ípicas. A in es igación
e nog á ica implica a inme sión do in es igado na comunidade ou g upo social que p e ende
analiza ; en como obxec i o accede a unha comp ensión p o unda de como os ac o es desa
comunidade pe ciben, desc iben, i encian e in e p e an a súa p opia ealidade pa a pos e io men e
a a de des ela-las pau as an opolóxicas, sociolóxicas ou psicosociais que subxacen á mesma. A
p esencia do e nóg a o como elemen o es año que pode al e a-lo con ex o in es igado, a dis o sión
pola subxec i idade nas ap eciacións po el ealizadas, así como as in oducidas polos memb os da
comunidade, cons i úen os pun os máis cues ionados des a opción me odolóxica. As écnicas
e nog á icas comeza on a sis ema iza se no campo da An opoloxía du an e o século XIX, como a
única ap oximación posible a aquelas cul u as p imi i as ág a as, sob e as que e a di ícil dispoñe
de documen os esc i os. Ac ualmen e o seu uso é xene alizado nas Ciencias Sociais.
F/G/H
59. FAMILIA: G upo p ima io ou unidade social básica sob e a que se asen a a es uc u a e a
o ganización da sociedade. No mundo pos indus ial, o modelo de amilia ende a se nuclea
( o mada po pais e illos), pe dendo as uncións polí ica e ep oduc i a que a ca ac e izaba an es
da apa ición do Es ado mode no, nas p imei as ases da Re olución Indus ial. Os cambios
p oducidos nas sociedades indus ializadas coa ecni icación, a educción da xo nada e a
mobilidade labo al, a inco po ación da mulle ó mundo do aballo, e c., es án incidindo na
adicional concepción da amilia e na de inición do papel dos seus memb os. Nes e con ex o
xo den no os ipos amilia es: monopa en ais, de di o ciados, de homosexuais, e c. A pesa des as
ans o macións, a amilia segue conse ando a unción de socialización p ima ia do indi iduo,
ansmi indo -a a és das elacións di ec as de c ianza, subxec i as e a ec i as- as no mas, os
alo es e a concepción do mundo, p opios da sociedade na que se i e. A amilia con inúa sendo
un e e en e esencial nas polí icas públicas e nas in e encións sociais, educa i as e cul u ais de
ipo comuni a io.
60. FORMACIÓN: Nun senso amplo, p oceso educa i o median e o cal as pe soas son ins uídas
e animadas naquelas dimensións do coñecemen o humano (con idos in elec uais, alo es mo ais,
habilidades sociais, es a exias comunica i as, ap i udes indi iduais, hábi os de conduc a, ac i udes
sociais) que a sociedade de e mina como necesa ias pa a ódolos seus memb os. Pa a al in,
iden i ícase coa educación in elec ual, a ec i a, social e cí ica do se humano. En senso es ic o,
e í ese ó conxun o de ensinanzas eó ico-p ác icas especializadas nunha de e minada écnica,
mé odo ou á ea do coñecemen o, que acul an p o esionalmen e nese ámbi o a pe soa que as ecibe,
ó longo dun pe íodo p e io de ins ucción ( o mación inicial), que se pode amplia e mello a
p og esi amen e en sucesi as secuencias empo ais, mesmo coincidindo co exe cicio p o esional
( o mación con inua). É salien able a súa impo ancia no desen ol emen o de ap i udes, na
adquisición dunha compe encia p o esional e na p epa ación pa a un ipo pa icula de ac i idade,
chegando a asimila se a unha educación p o esional. Como p e ensión úl ima aspi a a p omo e-la
au oeducación humana e p o esional, como ía undamen al pa a a au o ealización de cada pe soa.
61. FORMACIÓN LABORAL: Re í ese á opción o ma i a que en como obxec i o a
cuali icación pa a a inse ción no me cado de aballo, an o den o do sis ema educa i o ( o mación
p o esional) como a a és de p og amas complemen a ios ó mesmo ( o mación ocupacional). A
inno ación ecnolóxica nos p ocesos p oduc i os, o e aemen o na o e a de emp ego e o
dinamismo que es ablece a compe i i idade no me cado, al e a on os en oques adicionais da
o mación labo al. Así, a o mación p o esional ca ece da su icien e lexibilidade pa a adap a-la
súa o e a cu icula a un escena io ocupacional en con inua mu ación, educíndose a unha
o mación inicial básica pa a unha pos e io cuali icación máis especializada, que se ealiza á no
mesmo pos o de aballo. Des e xei o, a o mación ocupacional, non se supedi a ás ixideces da
educación o mal, asume es a exias pedagóxicas lexibles e adáp ase mello ás demandas locais do
me cado de aballo, azóns polas que en cada ez maio ele ancia; es a modalidade conc é ase en
múl iples a ian es: desde a o mación que o e an as emp esas ós p og amas p omo idos po
di e sas ins i ucións pa a a cuali icación de sec o es poboacionais con dé ici s que impiden a súa
inse ción labo al: escolas ob adoi o, p og amas de ansición á ida ac i a, e c.
62. GRUPO: Conxun o de indi iduos en e os que exis en elacións de inidas, sendo cada memb o
conscien e das pau as sociais e cul u ais que os iden i ican como colec i o humano, a pa i das que
es ablecen a súa pe enza e encellamen o a el. Son a base da o ganización social, á ez que un
campo especí ico de in e ención dos p o esionais sociais. O g upo en unha g ande in luencia
sob e o indi iduo, con igu ando e modi icando os seus hábi os, c enzas e ac i udes, p opo cionando
apoio, e c. Todo g upo, como o ganismo i o, nace, med a, madu a e desapa ece; a súa
cons i ución e desen ol emen o dependen da dis ibución de oles, do ipo de lide a o, da
pe cepción común e compa ida de obxec i os e do con ex o social máis amplo no que se insc iba.
En unción de di e en es a iables como o seu amaño, a cohesión en e os seus memb os ou ni el
de comunicación, álase de di e en es ipos de g upo: o mal-in o mal, p ima io-secunda io,
g ande-pequeno, san-en e mo, e c. A dinámica de g upos elabo a écnicas, ins umen os e
p ocedemen os que, aplicados á ac i idade do g upo, axudan a desen ol e-la súa e icacia,
es imula-las súas po encialidades e mello a-lo seu uncionamen o de ca a a acada-los obxec i os
que lle dan senso.
63. HABILIDADES SOCIAIS: Capacidades e disposicións posi i as dunha pe soa pa a as
in e accións, labo es ou ac i idades desen ol idas nun con ex o social. En ocasións iden i ícanse
con des ezas sociais dos indi iduos pa a elacioná ense op imamen e con ou os suxei os, g upos
ou audi o ios, mesmo cando se aducen en hábi os mo ais e de conduc a que de inen a condición
de cidadán: empa ía, xene osidade, ac i udes sociais, conside ación das opinións dos demais,
ci ismo/conduc a p osocial, solida iedade, espec o ós de ei os alleos, coope a i ismo... Tamén
designan as des ezas e es a exias comunica i as pos as en acción pa a negocia e consegui unha
me a conc e a, é dici , ap i udes sociais necesa ias pa a en abla elacións e cap a-lo ambien e que
exis e en e un g upo, a a és dunha dialéc ica do con encemen o cun de e minado p oxec o. Os
p o esionais e olun a ios da acción social necesi an dispoñe dun abano conside able de
habilidades sociais, xa que a mei ande pa e do seu aballo se ealiza en con ac o con indi iduos e
colec i os: o éxi o do seu labo depende en g an medida das súas capacidades de comunicación e
empa ía coas pe soas coas que man eñen in e acción. Sabe pedi axuda ou auxilio, expoñe unha
demanda ou unha c í ica, canaliza socialmen e eaccións de i a ou odio a a és do diálogo,
desen ol e se nunha con e sa ou manexa se nunha eunión de pequeno ou g an g upo, son algúns
exemplos.
I
64. IDEOLOXÍA: Conxun o de ideas ou de ep esen acións das mesmas, que as pe soas e g upos
adop an pa a in e p e a e o ien a-las elacións que man eñen cunhas de e minadas condicións de
exis encia e ida, xe almen e e lec idas nas pau as cul u ais, c enzas, ac i udes, e c. que compa e
un de e minado colec i o social. Nes e senso cap a e de ine as ealidades sociais segundo o pode ,
lexi imidade e au o idade que se lles a ibúe ós di e en es g upos sociais, mesmo con isións
an agónicas e con on adas. En calque a caso, é un concep o que desempeña un papel cen al no
pensamen o ilosó ico e polí ico con empo áneo, pa icula men e ele an e en Ma x e nas di e sas
co en es do ma xismo, malia que con posicionamen os di e xen es, que an desde a súa denuncia
como unha alsa conciencia do mundo, a a a ei indicación do seu p o agonismo nos p ocesos de
cambio social. Así mesmo, as ideoloxías son un a gumen o cla e na Socioloxía do sabe , da
comunicación social e da cul u a. Nas úl imas décadas, a ela i ización das ideoloxías e dou os
concep os asociados ó seu uso (clases sociais, azón dialéc ica, con lic o social, e c.) cues ionan a
súa iabilidade como exp esión álida pa a o u u o desen ol emen o da sociedade, p esaxiando o
seu decli e e desapa ición nas p ác icas sociopolí icas eme xen es. Sucede, á súa ez, que o
cues ionamen o das ideoloxías é, pola súa na u eza, amén ideolóxico.
65. IGUALDADE DE OPORTUNIDADES: Concep o u ilizado nas polí icas educa i as e sociais
co que se exp esa o obxec i o de acili a-las mesmas condicións de acceso e p omoción social ós
indi iduos ás que an des inadas, independen emen e da súa o ixe, do seu ni el cul u al ou da súa
capacidade económica. A igualdade de opo unidades en éndese como paso p e io pa a log a-la
igualdade social. No campo das medidas conc e as adúcese en p og amas de ex ensión de bolsas,
educación compensa o ia, subsidios sociais e p i ilexios pa a disc imina posi i amen e ós
indi iduos con menos ecu sos económicos e cul u ais. Desde posicións c í icas a gumén ase que
es as polí icas non igualan ós indi iduos pos o que non se poden es i uí con axudas pun uais (case
semp e de ca ác e económico), os dé ici s de socialización, con ex uais ou cul u ais que a as an
os colec i os des ina a ios. Conside an, ademais, que a p e endida igualdade de opo unidades é un
ins umen o de dominio simbólico que ocul a e lexi ima a desigualdade eal, ans o mando os
acasos ó inal do i ine a io educa i o ou do p og ama social compensa o io, en acasos asociados
con ca encias indi iduais.
66. INADAPTACIÓN SOCIAL: Si uación que se o ixina cando unha pe soa ou g upo non se
in eg a ou acomoda ás condicións, ci cuns ancias ou no mas da sociedade na que se es á a
desen ol e , po mo de su i algún ipo de ca encia social (minus alía, de iciencia comunica i a,
illamen o, al a de ecu sos económicos, al a de aballo ou expec a i as na ida...). Tamén pode
o ixina se co echazo unila e al das pe soas ou g upos ás es uc u as básicas ou ideolóxicas da
sociedade, ci cuns ancia con a es ada a a és de ce os mecanismos sociais que impiden a
adap ación a unha ida socialmen e acep ada como no mal nas di e en es ins i ucións sociais
( amilia, escola, aballo, e c.). A supe ación das inadap acións p ecisa dun es o zo eeduca i o
asociado con enien emen e con medidas psicolóxicas, médicas, cul u ais, económicas..., xa
p omo idas desde hai anos po di e en es ins i ucións e o ganizacións sociais. Segundo a
pe spec i a sociolóxica de pa ida, a inadap ación se á esponsabilidade do indi iduo/colec i o, ou
da sociedade (debido a in ole ancia, p exuízos ou exei amen o social), o que xus i ica á a
educación da pe soa inadap ada ou a educación da comunidade. Na sociedade mode na
iden i ícanse si uacións de inadap ación social con di e en es g aos de conc eción, podéndose
menciona en e ou as, as ibos u banas, os sia ei os depo i os, os xi anos, os agabundos, os ex-
eclusos ou os oxicómanos.
67. INDICADORES SOCIAIS: Na súa acepción li e a ia asimílanse a sinais ou signos que
desc iben ou p esen an unha de e minada ealidade social, coa in ención de ap ehendela e
concep ualizala. Como ins umen os cos que se ope acionalizan magni udes económicas,
demog á icas, educa i as, e c. dunha sociedade, admi en unha g an poli alencia na súa
cons ucción e uso, con o mando xe almen e un conxun o de medidas ( a ios) a a és das que se

p e ende da idea dunha si uación social e, mesmo, da súa e olución empo al. Nes e senso,
aducen in o macións pun uais ou di e idas da sociedade en alo es de e e encia diagnós ica,
compa a i a ou p ospec i a, a o ecendo a explicación e comp ensión de p oblemas sociais
complexos. A súa c ecen e aplicación como es a ís icos sociais, guiados ou sopo ados po in e eses
polí icos e cien í icos que p opugnan a a omización social, esixe ad e i sob e os pe igos
po enciais da súa xene alización como ep esen ación simpli icada da sociedade, o que non debe
impedi que p ospe e a súa lexi imidade e alía como ecu so me odolóxico que amplia as
opo unidades do coñecemen o e a p axe social.
68. INFANCIA: E apa i al na que, omando como e e encia a idade, exp esa unha cons ucción
social que comeza co nacemen o e inaliza na adolescencia. Como pe íodo socialmen e ecoñecido
do ciclo i al humano, ca ac e ízase polo exe cicio do xogo como elemen o que acili a a
socialización nunha de e minada cul u a, así como pola adquisición das capacidades senso ial,
mo iz, social e de linguaxe, conquis ando unha p og esi a au onomía que se comple a á du an e a
adolescencia e a xu en ude. A concepción da in ancia a iou subs ancialmen e, deixando de se
conside ada unha e apa de impe ección que cómp e supe a pa a chega a se adul o; pola con a, é
comp endida hoxe como un pe íodo e olu i o con senso e in en si mesmo. Na in ancia
con igú ase a pe sonalidade, alo es, hábi os, e c. da pe soa, ca ac e izándose es e momen o pola
ex ao dina ia duc ilidade e pe meabilidade a in luencias ex e nas. Nes a e apa iníciase a
socialización p ima ia no núcleo amilia , e a secunda ia na ins i ución escola , es endéndose a
ámbi os sociais máis amplos. Co ecoñecemen o da in ancia como e apa con en idade p opia, es e
g upo social é obxec o de polí icas e in e encións especí icas.
69. INNOVACIÓN EDUCATIVA: No idade, c eación ou modi icación dunha p ác ica educa i a
co obxec o de p omo e-la súa in oducción nos p ocesos educacionais. Nes e senso, e í ese an o a
no os ecu sos didác icos como a xes ión dos cen os, écnicas pedagóxicas, medios, mé odos,
es a exias ou espacios, endo como inalidade úl ima a mello a dos p ocesos de ensino-
ap endizaxe en calque a ins i ución educa i a (en pa icula na escola ), e a maximación dos seus
obxec i os e endemen os. Segundo a de inición da O.C.D.E., á ase de " oda en a i a encamiñada
conscen e e delibe adamen e a in oduci no sis ema de ensino un cambio co obxec o de mello a
es e sis ema". Os p ocesos de e o ma dos sis emas educa i os son causa e e ec o dun g an núme o
de inno acións educa i as, p og esi as ou simul áneas no empo, que in oluc an di e en es
dimensións da ins i ución escola , xe ando habi ualmen e cambios p o undos nas súas condicións
es uc u ais. A ine cia da ac i idade dos sis emas educa i os condúceos inde ec iblemen e á
esis encia ás inno acións pa a man e es ables inde inidamen e as súas bases, o que log an a a és
de di e en es es a exias que minimizan, o malizan ou mime izan os cambios que g upos
inno ado es, os pode es públicos ou a sociedade in en an in oduci .
70. INSTITUCIÓN SOCIAL: Na Socioloxía e mesmamen e na linguaxe coloquial, o e mo
ins i ución designa o que es á cons i uído ou es ablecido na sociedade, cunha p esencia explici ada
polo cos ume, os alo es ou ce as o mas de acción social. Pola na u eza e alcance da súa
con igu ación, as ins i ucións ca ac e ízanse como pia es básicos da o ganización colec i a,
comúns a ódalas sociedades, onde compa en a in encionalidade de da lles espos a a p oblemas e
necesidades colec i as. En consecuencia, podemos pensa que es amos dian e dunha ins i ución
social cando é posible de e mina-la exis encia dun g upo humano, dedicado ó cump imen o dunha
ac i idade especí ica, axus ada a un conxun o de no mas que ixan os dis in os oles que an
desempeña-los memb os dese g upo, segundo o s a us que ocupan e a dinamicidade que poden
xe a ; po úl imo, ecoñécese nas ins i ucións unha a iculación ma e ial e simbólica, median e a
que acadan ce os ins. O seu ecoñecemen o como unidades p incipais na o denación da sociedade
ga an e a egula idade da acción social e das es uc u as nas que se sus en an. Me ecen a
conside ación de ins i ucións sociais, en e ou as, as amilias, as escolas, os Es ados, as Ig exas e
os medios de comunicación social.
71. INTEGRACIÓN SOCIAL: Exp esión que alude ó p oceso de acomodación dun indi iduo ou
dun g upo social ós alo es e ás pau as de compo amen o colec i o es ablecidas como no mais
nunha comunidade máis ex ensa; pode e e i se amén ó g ao de cohesión in e na en e os
indi iduos e as ins i ucións dun mesmo colec i o social. Os p ocesos de ma xinación, exclusión e
desin eg ación social, opóñense á in eg ación ou inse ción. Po ou a pa e, os p og amas de
in e ención socioeduca i a eñen ecuen emen e como obxec i o p incipal a in eg ación de
indi iduos ou g upos nunha ealidade social asumida como no mal. Desde posicións c í icas,
educado es e ou os axen es do aballo social conside an que os p og amas de in eg ación social
poden se i en de e minados casos a ins ilexí imos de con ol e acul u ación, cuali icando como
ma xinal e exei ando -como ó a do socialmen e no mal-, o que non é máis ca ou a o ma de
concibi-las elacións sociais. En odo caso, é necesa io e en con a que den o dun mesmo
conglome ado humano poden coexis i dis in as concepcións da o de social man endo, non
obs an e, un ni el mínimo de cohesión social.
72. INTERVENCIÓN SOCIOEDUCATIVA: Adop ando os c i e ios concep uais e
me odolóxicos que de inen en senso amplo á in e ención social, aquela pode ca ac e iza se como
un complexo sis ema de es a exias, ac i idades, inicia i as e expe iencias educa i o-sociais nas
que se asume a in encionalidade dun p oceso que cómp e esol e simul aneamen e como e lexión
e p axe pedagóxica. Na ealidade, desde o seu deseño a a a a aliación, con igu a unha emp esa
di ícil e mesmo con adic o ia, a a és da que se p e enden an icipa e plani ica-los comp omisos e
esponsabilidades de di e en es axen es (Adminis acións Públicas, p o esionais, pa icipan es, e c.)
co desen ol emen o da educación na sociedade, median e plans, p og amas ou p oxec os sociais
nos que p edomina a o ien ación o ma i a das súas me as e inalidades. Como p oceso pode e
debe se con ex ualizado en di e sas ealidades sociais, a endendo a di e en es p oblemas, á eas e
ámbi os da Educación Social, en e os que se poden menciona a animación sociocul u al, o
desen ol emen o comuni a io, o aballo social, a o mación labo al, a educación no empo lib e,
e c.
73. INVESTIGACIÓN-ACCIÓN: T á ase dunha exp esión que emi e na súa o ixe ó aballo
psicosocial de Ku Lewin (1946), quen a u iliza pa a desc ibi p ocesos de in es igación cos que
acada de o ma simul ánea a ances eó icos e cambios sociais, endo pa a al in un ca ác e
abe amen e democ á ico e pa icipa i o. Pos e io es con ibucións inco po an o seu discu so á
educación e ó aballo social, ma izando e o malizando o seu concep o nas p ác icas de p o eso es
e educado es, no desen ol emen o cu icula , na dinámica dos cen os educa i os, en p og amas de
in e ención comuni a ia, e c. En xe al, supón unha e isión p o unda das elacións que es ablecían
adicionalmen e a eo ía e a p ác ica social, p omo endo que o coñecemen o e a acción o men
pa e dun p oceso cíclico e pe manen e de e lexión-acción. Nes e senso, os seus p incipios e azos
me odolóxicos son: in eg a-lo desexo de sabe co desexo de ac ua , conc e a se na e desde a
ealidade si uacional e p ác ica das pe soas, comp ome e-lo p o agonismo dos p ác icos na análise
e esolución dos seus p opios p oblemas, mello a cuali a i amen e as p ác icas e in oluc a ás
pe soas nos cambios sociais.
74. INVESTIGACIÓN SOCIAL: Designa, de modo xené ico, os p ocesos de indagación e
coñecemen o c í ico- e lexi o e e idos á sociedade, en senso amplo. Pa a al in, e compa indo
p incipios cien í icos e opcións me odolóxicas di e si icadas, p omo e o acceso sis emá ico e
igo oso ás ealidades sociais (indi iduais, g upais, comuni a ias, ins i ucionais, e c.), co obxec o
de p opo ciona in o mación e coñecemen o su icien e sob e as mesmas e as súas espec i as
p oblemá icas, e bo an o de pe spec i as es uc u ais como dinámicas, e a pa i dun sabe
comp ensi o ou desde a súa ca ego ización en disciplinas pa icula es (Socioloxía, An opoloxía,
Economía, e c.). Como ámbi o da in es igación cien í ica na que se conc e an cons uccións
eó icas e me odolóxicas elacionadas co es udio e alo ación da sociedade, posibili a di e en es
al e na i as espec o da súa desc ición, explicación e comp ensión, segundo os sis emas de
pensamen o que se adop en e a na u eza cuan i a i a e/ou cuali a i a coa que se cons úan os da os
p o enien es da ealidade. A ca ac e ización dos p oblemas sociais, a súa delimi ación como
obxec o de es udio cien í ico, ou as inalidades que se de e minen espec o das súas con ibucións,
con igu an p ocesos de in es igación social que poden ca aloga se como his ó icos, compa a i os,
sociolóxicos, e c.
L/M
75. LEXISLACIÓN SOCIAL: Co po legal que delimi a, egula e ga an e as ac uacións da polí ica
social nos ni eis co esponden es a cada Adminis ación Pública, mesmo ás eces con c i e io
sup anacional. A súa con igu ación én de e minada polo p incipio de esponsabilidade pública na
p es ación dos se icios sociais como de ei o dos cidadáns, sob e odo os que se encon an en
si uación de necesidade. Ten como p incipios inspi ado es básicos a solida iedade social, a
uni e salización das p es acións, a pa icipación social, o a amen o in eg al das necesidades
sociais, a coo denación e, de se-lo caso, a descen alización, e c. no seu conxun o, de ini o ios das
posibilidades e lími es da polí ica de benes a social que deben se desen ol idas polas ins ancias
gobe namen ais, conside ándose que a súa p omulgación semp e é ele an e de ca a á consecución
das me as de p omoción, igualdade e in eg ación social. A súa conc eción en leis de alcance xe al
ou especí ico adoi a con empla di e en es á eas, p es acións e se icios, ós que se lles ecoñece o
de ei o social de pe cepción: in o mación e o ien ación, axuda a domicilio, aloxamen o e
con i encia, p e ención e inse ción social, p omoción e coope ación social, e c., con des ina a ios
p e e en es en pe soas e colec i os di e enciados po algún ipo de c i e io social: amilia, in ancia,
xu en ude, e cei a idade, mulle , minus álidos, oxicómanos, mino ías é nicas, indixen es,
pa ados, e c. A econ e sión dos se icios sociais ca a a un sis ema público in eg ado, ga an e dos
de ei os sociais das pe soas en si uacións obxec i as de necesidade, aplicando p incipios e
comp omisos subsc i os en decla acións e pac os de ca ác e uni e sal, é unha e e encia cla e na
in e p e ación dos a ances xu ídicos que se eñen p oducido en ma e ia de lexislación social.
76. MAPA DE RECURSOS SOCIAIS: Documen o de sín ese no que se in o ma da si uación dos
ecu sos sociais cos que con a un de e minado e i o io, p esen ando p oxeccións pa a o u u o.
Xun o coas guías de ecu sos, son ins umen os écnicos que p ecisan as Adminis acións pa a a
o denación, in eg ación e o ien ación das polí icas de se icios públicos, co obxec o de esponde
de xei o e icien e e equi a i o ás necesidades sociais da poboación, ó empo que se en pa a
acili a-la oma de decisións en p ocesos de plani icación. Tamén son emp egados po p o esionais
da in e ención social pa a coñece-los medios e equipamen os dos que dispoñen cando p esen an
p opos as de ac uación nun e i o io. Xe almen e, nos mapas de ecu sos sociais enumé anse os
da os máis obxec i ables de cada un dos ecu sos (denominación, si uación, dependencia,
o ganización, obxec i os, pe soal, des ina a ios, ins alacións, o zamen os, ac i idades, ecu sos...),
pa a analizalos pos e io men e en aspec os como a dis ibución e i o ial, ipo de uncionamen o,
ap o ei amen o de ecu sos, p e isible e olución, adap ación ó con o no, cube u a poboacional,
necesidades económicas, cuali icación do pe soal, insu iciencias in aes uc u ais, e c. Exis en
di e en es ipos de mapas de ecu sos sociais, segundo as dimensións da ealidade que oman como
e e encia, de modo al que a opamos mapas de ecu sos cul u ais, sani a ios, de emp ego, de lece ,
educa i os (escola es), de se icios sociais, depo i os, es udian ís, xu enís, do asociacionismo,
e c.
77. MARXINACIÓN SOCIAL: Exclusión e/ou limi ada in eg ación na sociedade dunha pe soa
ou g upo, deixándoa en condicións de in e io idade, p escindindo dela, ou e i ando conside ala. Na
p ác ica é un enómeno cons a able en ódalas sociedades, a esul as da disc iminación ou
sepa ación das pe soas po p exuízos sociais, minimizando os seus de ei os. Nes e senso supón
ulne a p incipios básicos da con i encia social, ecoñecidos e p oclamados na Decla ación
Uni e sal dos De ei os Humanos ou en ex os cons i ucionais, que ga an en pa a oda pe soa o
mesmo a o, p i ilexios e debe es básicos, independen emen e da súa aza, co , sexo, elixión,
ideoloxía, lingua, nacionalidade, opinión, posición económica ou calque a ou a condición ou
ci cuns ancia pe soal ou social. A ma xinación e líc ese en pe soas que i en e pa icipan na ida
social de dous pobos, g upos ou clases dis in os e que, sen ompe co seu pasado nin se acep adas
po comple o na no a sociedade, son obxec o de disc iminación social. Po con a, exis e
au oma xinación cando o suxei o non amosa as disposicións ac i udinais necesa ias pa a pode
in eg a se nunha sociedade (inadap ación social). Os o ganismos enca gados de axuda-los
cidadáns. Adói ase sinala ca o endencias no que ace da polí ica cul u al: as polí icas
ca ismá icas, como concepción pa imonialis a da cul u a; a democ a ización cul u al, o ien ada á
ex ensión e di usión da cul u a de eli e; a democ acia cul u al, que p io iza o coñecemen o e
c ea i idade indi idual e colec i a; e as polí icas de o e a e xes ión cul u al, nas que se impón a
indus ia cul u al e de me cado.
99. POLÍTICA EDUCATIVA: Desde unha pe spec i a máis adicional, podemos de ini es e
concep o como aquela dimensión especí ica do pode polí ico que de e mina as di ec ices pa a o
sec o da educación, conc e ando p incipios, obxec i os e ins que o ien an a acción educa i a, a
súa es uc u a, o ganización, con idos, du ación, o mación de docen es, inanciamen o, e c. Cunha
isión ampla, a polí ica educa i a debe esponde a concepcións como a educación pe manen e, a
educación non o mal e in o mal ou a cidade educado a, non ci cunsc ibindo o seu campo de
acción ó ma co escola ; ampliando os seus signi icados e alcance, en conexión coas polí icas
cul u ais en ámbi os como a o mación a ís ica especializada, a o mación pa a a c eación de
públicos e a p ác ica cul u al, a digni icación das p opos as pedagóxicas e cul u ais pa a escola es,
a e lexión eó ica e polí ica sob e o papel cul u al da escola, a al abe ización en no as linguaxes, a
unción educa i a dos equipamen os cul u ais, e c. Nas úl imas décadas as polí icas educa i as
deben esol e-lo desa ío que supón ha moniza-las p opos as e di ec ices que b o an dos
o ganismos in e nacionais coas que son p opias de cada ealidade nacional, exional e local.
Fo mas especí icas de pa icula iza es e desa ío eñen que e cos binomios cen alización-
descen alización de compe encias, delimi ación do sis ema público e do sis ema educa i o, e as
elacións sis ema educa i o-sis ema p oduc i o.
100. POLÍTICA SOCIAL: Dimensión do pode polí ico que se conc e a nunha in e ención
ins umen al e no ma i a das adminis acións públicas nas ealidades sociais co obxec o de
p omo e-lo benes a social das pe soas. Habi ualmen e di e éncianse dúas dimensións na polí ica
social: unha xe al, baseada no diagnós ico e es ablecemen o das ac uacións dos pode es públicos,
na que se de e minan as inalidades ca a ás que debe ende-la sociedade; e unha especí ica, que
a bi a as medidas necesa ias pa a aduci-las polí icas públicas en p og amas e se icios sociais
conc e os. No ámbi o eu opeo, cons á ase unha e olución desde as polí icas sociais de bene icencia
que se co esponden coa ipoloxía p opia dos es ados libe ais, a a as polí icas de benes a social
ca ac e ís icas dos es ados sociais e democ á icos de de ei o.
101. PRAXE SOCIAL: Segundo a ansc ición da oz g ega que o ixina o ocábulo, e í ese a un
que ace , ansacción ou acción humana, con in en si mesma, que non c ea ou p oduza un obxec o
alleo ó axen e ou á súa ac i idade. Tamén no pasado oi emp egada a exp esión pa a aludi á acción
mo al, asimilándose de xei o co ián, ás p ác icas que desen ol en as pe soas, en xe al
con apoñéndoa coa eo ía. A e olución do concep o acaba ía po de e mina-la súa conside ación
como unha ca ego ía cen al do pensamen o ma xis a, no que se concibe simul aneamen e como
in e p e ación do mundo, e guía da súa ans o mación, dúas p emisas coas que se ea i ma a súa
na u eza complexa e dialéc ica como conxun o de p ocesos cos que se posibili an no as lec u as
sob e a c eación e a ep esen ación das elacións sociais, an o desde unha pe spec i a ilosó ica
como his ó ica. A p axe p esén ase en di e sas o mas especí icas (polí icas, cul u ais, a ís icas,
e c.), no con ex o dunha p axe social o al que in eg a o coñecemen o e a acción, a eo ía e a
p ác ica. Máis aló do g ao en que cada indi iduo, g upo social ou sociedade pa icipe nesa p axe
o al, ela é a ac i idade pola que o home se p oduce ou se c ea a si mesmo como se social.
102. PROFESIÓNS SOCIAIS: O mundo das p o esións nace da e olución de ce as uncións
sag adas, que nun p incipio o on asumidas de xei o indisc iminado polos sace do es, a quen se
esponsabilizaba de p o esa no senso de da es emuño público dalgún elemen o sag ado: po
exemplo, a e ou os o os. O anscu so do empo, cos seus co esponden es cambios sociais,
modi ica es a pe cepción asimilando as p o esións a unha ac i idade pe manen e, median e a que se
acionaliza a di isión social do aballo, a endendo a c i e ios dun sabe cons i u i o, modos
especí icos de ec u amen o, au onomía e esponsabilidade social. A p og esi a di e enciación das

p o esións no ma co dunha sociedade cada ez máis complexa, de i a á na súa c ecen e
ca ac e ización de aco do con sinais de iden idade que salien an a na u eza di e encial e plu al das
p o esións. Den o des as, son cuali icadas como sociais as que se p eocupan e ocupan
p io i a iamen e da sociedade e dos p oblemas que lles a ec an ás pe soas e colec i os sociais,
mesmamen e cen ando o seu in e ese nas necesidades sociais, espec o das que desen ol en un
sabe eó ico-p ác ico de nidia p oxección social. Aínda que, en igo , ódalas p o esións son
sociais, adoi an ca aloga se como ales aquelas que se encellan cien í ica e disciplina men e ó
aballo social en senso amplo: educado es, sociólogos, psicólogos, economis as, asis en es sociais,
e c.
103. PROGRAMAS DE TRANSICIÓN: O e aemen o es uc u al do me cado labo al a pa i
dos anos se en a es inxe as opo unidades dos xo es pa a accede ó emp ego. Simul aneamen e
agudízanse os desaxus es en e a o e a educa i a o mal e a cuali icación que demanda un sis ema
p oduc i o en con inua e olución ecnolóxica e o ganiza i a. Pa a esponde a es a p oblemá ica, a
Comunidade Eu opea e ou as ins i ucións públicas poñen en ma cha a pa i de 1979 unha se ie de
inicia i as baixo a denominación xené ica de p og amas de ansición. O ien ados p e e en emen e
a xo es de sec o es sociais des a o ecidos con acaso escola , o seu obxec i o é acili a unha
o mación labo al adap ada ás demandas conc e as dos me cados locais de aballo e cunha
me odoloxía pedagóxica a en a ás mo i acións e ca ac e ís icas especiais dos alumnos. Os
p imei os p og amas ixe on incapé na ansición do sis ema o ma i o ó sis ema labo al, pa a
in eg a pos e io men e un concep o de ansición máis in eg al que con empla ou os compoñen es
inciden es na inse ción dos xo es na sociedade: acceso á i enda, cons i ución de amilia p opia,
sa is acción de demandas cul u ais, de lece , e c.
104. PROGRAMAS SOCIAIS: Responden ás demandas de dinamización, o mación, in eg ación,
o ien ación, xes ión, o ganización..., xe adas en unción dun plan conc e o de acción e in e ención
social, habi ualmen e p omo idos polas adminis acións públicas pa a un pe íodo, un e i o io e
unha poboación de e minados (p. e., o Plan In eg ado de In ancia do Concello de Ba celona, o Plan
de Emp ego Xu enil da Xun a de Galicia ou o Plan Nacional de D ogas do Gobe no do Es ado);
po iso adoi an es a coo denados cos demais p og amas que desen ol en o mesmo Plan. Na
ealidade poden con igu a se como un conxun o de p oxec os sociais o ien ados a unha
in e ención in eg al, espec o da que se de inen obxec i os, xus i icación social, inanciamen o,
cobe u a espacial, me odoloxía, des ina a ios, axen es p o esionais e olun a ios, ecu sos
ma e iais, ins alacións... Cons an basicamen e de cinco ases: es udio da ealidade e das
necesidades sociais da comunidade; deseño de p oxec os; eunión dos ecu sos necesa ios
(humanos, económicos, ma e iais, in aes uc u ais), e busca do apoio da comunidade; execución
das ac i idades p e is as; e a aliación (de obxec i os, esul ados, p oceso, in es imen o, pe soal,
au oa aliación...), elabo ación e p esen ación de in o mes, e e oalimen ación. Algúns ámbi os
especí icos pa a a p og amación social son: p omoción educa i a de adul os, o ien ación xu enil
académico-p o esional, a ención ás necesidades sociais dos xi anos, animación á lec u a... Na
linguaxe co iá designan o conxun o de p incipios, o ien acións e a e as que se p opón ealiza unha
o ganización social ou pa ido polí ico pa a un empo e unha poboación de e minados.
105. PROXECTOS SOCIAIS: P opos as ope a i as nas que se a iculan a ealización dunha se ie
de ac i idades de ca ác e social. T á ase da disposición deseñada de inicia i as que cómp e
desen ol e con c i e io e inalidade social, a pa i duns obxec i os que se o ien an ca a á
sa is acción de necesidades conc e as pa a o desen ol emen o sociocul u al e mello a da calidade
de ida. Rep esen an o g ao máximo de conc eción e especi icidade espec o dun plan ou dun
p og ama social: son as unidades independen es das que se compoñen aqueles, aínda que a súa
execución debe se-lo máis coo denada posible. P ecisan conc e a-los seguin es aspec os: me as e
obxec i os, necesidade ou senso do p oxec o, memb os do equipo execu o , o ganización,
inanciamen o (público, p i ado, conce ado), des ina a ios, cobe u a e i o ial, mé odos e
ac i idades a execu a , empo alización (c onog ama), olun a ios, ecu sos económicos e
ma e iais, ins alacións dispoñibles, e c. As súas ases de desen ol emen o, es uc u almen e poden
se-las mesmas que as dos p og amas sociais. Necesi an in eg a se no e i o io e con a coa
pa icipación da comunidade; a súa concepción p o én de adminis acións públicas, en idades
p i adas ou o ganizacións sociais.
R/S
106. RECURSOS SOCIAIS: Nun senso amplo, son o conxun o de pe soas, ins i ucións,
in aes uc u as, equipamen os ou medios de ipoloxía a iada, dos que dispón unha sociedade pa a
sa is ace-las súas necesidades, posibili ando o log o de me as encelladas á ealización dunha
au én ica polí ica de benes a social. Nun senso máis es ic o, é o conxun o de elemen os humanos,
económicos, ma e iais e in aes uc u ais po encialmen e dispoñibles pa a desen ol e-la
in e ención social, co obxec o de execu a un plan, p og ama, p oxec o ou ac i idade nun
de e minado con ex o social, coa p e ensión de acada de e minadas me as e inalidades. Os
ecu sos clasi ícanse en p es acións sociais e se icios sociais, segundo sexan de uso indi idual ou
colec i o. Así mesmo, pode dis ingui se en e ecu sos sociais de ca ác e xe al e ecu sos sociais
sec o iais. Nos p imei os adoi an incluí se: do acións económicas pa a a coope ación social con
ins i ucións de ámbi o in e nacional, es a al, exional e local; p es acións e sub encións uni e sais;
cen os de in o mación e documen ación, e c. Os ecu sos sociais sec o iais es án en unción de
pe soas e colec i os ós que se conside a obxec o de a ención p e e en e: meno es, xo es, anciáns,
minus álidos, e uxiados e asilados, damni icados en si uacións de eme xencia, e c. Tamén cabe
conside a como ecu sos sociais, en senso amplo, o olun a iado social, os p o esionais sociais, as
asociacións e ou as o ganizacións sociais, os equipamen os sociocul u ais, e c.
107. SERVICIOS CULTURAIS: Ve SERVICIOS EDUCATIVOS/CULTURAIS.
108. SERVICIOS EDUCATIVOS/SERVICIOS CULTURAIS: Conxun o de p es acións de
ca ác e educa i o ou cul u al o e adas polo sec o público, a inicia i a p i ada ou conxun amen e
po ambos. T á ase de ecu sos, in aes uc u as, p og amas e ac i idades o ganizadas que,
median e a in e ención de pe soal expe o e co sopo e de equipamen os e ecu sos axei ados,
p e enden mello a-la si uación e o ni el educa i o e cul u al da poboación dun e i o io, ele ando
a súa calidade de ida de o ma global ou en aspec os sec o iais. Son de especial ele ancia os
se icios educa i os e cul u ais que p es an os municipios; o ganizados en o ma de depa amen os,
ins i u os ou undacións municipais de educación ou cul u a. No caso dos se icios educa i os,
desen ol en p og amas de apoio á escola, de plani icación e i o ial e de dinamización educa i a.
No caso dos se icios cul u ais, ademais do an e io , p omo en p ocesos de c eación e di usión
cul u al no ámbi o municipal co esponden e. Algúns dos p og amas de ini o ios dos se icios
educa i os e cul u ais municipais son os de animación á lec u a, de música na escola, de ea o,
u ilización didác ica das cidades, de animación depo i a, e c.
109. SERVICIOS SOCIAIS: Ins umen os da polí ica social (cen os, equipos, ecu sos, plans,
p og amas) o ien ados sis ema icamen e á acción social pa a a ende e p e i necesidades dos
indi iduos, g upos ou comunidades, pa a esol e-los seus p oblemas socioeconómicos ou de
in eg ación social, pa a a ob ención dun mello benes a social e en de ini i a, pa a acada unha
maio calidade de ida. Son se icios públicos non ilia i os e de axuda social, que se in eg an nas
edes de p o ección social con igu ando un sis ema público de benes a social (do mesmo xei o que
os sis emas escola , sani a io, de emp ego, de pensións). Descen alizadamen e, dependen das
di e en es adminis acións públicas, e dalgunhas en idades p i adas con ou sen ins de luc o.
Segundo o ca ác e da súa in e ención, poden se : a) se icios sociais comuni a ios; poli alen es,
xe ais, uni e sais, asis enciais..., son os máis p óximos ó cidadán, que a a és deles accede ó
sis ema público de se icios sociais; ga an en p es acións básicas como: in o mación e
aseso amen o, axuda a domicilio, apoio amilia e con i encial, inse ción social, p omoción da
pa icipación social e da solida iedade. b) Se icios sociais especializados; di ixidos a sec o es
conc e os da poboación con p oblemas que necesi an unha a ención pa icula izada: mulle es,
amilia, in ancia, xu en ude, e cei a idade, minus álidos, oxicomanías, ma xinados, e uxiados,
eclusos, mino ías é nicas... cos que ealizan un a amen o in ensi o, especializado e ehabili ado
en conxunción cos se icios comuni a ios.
110. SISTEMA FORMATIVO INTEGRADO: Modelo que ai ope a i a a iloso ía de cidade
educado a a a és dun pac o en e o conxun o de en idades o ma i as que es án p esen es nun
de e minado espacio social. Os axen es e as uncións de cada un deles son os seguin es: con
espec o ás en idades locais -en especial ós concellos-, co espóndelles plani ica e o ganiza
globalmen e o e i o io, así como canaliza-lo comp omiso dos ou os in e locu o es da comunidade
pa a man e unha elación es able e acili a-la súa pa icipación; a escola, median e a e lexión e a
ecomposición, é a ins i ución á que compe e ans o ma-la expe iencia i al que o ece o e i o io
en expe iencia cul u al; a amilia asegu a que o i ine a io o ma i o de nenos e xo es non se eduza
ó pe íodo escola ; a es uc u a p oduc i a pública e p i ada encá gase de di e si ica ó máximo a
expe iencia i al que o ece a sociedade; as asociacións e colec i os cidadáns, e eb ado es da
ida local, posibili an di e en es ías de conexión coa cidade, des acando o papel do olun a iado
como ía de co esponsabilidade nas dinámicas comuni a ias.
111. SOCIALIZACIÓN: Conxun o de p ocesos polos que un indi iduo adop a as c enzas, as
no mas e os modos de pensa da comunidade na que se desen ol e, así como as capacidades que
lle pe mi en ac ua como un compoñen e máis dos g upos e da sociedade global. Ensamblaxe pola
que un no o memb o da sociedade in e io iza a súa iden idade social, p oceso que malia
p olonga se ó longo de oda a ida, ac úa con maio in ensidade nos p imei os anos. Facili a a
in eg ación social e a adap ación p opo cionando pau as de compo amen o que son
acep adas/ exei adas pola comunidade median e mecanismos de ecoñecemen o e sanción máis ou
menos o malizados. P omo e a sociabilidade ( ocación social) do se humano, undamen al pa a o
seu desen ol emen o in eg al en can o suxei o pe encen e a unha comunidade que compa e unha
se ie de alo es, cad os espacio- empo ais, adicións, hábi os e es a exias o ganiza i as,
condicionadas pola his o ia e o medio social e na u al. Pode dis ingui se en e unha socialización
p ima ia, unción que lle co esponde á amilia como p incipal axencia socializado a ( ansmi e as
imp esións sociais básicas), e unha socialización secunda ia exe cida pola escola, os compañei os,
a ig exa, o aballo, os medios de comunicación... (que ma izan e amplían esas pau as básicas).
Man én elación cos e mos acul u ación e endocul u ización.
112. SOCIEDADE: Na linguaxe co iá e í ese a un conxun o máis ou menos amplo de pe soas,
pobos e nacións que con i en en e si, como exp esión dunha iden idade e in e acción social
es able, dependen e de o mas ou ipos de o ganización social (polí icos, elixiosos, cul u ais, e c.)
ecoñecidos his o icamen e. Some ida a di e en es lec u as sociolóxicas, considé ase que a
sociedade semp e implica unha ce a o alidade: desde a humanidade mesma a a os di e sos g upos
sociais que con igu an a ida en común, pasando pola súa in e p e ación como un sis ema social no
que se ins i ucionalizan as a e as básicas da ci ilización humana. Os seus azos es uc u ais e
dinámicos implican di e en es egula idades ( elacións sociais, di isión en clases, pau as
o ganiza i as, e c.) nas que se consolida a súa ca ac e ización como o sis ema de ódolos sis emas
sociais -pasados, p esen es e u u os-, que di ixe e egula po si mesmo a e olución social. Pódese
sinala que os a ibu os es uc u ais da sociedade exe cen unha conside able in luencia nos
compo amen os indi iduais, acon ecendo amén que as accións humanas ec ean e mudan aqueles
a ibu os, ás eces de xei o signi ica i o.
113. SOCIEDADE DA INFORMACIÓN: Nunha ase inicial, a sociedade indus ial
ca ac e izouse pola in oducción de ecnoloxías ab ís e de anspo e que pe mi i on a elabo ación
e dis ibución masi a de manu ac u as. Nas úl imas décadas a p oducción e anspo e de
me cado ías oi elegada a un segundo plano pola mobilidade dos capi ais mone a ios e a o e a de
se icios (sociedade de se icios). Pa a moi os analis as, i imos a ansición a ou a ase,
ca ac e izada pola inco po ación de no as ecnoloxías in o má icas e elemá icas que pe mi en a
codi icación de calque a ipo de in o mación, o seu p ocesado inmedia o e a súa ápida
dispoñibilidade en edes de alcance mundial: a sociedade da in o mación. Nes e escena io, é a
posesión dos coñecemen os ( amén se ala da sociedade do coñecemen o) que pe mi en codi ica e
p ocesa-la in o mación, a que a o ece a apa ición dunha no a eli e social hipe cuali icada,
men es que se debuxa un no o ipo de anal abe ismo in o macional como ac o engadido de
exclusión e dualización social.
114. SOCIOLOXÍA DA EDUCACIÓN: Nas Ciencias da Educación, e po ex ensión nas Ciencias
Sociais, aplícase es a denominación á disciplina cien í ica e académica que es udia a educación en
an o que ei o e p ác ica social. Con es a inalidade eco e a concep os, mé odos e eo ías
sociolóxicas que aspi an a desc ibi , in e p e a e explica-las múl iples elacións que se es ablecen
en e a educación e a sociedade. Como ama pa icula da socioloxía da cul u a e do coñecemen o,
achega en oques e pe spec i as que p oblema izan os discu sos educa i os e as súas
co esponden es p ác icas, an o no que a inxe á súa con igu ación es uc u al como ós p ocesos e
dinámicas que desen ol en. Nes e senso, en e as súas p eocupacións cien í icas p io i a ias
podemos menciona-las que se elacionan coa análise da educación como cons ucción social, o
es udio dos p ocesos de socialización, a concepción e uncionamen o dos sis emas e ins i ucións
educa i as, os p ocesos de elabo ación e ansmisión cul u al, a es a i icación social e as súas
epe cusións na ep oducción das desigualdades educa i as, as elacións en e a educación e os
p ocesos de ans o mación social, e c. Son emas e p oblemas ó edo dos que se con igu an
di e en es liñas de in es igación sociolóxica, ele an es pa a en ende-las ci cuns ancias nas que se
desen ol e a educación na sociedade con empo ánea, en unción de di e sas ealidades e con ex os
sociopolí icos e económicos.
115. SOLIDARIEDADE: Comp omiso olun a io con aído po ce os suxei os ou g upos pa a
con ou os que se a opan en si uacións p oblemá icas ou disc imina o ias, pa icipando con eles na
comp ensión das súas di icul ades (de aballo, elacións sociais, educación, sanidade...), co
obxec o de minimiza ou elimina-las súas causas e esul ados. Tamén pode a a se dunha adhesión
ci cuns ancial ás opinións, ideais, accións ou ac i udes dou as pe soas, compa indo as súas
consecuencias. Na súa mani es ación coinciden ac i udes, alo es e ci cuns ancias de di e sa
na u eza, en e os que se poden menciona o desin e ese, a u ilidade social, a olun a iedade, a
coope ación social e a concienciación, desde de e minadas pe spec i as é icas ou mo ais de axuda.
P ospe a especialmen e on e a si uacións de gue a, ame, de iciencias educa i as, acismo,
xeno obia, sexismo, desemp ego, ca encia de i endas, disc iminacións cul u ais, e c. Nas
sociedades occiden ais é un alo que es á expe imen ando un o e c ecemen o, malia que i o
como an eceden es desde empos an igos a ca idade e a bene icencia (aínda que non e an accións
desin e esadas). A solida iedade é o ce ne de moi os mo emen os sociais con empo áneos,
ep esen ando as O.N.G.s unha das súas mello es exp esións.

T
116. TECNOLOXÍA SOCIAL: Pe spec i a ou en oque adop ado nas Ciencias Sociais pa a se
e e i ó uso e aplicación sis emá ica do coñecemen o cien í ico a p oblemas p ác icos, pa a os que
se o mulan me as p ees ablecidas e sis emas de in e ención o ien ados empi icamen e. Na súa
ca ac e ización como unha ciencia da acción (sabe p ác ico), aspi a a ans o ma-lo coñecemen o
en posibilidades de ac uación, semp e a pa i de in o macións e p ocedemen os nos que se poñan
as o zas da na u eza, das pe soas e das o ganizacións sociais a disposición de de e minadas
inalidades. Adqui e es a u o p opio na medida en que sa is ace o obxec i o básico de o nece
solucións e ec i as ós p oblemas conc e os que eñen os indi iduos e as colec i idades, o que pode
da luga a p oduc os inma e iais como poden se unha es a exia, un planning de ac uación, unha
me odoloxía de in e ención, e c. En an o que p oxección adap a i a da ciencia a un de e minado
posicionamen o eó ico e me odolóxico, compo a compoñen es ideolóxicas, no ma i as e
axiolóxicas que inciden sob e odo no que é máis con enien e, ú il, p ác ico, e c., o que le a en si
dic amina sob e a acionalidade das me as que se espe an consegui , a e icacia da acción, a súa
empo alidade e, mesmamen e, sob e a súa endabilidade económica. Nes e senso, a in e ención
social non pode esponde unicamen e a in uicións ou a ci cuns ancias ocasionais. Ben ó con a io,
implica adop a c i e ios de plani icación e execución sis emá ica dunha acción, espec o da que
deben cla i ica se, cando menos, aspec os coma os seguin es: p incipios eó icos de e e encia,
g upos sociais sob e os que se ac úa, obxec i os pa a consegui , es a exias que cómp e adop a ,
dispoñibilidade de ecu sos e écnicas, empo alidade, p ocedemen os a alia i os, e c.
117. TEMPOS SOCIAIS: Como ca ego ía de alcance simbólico e ma e ial que as pe soas
adqui imos e u ilizamos como medio de o ien ación e sabe , o empo ep esen a un concep o cla e
pa a a sinc onización da ida social. A pe cepción máis elemen al que emos do mesmo consis e en
di e encia un an es, un ago a e un despois, habi ualmen e exp esados nun pasado (o que se
lemb a), nun p esen e (o que se expe imen a) e nun u u o (o que se espe a), cos que se dis ingue a
du ación e sucesión das i encias humanas, das elacións que es ablecen as pe soas en e si, e das
in e accións des as coa na u eza. Na súa concepción social, o empo di e si ícase en ni eis e
o mas que ab anguen: un empo pe soal, ela i o ós indi iduos; un empo de in e acción, p opio
dos g upos e das elacións in o mais; un empo ins i ucional, ca ac e ís ico das bu oc acias e ou as
o ganizacións o mais; e un empo cíclico (días, semanas, meses, anos...), no plano máis amplo das
mani es acións sociais e cul u ais. En xe al, son empos que na sociedade con empo ánea adqui en
un signi icado plu al, que amplía ou educe o seu alo en unción das pe soas e a súa calidade de
ida, p oxec ándose en ámbi os an dispa es coma o depo e, a elixión, o aballo, a educación, o
come cio ou o lece . Polo demais, non debe esquece se que os modos de expe imen a-la elación co
empo son de g ande impo ancia pa a as cul u as e as pe sonalidades indi iduais, xa que aquel
ac úa simul aneamen e como causa e consecuencia de ce os alo es e in e accións sociais.
118. TEORÍA DA EDUCACIÓN: Pa indo dunha conside ación global do concep o de eo ía, en
an o que cons ucción in elec ual a a és da que se p e ende o ganiza sis ema icamen e a
desc ición e o ganización dun de e minado campo cien í ico, a Teo ía da Educación ep esen a un
ámbi o especí ico da eo ía e do sabe social, nes e caso e e ido á educación e ós di e en es
p ocesos nos que se conc e an as expe iencias educa i as. En calque a caso é un e mo equí oco
que admi e di e en es lec u as: sexa como sis ema cohe en e de pensamen o ó edo da educación,
sexa como eo ías cien i icamen e cons uídas sob e p oblemas educacionais, ou como disciplina
académica na que se elabo an ep esen acións e discu sos singula es sob e a educación e o seu
coñecemen o cien í ico. Malia odo, con igu a un ámbi o p i ilexiado pa a a e lexión e o
desen ol emen o do que ace pedagóxico, ó que achega ideas, p incipios e no mas que posibili an
desc ibi , explica , an icipa e/ou egula-lo desen ol emen o da educación como p ác ica social
complexa. Na concepción que compa en di e en es au o es, a Teo ía da Educación cons i úe un
e e en e p incipal pa a as p ác icas educa i as, a modo dunha eo ía p ác ica, a gumen ando que na
súa es uc u a cien í ica es án implíci os supos os cla e sob e os ins da educación, a na u eza
social das pe soas e a súa educabilidade, a c eación do coñecemen o e o desen ol emen o dos
mé odos pedagóxicos; es es supos os ac úan como sopo e das ecomendacións p ác icas.
119. TEORÍAS SOCIAIS: As eo ías son, en xe al, un conxun o o ganizado de p incipios, eg as
ou leis cien í icas, median e as que se p e enden explica e/ou in e p e a uns de e minados ei os
ou ealidades. Polo común, xé anse e desen ól ense a a és de ca ego ías e concep os que
ou o gan signi icado a p oposicións in e elacionadas de modo sis emá ico. A súa aplicación ás
ealidades sociais conc é ase en pe spec i as e en oques plu ais sob e a na u eza do compo amen o
humano e da sociedade, que in en an explica , desde condicións sociais xe ais a a sucesos
conc e os, segundo as ca ac e ís icas da poboación, dos escena ios ou dos empos. Nas Ciencias
Sociais adói anse dis ingui es ni eis de eo ía: as g andes eo ías (pa adigmas) e os seus modelos
eó icos elacionados; as eo ías o mais e de ango in e medio; e as eo ías subs an i as. Como
discu sos in elec uais nos que se e lic en a imaxinación e o pensamen o social, cons i úen un
sopo e undamen al pa a o coñecemen o e a acción social, nas súas di e en es ciencias e
disciplinas cien í icas: His o ia, An opoloxía, Socioloxía, Economía, Psicoloxía, Pedagoxía, e c.
En conxun o ep esen an unha e e encia ineludible pa a si ua se nas ealidades sociais, an o pa a
coñecelas e analizalas como pa a xus i ica-lo seu cambio, nun ou nou o senso.
120. TERRITORIO: En éndese po al o espacio ísico que se e de hábi a a un g upo humano. A
in luencia do e i o io na con igu ación das sociedades humanas é unha cues ión con o e ida. As
elacións en e as comunidades humanas e o e i o io que habi an empezan a analiza se no século
XIX, con igu ando o obxec o de disciplinas como a Ecoloxía Humana, a Ecoloxía Social ou a
Xeog a ía Humana. Na análise des as elacións dis ínguense dous pa adigmas in e p e a i os: o
de e minis a, cen ado na c enza en que os elemen os ísicos dun e i o io condicionan as pau as
cul u ais e sociais da comunidade que o habi a; e o posibilis a, que conside a que o ambien e ísico
in lúe,nas o mas cul u ais e de o ganización social, pe o non as de e mina. Un ac o impo an e
na capacidade humana pa a libe a se dos condicionan es espaciais é o ni el de desen ol emen o
ecnolóxico: un meno desen ol emen o cons a a unha maio dependencia das a iables ísicas que
ca ac e izan o hábi a na u al dunha comunidade; po con a, as sociedades ecnoloxicamen e
a anzadas e socialmen e máis complexas poden ocupa un e i o io (de inindo unha á ea cul u al)
que ag upe á eas na u ais con ca ac e ís icas bio ísicas moi di e en es en e si. No e i o io
mani és anse de o ma isible os p ocesos económicos, sociais, polí icos e cul u ais; así mesmo, os
dis in os ac o es cul u ais, cos seus p oxec os, expe iencias, necesidades, condicións de p oducción
e compo amen os. T á ase, po an o, dun espacio de iden i icación, luga de encon o e de
accións.
121. TOLERANCIA: Respec o ou conside ación a calque a opinión, ideoloxía, a e, indumen a ia,
aza, co , lingua, nacionalidade, clase social, elixión, ou calque a ou a exp esión, condición ou
ci cuns ancia pe soal ou social, malia que sexa di e en e á que se p o esa, ou á maio i a ia dunha
comunidade. Os indi iduos e g upos ole an es amosan unha ac i ude abe a, au oc í ica, dialóxica
e alo an ou as mani es acións cul u ais (p. e. das mino ías é nicas), pa a cons uí sob e o
di e en e unha cul u a uni e sal. Conside ada e mesmo p omo ida polas leis das sociedades
mode nas, que pe mi en celeb a calque a ac i idade que non pe u be a con i encia cidadá, a
ole ancia ga an e os de ei os de xus iza, igualdade e libe dade de exp esión, e asén ase en é icas ou
ideoloxías solida ias. A educación pa a a ole ancia nace e bo do p og esi o de e io o da
con i encia en e os cidadáns e en e as cul u as na ac ualidade, coa inalidade de omen a-la
adap ación e a in eg ación en e cul u as di e en es, a a és da análise, o deba e cons uc i o e a
concienciación da poboación sob e os p oblemas que so en aquelas pe soas con ca ac e ís icas
dis in as ás da maio ía, ou que son obxec o de ma xinación e disc iminación social. Os
mo emen os sociais e as o ganizacións sociais acos uman si ua-la ole ancia na anga da dos seus
p incipios, exis indo xa asociacións coa misión exclusi a de loi a con a calque a o ma de
in ole ancia.
122. TRABALLADOR SOCIAL: P o esional da acción social, posuido dunha o mación
mul idisciplina en T aballo Social, se icios sociais, Pedagoxía Social, De ei o do T aballo e da
Segu idade Social, Ciencias Polí icas e da Adminis ación, Socioloxía, Psicoloxía Social e
E olu i a, An opoloxía Social... Como al, di ulga, aseso a e in e én no deseño de polí icas
sociais a o ecedo as do desen ol emen o local e do benes a comuni a io, conside ando os
di e en es con ex os económico, social e cul u al; ealiza uncións de p omoción, in es igación,
animación sociocul u al, p e ención e asis encia social a indi iduos, g upos e comunidades;
desen ol e e o ganiza se icios sociais; acili a ecu sos ins i ucionais; p omo e capacidades e
ecu sos indi iduais e colec i os; e en de ini i a, omen a o benes a social, a saúde, a educación e
a calidade de ida. Pa a ealiza-lo seu labo , p ecisa dispoñe das ap i udes comúns ós p o esionais
do social ( esponsabilidade, capacidade de elacións humanas) e coñece-las necesidades sociais e
os ecu sos que posúe a sociedade pa a as soluciona . Realiza a súa ac i idade, xun o con ou os
p o esionais, en O ganismos públicos e p i ados (se icios sociais -comuni a ios e especializados-,
emp esas, concellos, cen os sani a ios...), a endendo a di e sas si uacións e p oblemá icas:
d ogodependencias, xu en ude, ellez, ma xinación social, minus alías, mino ías é nicas... e
ac uando como p omo o do es o zo comuni a io. Es a denominación subs i úe, non sen
disc epancias, á exp esión asis en e social, pa a iden i ica-los diplomados nunha Escola
Uni e si a ia de T aballo Social.
123. TRABALLO COMUNITARIO: In e ención social especializada de na u eza
in e disciplina (Educación Social, Psicoloxía, T aballo Social...), o ien ada ó desen ol emen o
in eg al dunha á ea e i o ial de e minada e á mello a do seu ni el de ida, asis indo e p e endo as
necesidades da poboación, ealizando ac i idades con a a ma xinación e a disc iminación social,
apoiando sec o es sociais des a o ecidos, e desen ol endo a e as de dinamización social; ademais,
adoi a con a coa solida iedade e o apoio do olun a iado social, e a pa icipación da p opia
comunidade. A súa e e encia e i o ial e humana son as comunidades locais, ás que a a de
concede pleno p o agonismo e esponsabilidade espec o das inicia i as que se p omo en. Os
educado es sociais ealizan aballo comuni a io cando in e eñen a a és de di e sas écnicas,
es a exias, ac i idades e ecu sos, en a e as comuni a ias ales como animación sociocul u al,
educación pe manen e e de adul os, educación ambien al, educación pa a a paz, educación de úa,
o mación cí ica, p e ención de d ogodependencias, axuda a e uxiados e ma xinados, e c.
124. TRABALLO SOCIAL: Fo ma de in e ención social supe ado a da asis encia social, que
ealizan os aballado es sociais en elación a pe soas, g upos, ins i ucións e comunidades e que se
ope a a a és da polí ica social, dos se icios sociais e da acción social. Ac i idade p o esional
o ganizada e desen ol ida in encionalmen e pa a a co ección de si uacións pe soais ou colec i as
conside adas socialmen e como non desexadas, que esponde ós p oblemas e necesidades sociais
desde un en oque global e in eg ado, pa a o que u iliza os ecu sos sociais e di e sos mé odos de
diagnós ico e in e ención das Ciencias Sociais: en e is as, dinámica de g upos, xogo de oles...
O ién ase ó log o da au onomía pe soal, elacións humanas e solida iedade, o mación, animación
sociocul u al, pa icipación social, desen ol emen o da comunidade, adap ación á sociedade e
mello a do benes a e da calidade de ida. Di e sos au o es subliñan a súa unción de
concienciación, mobilización e o ganización dos colec i os sociais pa a que, nun p oceso de
p omoción do au o-desen ol emen o in e dependen e, indi iduos, g upos e comunidades,
ealizando p oxec os de T aballo Social in oducidos c i icamen e e ac uando nas súas p opias
o ganizacións, pa icipen in ensamen e na ealización dun p oxec o polí ico que signi ique o
ánsi o dunha si uación de dominación e ma xinalidade a ou a de plena pa icipación na ida
polí ica, económica e social.
U/V/X
125. UNIVERSIDADES POPULARES: Reciben es a denominación as ins i ucións que ga dan
elación pola súa inicia i a e expe iencia cun mo emen o educacional, xu dido en F ancia e
singula izado his o icamen e en España, que se ca ac e iza po p omo e-la pa icipación social nas
a e as cul u ais, p io izando a a ención ós sec o es máis des a o ecidos da sociedade, an o desde a
pe spec i a educa i a como desde a sociocul u al. As súas ac uacións, con en oques e o ien acións
que esponden á iloso ía dunha educación e cul u a pa a odos, a an de globaliza e in eg a-las
dinámicas e ecu sos exis en es nun de e minado e i o io, comp ome endo as adminis acións
locais (concellos) na sa is acción das necesidades da poboación, impulsando o desen ol emen o
in eg al das comunidades locais. Con es a inalidade p omo en unha ampla gama de ac i idades
o ma i as, en e as que se inclúen: ecupe ación da cul u a popula , sa is acción de necesidades
básicas de ap endizaxe, o mación pa a o emp ego, coñecemen os pa a a ida co iá, ac ualización
de linguaxes especí icas... Xe almen e moi encelladas á educación de pe soas adul as, es án
o ganizadas nunha ede, e mesmo con an cunha ede ación que as in eg a e coo dena.
126. VALORES: Te mo complexo de múl iples signi icados. No eido educa i o pode se de inido
como obxec i o e con ido da educación, ac uando como e eb ado dos p ocesos educa i os. A
cues ión dos alo es xo de na elación en e educación e cul u a, na medida en que a ían dunha
sociedade a ou a e es án implíci os, e explicí anse no p oceso de socialización nunha comunidade
de e minada. Na medida en que os alo es con igu an a conduc a, ideas e sen imen os das pe soas,
cons i úen un campo eó ico e p ác ico de g ande in e ese desde unha pe spec i a educa i a. Así,
nos úl imos anos oi adqui indo p og esi a consis encia a denominada educación en alo es, que se
cen a no es udio e análise dos alo es in e io izados a ni el social e indi idual, pa a posibili a
unha e lexión sob e eles e sob e a súa pos e io modi icación e bo duns pa áme os básicos e
comúns a ódalas cul u as, que podemos denomina é ica uni e sal. A educación en alo es, opos a
ó adou inamen o, en como obxec i o o omen o da capacidade c í ica que pe mi a un
posicionamen o indi idual e colec i o máis solida io, ecolóxico, pací ico e coope a i o on e á
ealidade. A opa des e xei o conexións coa educación mo al e a educación cí ica, que pe seguen o
desen ol emen o e a o mación das capacidades posibili ado as dunha o ien ación acional e
au ónoma en si uacións de con lic o de alo es. A ac ual e o ma educa i a concédelle g ande
impo ancia a es e ema, que desen ol e nos denominados eixes ans e sais.
127. VELLEZ: De adei a das e apas c onolóxicas e bio-psicolóxicas nas que se acos uma di idi-
lo p oceso de desen ol emen o i al humano. A ellez - amén iden i icada como e cei a e/ou
cua a idade- como ase social comp endida en e a xubilación e o pasamen o, considé ase unha
conquis a das sociedades mode nas pos-indus iais, nas que o ciclo de ida ac i a encellada ó
aballo ema a an es que o ciclo de ida biolóxica. Na ac ualidade á ase dun colec i o que malia
e ampliado a súa p esencia demog á ica, padece unha inde inición do seu ol social, de i ado da
pe da de peso na sociedade mode na, especialmen e na amilia e no sis ema p oduc i o. Tales
ci cuns ancias o ixinan sociopa oloxías como illamen o social, sensación de inu ilidade,
inac i idade ( esul ado do abandono dos ci cuí os económicos), soidade, dep esións e de e io o das
elacións comunica i as cos amilia es e coa sociedade. Con odo, o cons an e inc emen o des e
sec o debido ó p og esi o en ellecemen o poboacional, xun o coa mello a da súa calidade de ida
e si uación económica, es á con e éndoo nun dos p incipais ámbi os de in e ención dos
p o esionais da acción social (xe on ólogos, sociólogos, educado es sociais, pedagogos,
aballado es sociais, psicólogos...), desde di e en es inicia i as e p og amas (a ención
in e disciplina , asis encia sani a ia, dinamización, in eg ación social e amilia , u ismo,
acilidades pa a o pago de i endas...) que p omo en adminis acións públicas, o ganizacións
sociais ou emp esas do lece pa a a e cei a idade. Respec o da educación, a Pedagoxía
Xe on olóxica ou da Te cei a Idade é un dos campos de es udio e in e ención da educación de
adul os.
128. VOLUNTARIADO SOCIAL: En xe al, aplícase es e concep o ó mo emen o social