Lingua e xénero en Galicia: estado da cuestión

1
3
Lingua e xéne o en Galicia:
es ado da cues ión
4
Lingua e xéne o
Semina io de Sociolingüís ica
da Real Academia Galega
Ma ía López-Sández
Xaquín Lo edo Gu ié ez
Gabino S. Vázquez-G andío
Edi a:
Real Academia Galega
ISBN:
978-84-17807-24-5
Depósi o Legal:
C 2127-2022
DOI:
h ps://doi.o g/10.32766/ ag.414
© Real Academia Galega, 2022
Maque ación:
Lugami A es G á icas
5
Sección de Lingua / Semina io de Sociolingüís ica
Lingua e xéne o en Galicia:
es ado da cues ión

6
Lingua e xéne o
7
Ag adecemen os
A ealización des a in es igación non se ía posible sen a colabo ación da Depu ación
de Pon e ed a.
O noso ag adecemen o ai, amén, pa a o in es igado Biei o Sil a Valdi ia e
o écnico Ósca Macei as Rod íguez enca gado de e isa e adap a as on es secun-
da ias u ilizadas nes e aballo.
8
Lingua e xéne o
9
1. Bases e an eceden es
A lingua e o xéne o, al como se exp esan en Galicia, esponden, de o ma pa adig-
má ica, á noción de in e seccionalidade. É pe inen e de é monos na his o ia des e
concep o, que xu diu en e as mulle es neg as no eame icanas lesbianas e socialis as,
nas que con luían múl iples exclusións, ao oma en conciencia de que es as non ac-
úan po sepa ado, senón que se condicionan e en elazan dun xei o complexo e sis é-
mico. Na ob a de Kimbe lé C enshaw (1991) acádase a súa o malización de ini i a,
polo que es a esul a de indubidable u ilidade pa a comp ende mos a in e acción
en e as disc iminacións múl iples e os complexos mecanismos iden i a ios e, malia
que aza, clase e xéne o xoga on un papel cen al nos es udos sob e es e concep o,
amén a lingua, especialmen e nos con ex os mul ilingües nos que ope an dis in os
sis emas de xe a quización e alo ación, apa ece como un ma cado que in e seccio-
na cos ou os elemen os en xogo. Así o exp esa on Collins e Bilge (2016):
In e sec ionali y is a way o unde s anding and analyzing he complexi y in he wo ld,
in people, and in human expe ience. The e en s and condi ions o social and poli ical
li e and he sel can seldom be unde s ood as shaped by one ac o . They a e gene ally
shaped by many ac o s in di e se and mu ually in luencing ways (p. 2)1.
A complexidade dos usos lingüís icos, pa icula men e nos con ex os mul i-
lingües, p o oca nume osas e in e esan es elacións en e as condu as lingüís icas e
pa áme os ales como a idade, a clase social, o luga de nacemen o e esidencia ou,
cla o es á, o xéne o, que ma ca odos os aspec os da ida e pe mea o uncionamen o
social dun xei o que só nos úl imos anos es amos comezando a comp ende . Es e ipo
de uncionamen os, a ibucións e alo es que con o man o imaxina io social pe ma-
necen a miúdo implíci os e, xus amen e po que os in e io izamos e na u alizamos,
non é inmedia o nin doado oma conciencia de odas as súas implicacións e ma ices.
1 A in e seccionalidade é unha o ma de en ende e analiza a complexidade no mundo, nas pe soas
e na expe iencia humana. Os acon ecemen os e as condicións da ida social e polí ica e do eu
a amen e poden en ende se como moldeados po un ac o . Polo xe al es án moldeados po nu-
me osos ac o es de o mas di e sas e que se in lúen de o ma mu ua ( adución p opia do inglés).
16
Lingua e xéne o
While s udies o he in e play o language use and gende ed iden i y ha e poin ed o
he complex in e ac ions be ween he wo, and while esea ches ha e simila ly conside-
ed he ways in which endange ed languages o he i age se e as esou ces in he cons-
uc ion o iden i y in communi ies ocused on language e i aliza ion, he in e sec-
ion o hese wo ields o s udy has only a ely been examined (Ahle s 2012, p. 259)3.
Así, a con luencia da sociolingüís ica coa eo ía de xéne o pode esul a de
in e ese en múl iples sen idos e cada unha des as disciplinas pode dei a unha pe s-
pec i a iluminado a sob e os p oblemas o mulados pola ou a. En ambos os dous
casos hai un achegamen o á análise da desigualdade social, as elacións de pode e
a cons ución social das xe a quías. Os p ocesos diglósicos plasman si uacións de
desigualdade e exclusión social, men es que, in e samen e, os de no malización
e e i alización poden en ende se como ligados a un p oceso de inclusión no que
amén o xéne o é unha compoñen e de p imei a o de. A de ensa da lingua galega é
máis cla a en de e minados colec i os e mo emen os sociais en e os que se inclúe
o mo emen o eminis a. A esis encia ou o exei amen o aos pa óns de xéne o é un
ac o de sensibilización ca a aos, igualmen e cul u ais e a bi a ios, alo es a ibuí-
dos ás linguas. De aí, daquela, que ce os colec i os con lúan na de ensa das mulle es
e na dos de ei os lingüís icos e na loi a pola dinamización e no malización da lingua.
A is o súmase a eminización dalgúns colec i os p o esionais, como o p o eso ado,
pa icula men e ac i o na de ensa do idioma.
A análise da elación en e lingua e xéne o o ién ase, undamen almen e, á
iden i icación, desc ición e explicación das di e enzas obse adas no uso e nas ac-
i udes lingüís icas en unción do pa áme o xéne o: que papel di e encial xogan
homes e mulle es na ansmisión lingüís ica in e xene acional; como se usa e en que
con ex o a lingua po pa e de mulle es e homes; que dis in a p edisposición eñen
es es colec i os a enómenos como a con e xencia ou o neo alan ismo; que di e enzas
exis en nas compe encias o mais e au ope cibidas e c. Con amos con aballos cuan-
i a i os que sos eñen que, aínda que as di e enzas no uso habi ual do galego non
son amplas, si son egula es e man idas no empo, cunha p esenza meno do galego
en e as mulle es. Os da os dispoñibles pe mí ennos achega nos ás di e enzas en e
3 Aínda que os es udos sob e a in e acción das p ác icas lingüís icas e a iden idade de xé-ne o
sinala on as complexas in e accións en e ambos, e aínda que as in es igacións con-si¬de a on
de xei o semellan e as o mas en que as linguas pa imoniais en pe igo de ex inción se en como
ecu sos na cons ución da iden idade en comunidades cen adas na e i alización lingüís ica,
apenas se analizou a in e sección des es dous campos de es udo ( adución p opia do inglés).

17
con ex os e ipos de uso, así como nas compe encias. Quizais as di e enzas pode ían
se máis subs an i as se dispuxésemos de aballos deseñados especi icamen e pa a
in es iga es a elación.
Suá ez Fe nández (2010, p. 21) sin e izou as ca ac e ís icas que se iñe on
asociando á linguaxe das mulle es como pa e da cons ución da súa iden idade,
enume ando e, ao mesmo empo, p oblema izando “a súa maio inclinación polas
o mas no ma i as, a mei ande p edisposición ao cambio de lingua baixo o c i e io
de co esía ou a p e e encia polas a iedades de p es ixio”. Po ou a banda, amén
documen ou o empe án in e ese pola cues ión da lingua e o xéne o en Manuel
Ga cía Ba os, quen, na al u a de 1930, e lexionaba xa sob e as causas da maio
endencia das mulle es á adopción do cas elán e a aliña se co que “impe a” ou o
que se impón, po un “pa o medo ao idículo” e, nas clases al as, como un xei o de
ma caxe de dis inción social. A eno me masa de da os sociolingüís icos acumulada
nos úl imos anos pe mí enos a onda na ealidade da elación en e lingua e xéne-
o pa a alén das imp esións ou xuízos subxec i os, co obo ando, coa ealidade da
análise cuan i a i a, as in uicións que ao espec o se eñen p o e ido ou se sos eñen
socialmen e. Mais o ce o é que non semp e se a endeu de o ma especí ica á a iable
xéne o, polo que es a, no conxun o de es udos, enquisas e aballos empí icos, po
p ocesa , de xei o igo oso e de conxun o, a incidencia des a a iable, que cons i úe
o sen ido úl imo des e aballo.
O noso p opósi o é, daquela, con ibuí mos ao es udo des a in e sección de
máxima ele ancia no con ex o galego, da que c emos que se poden ex ae conclu-
sións ex apolables a análogos con ex os mul ilingües; mais o impo an e é que is o
axuda á a unha comp ensión con ex ualizada des es p ocesos en Galicia como ía
pa a a o ece mos o necesa io p oceso de e i alización lingüís ica e o a ance ca a á
igualdade. Ese é o noso in úl imo, pois, como cons a aba Olga Cas o (2010, p. 58):
“na enc ucillada xéne o/nación, cómp e escolle mos... as dúas”.
1.2. A exp esión lingüís ica do xéne o
Nos úl imos empos acadou eno me ele ancia social a a ención á codi icación lin-
güís ica de cues ións ligadas ao xéne o. Po iso, malia non cons i uí o ema do noso
aballo e es a só pa cialmen e elacionado con el, non podemos deixa de oma es e
deba e social como unha exp esión da impo ancia que en e o in e ese que espe a
na ac ualidade a dico omía lingua e xéne o.
1. Bases e an eceden es
18
Lingua e xéne o
Nos idiomas con xéne o g ama ical onde unha ca ego ía mo olóxica es á liga-
da á exp esión semán ica de di e enzas de xéne o, pe o ao empo se expande máis aló
dese signi icado, as consecuencias simbólicas son eno mes. Só a xei o de exemplo, as
oposicións día-noi e, Sol-Lúa, con ca ego ías an agónicas de base animis a, se i on
a miúdo como base pa a o mulacións mi olóxicas e a ís icas nas que es e ou aquel
elemen o na u al se ep esen aba, an opomo icamen e, como home ou mulle . Así,
men es no mundo anglosaxón a mo e é maio i a iamen e ep esen ada como un
home e e e ida co p onome masculino “he”, na cul u a galega as igu acións da
mesma p odúcense a a és de o mas emininas; ou men es en alemán a Lúa se
an opomo iza como home (de aco do co xéne o g ama ical que lle co esponde:
de Mond), en galego e as linguas nas que en ma ca g ama ical eminina a súa con-
side ación mi olóxica ou an opomo izada adqui e sis ema icamen e es a na u eza.
Todo is o e idencia que o xéne o g ama ical en in luencias nas nosas pe cepcións
que sobo dan unha designación neu a da ealidade.
A lingua é unha c eación cul u al colec i a en cons an e mu ación. Es á con-
inuamen e adap ándose. Como esul ado dun p oceso his ó ico, codi ícanse nela os
alo es da sociedade que a c ea. A nosa cul u a pa ia cal in ég ase, así, no idioma,
enquís ase nos seus di e sos planos, ag omando, logo, en e mos e concep os que se
a opan no ni el léxico-semán ico e amén naquilo que é máis di ícil de muda e de-
cons uí : na p opia mo oloxía, nas ca ego ías lingüís icas e os mo emas lexi os. A
di icul ade pa a oma mos conciencia daquilo que es á xa codi icado na p opia es u-
u a lingüís ica deu luga ao desacougo exp esado po Ca me He mida Gulías (2010)
nas conclusións do seu aballo a edo do sexismo nos diciona ios de galego. Mesmo
no diciona io do que oi coau o a, que con ou cun equipo pa i a io que ac uou, xa
de pa ida, guiado po unha on ade de eliminación do and ocen ismo, o sexismo
pe sis iu de múl iples manei as. Sen en a mos na ipoloxía ma izada da casuís ica
pola que o and ocen ismo e o sexismo ma can os aballos lexicog á icos que analiza
a au o a no seu aballo, a sociedade, no seu conxun o, é, nes es in es, conscien e
das di e enzas de e minadas pola oposición de xéne o en e mos como home público
e mulle pública, das asime ías ou balei os na oposición de xéne o na designación de
p o esións ou es e as a ibuídas a un ou ou o sexo, dun xei o que pe mi e isibiliza
es a ideoloxía implíci a no conxun o da poboación como pa e da a gumen ación
dun deba e social i o e, po eces, acedo (Basan a 2015).
Que as p opos as de modi icación conscien e da lingua dende unha concien-
cia de xéne o espe asen e espe en an acendidos deba es no conxun o social e en e
os especialis as dos di e en es sexos é e elado de que es án en xogo dinámicas de
19
loi a polo pode que se di imen sob e o co po da lingua. Olga Cas o Vázquez ex-
plo ou, pa a o noso ámbi o, unha no a senda pa a a anza mos “ca a a unha ou a
ep esen ación de xéne o na lingua”, cons a ando que “baixo o uso lingüís ico e-
p esen ado como neu al e na u al ocúl ase en cada idioma a ideoloxía dominan e”
(Cas o Vázquez 2010, p. 35). Así, se no uso lingüís ico é posible as exa mos a
pegada da desigualdade de xéne o en mecanismos lingüís icos de in isibilización e
condescendencia, amén na p opia no ma lingüís ica hai un sexismo inhe en e, oi-
o do p oceso de cons ución do idioma nun con ex o social de e minado.
O pulo do deba e social a edo da linguaxe inclusi a on e ao adicional uso
do masculino como e mo non ma cado, con igu as de ele ancia mani es ándose
nun ou nou o sen ido, e ela as ensións que se de i an dun momen o de e iden e
cambio social no que se cues iona o sis ema de alo es adicional que ma caba a
mulle (e a lingua galega) como ealidades subal e nas. Nes e in e en que es án a
cambia os pia es de alo ación adicionais p odúcese un choque que me a o ica-
men e podemos exp esa como o desca ila deses “ ens simbólicos” nos que unha
cadea de agóns u al- ús ico- adicional-galego ci culaba po unha ía es ei a on e
a ou o no que se desp azaba, coa e ixe da al a elocidade, o en u bano-so is icado-
mode no-cas elán, a bo do dos cales iaxan a lingua e o xéne o.
1.3. A lingua das mulle es
Os es udos da in e seccionalidade en e lingua e xéne o cén anse, especialmen e
dende que se p oduciu o xi o p agmá ico, nos usos di e enciais. A éndese, así, a
elemen os esencialmen e p agmá icos: quen ala, con quen, con que inalidade e con
que e ec o, en que con ex o, a a és de que canle, como cons úe a mensaxe, sob e
que ópico ou como ai p og esa a in o mación e, no caso da con e sación, como se
p oducen os in e cambios de palab a e a p og esión emá ica da con e sa. P és ase
meno a ención, pola con a, á escolla de código, que se con igu a, po én, coma un
ac o decisi o cando analizamos a cues ión nun con ex o de linguas en con ac o
como o galego.
Ce amen e, a cues ión da escolla de código é de eno me in e ese e, an es de
deb uzá monos sob e ela, que emos achega nos, aínda que sexa supe icialmen e,
aos in e esan es casos de usos di e enciais de códigos, ondamen e e elado es dos
uncionamen os sociais pa ia cais.
1. Bases e an eceden es
20
Lingua e xéne o
Ao longo da his o ia da humanidade, os códigos lingüís icos o on e amen-
as de comunicación que, coas di e enzas no seu uso po pa e de homes e mulle es,
de e minadas polas súas dis in as uncións e oles sociais, e an, malia odo, compa -
idos. Mais amén exis i on adicionalmen e códigos de uso es inxido polo xéne o.
Houbo un código especí ico pa a as mulle es na an iga sume ia, o ennesal; e, na
India, es as emp egaban, en pa alelo ao sánsc i o, un código p opio (o ak i ), que
compa ían cos homes das cas es baixas, o cal esul a e elado da xe a quización
social dos xéne os. En yanyuwa, unha lingua indíxena aus aliana, exis ían dialec os
dis in os pa a os dous sexos. A sepa ación po xéne os dos colexios pa a xo dos en
I landa p opiciou o desen ol emen o de dous códigos de lingua de signos di e en es
pa a homes e mulle es.
Nos úl imos anos, os códigos de ep esen ación esc i a exclusi os de mulle es
acada on especial no o iedade. Un dos casos máis coñecido e documen ado é o do
nu xu, lingua esc i a p i a i a das mulle es nunha á ea u al do su da China. Cu io-
samen e, en con as e coa esc i a ideog á ica do chinés, o nu xu posúe unha esc i a
oné ica, con símbolos asociados non a onemas, senón a sílabas (uns 600-700). O
desen ol emen o do nu xu semella de i a da p ohibición da ap endizaxe da esc i a
masculina, o nan xu, pa a as mulle es, que desen ol e ían, así, o seu p opio sis ema
al e na i o. A es e espec o é signi ica i o que xus amen e caese en desuso a pa i do
momen o en que as nenas chinesas i e on acceso á educación e, consecuen emen e,
ao código de esc i a es ánda .
Malia que hoxe sabemos que o nu xu en unha exis encia milena ia, o seu
descub imen o p oduciuse hai an só 40 anos, dada a necesa ia clandes inidade na
que se man iña es e código de comunicación en e mulle es. Tamén no Xapón naceu
un código silábico p i a i o, coñecido como hi agana, como al e na i a ao ka akana.
E é in e esan e a e imoloxía; se nu xu signi ica “esc i a de mulle ”, hi agana signi ica
“man de mulle ”.
A exclusión das mulle es do código esc i o non é p i a i a da cul u a chinesa.
Den o da nosa xeog a ía e a a en ado o século XX, documen amos indicacións a
mes es po pa e das amilias de non ensina en a le ás nenas e a conquis a da edu-
cación oi, como sabemos, di ícil e len a no ámbi o eminino. Na ciso de Gab iel
(2013; 2018, p. 20) ecolleu es emuños esc i os de inspec o es de ensino p ima io
en Galicia nos que se cons a a que había pais que lles p ohibían explici amen e aos
mes es ensiná enlles a esc ibi ás nenas, po conside alo p exudicial. A au onomía
que a esc i a lles da ía –in e p e a es e au o – poñe ía en isco a submisión e depen-
21
dencia que se aga daba delas. Non en an, no conxun o de mulle es esc i o as que
xu di on no século XIX, o acceso á educación, á lec u a e á esc i a cons i úe un ema
de p imei a o de; é, po exemplo, dominan e na p odución de Geo ge Elio e, en
Galicia, oi amén a ado po Rosalía de Cas o ou Emilia Pa do Bazán, con luíndo,
na igu a da p imei a, como ixo e Pila Ga cía Neg o (2010, p. 88), a con es ación
xené ica e lingüís ica.
1.4. A in e seccionalidade en e lingua e xéne o en Galicia
O noso obxec i o é, daquela, le a mos a cabo unha análise da in e sección en e a
lingua e o xéne o en Galicia, o que nos achega a unha onda comp ensión da im-
po ancia do pa áme o de xéne o na si uación sociolingüís ica galega. Pa a acelo,
pa imos dunha e isión dos es udos sociolingüís icos ealizados p e iamen e nos
que o xéne o i o un papel impo an e, coa idea de ex ae mos es a a iable e pode -
mos chega a unha análise in e p e a i a ocalizada no seu papel especí ico. O noso
en oque combina as me odoloxías cuali a i as e cuan i a i as de da os p oceden es
de on es secunda ias que non iñan como obxec i o p incipal o xéne o, o que pon
de mani es o a necesidade dou os es udos nos que es a ca ego ía cons i úa o cen o
e o obxec o da análise.
A inco po ación de da os p oceden es de es udos non só sociolingüís icos,
senón amén demog á icos, débese á necesidade de e mos en con a de e minados
aspec os ela i os á poboación, pa icula men e, na dimensión do xéne o. Así, men-
es que a poboación en Galicia en 1981 e a de 2811912 de pe soas, 40 anos des-
pois o núme o de habi an es diminuíu en case 120000, quedando en 26956454.
A igu a 1 e lic e ese e oceso da poboación en Galicia, que a a o 2010 man i e a
un aumen o p og esi o, na segunda década do século XXI. Es a mesma igu a des-
aca as di e enzas nas ci as demog á icas segundo o xéne o, que se man eñen ao
longo do empo. Tomando como e e encia un co e empo al conc e o, o do ano
2022, obsé ase que o núme o de mulle es con abilizadas e a de 1395756 on e
a 1294708 homes. Así pois, a opámonos cunha po cen axe de mulle es en Galicia
consis en emen e supe io á dos homes, cunha po cen axe que oscila en e 51,84%
en 2004 e 51,88% en 2022.
4 Compa ación das ci as dos Censo de poboación e i endas de 1981 e 2021.
1. Bases e an eceden es

22
Lingua e xéne o
Figu a 1. Poboación galega segundo xéne o en e 2004 e 2022.
Fon e: Pad ón municipal de habi an es. Ex aído de h p://www.ine.es
As enquisas mac osociolingüís icas ecen es aplicadas en Galicia e lic en unha
si uación, apa en emen e pa adoxal, na que a mello a das compe encias con i e coa
up u a da ansmisión amilia in e xe acional (Mon eagudo e Lo edo 2017) e coa
diminución dos usos do galego po pa e da poboación máis no a e das úl imas xe a-
cións espec o das p eceden es (Mon eagudo, Lo edo e Vázquez 2016). Os aballos
cen ados nas ac i udes amosan unha e olución das ac i udes lingüís icas explíci as,
que semellan mello a co anscu so do empo, men es que as ac i udes lingüís icas
implíci as, au omá icas e / ou sen con ol man eñen un signo nega i o ca a ao galego,
non an o nos aspec os in elec uais (i.e.: cul o, in elixen e e c.), mais si no ela i o ás
ca ac e ís icas de pe sonalidade elacionadas co dinamismo (i.e.: in e ese en p og e-
sa , con ianza en si mesmo e c.). A complexidade da alo ación complemén ase co
2 680 000
2 700 000
2 720 000
2 740 000
2 760 000
2 780 000
2 800 000
2 820 000
1.280.000
1.300.000
1 320 000
1 340 000
1 360 000
1 380 000
1 400 000
1 420 000
1 440 000
1 460 000
2000 2005 2010 2015 2020 2025
Habi an es da poboación galega
Habi an es da poboación galega po xéne o
Anos
Homes Mulle es To al
23
ei o de que os usos do galego es án mello pun uados na dimensión “solida iedade”,
en conc e o naquelas ca ac e ís icas elacionadas coa empa ía e / ou a ac i o social
(i.e.: di e ido, sen ido do humo e c.).
In es igacións ealizadas ao longo da segunda me ade do século pasado sob e
o p oceso de subs i ución do galego polo cas elán desc ibían como es es p ocesos
de desp azamen o ían da man dou os enómenos como: i) p ocesos mig a o ios do
u al ca a ao u bano / pe iu bano, ii) u banización e indus ialización da sociedade
galega; iii) p esión da escola de ca a a u iliza o cas elán como lingua p incipal; i )
medios de comunicación onde p ima o cas elán. En de ini i a, a asociación dunhas
al as compe encias e p ác icas en cas elán co desen ol emen o educa i o e o p og eso
social i o un g an peso na cons ución e no man emen o dos p exuízos con a o
galego que es án na base dos p ocesos de subs i ución (Subiela 2010).
Malia o inc emen o global dos es udos de in e acción en e sociolingüís ica e
xéne o, no ámbi o galego es a análise especí ica oi moi escasa. O in e ese da sociolin-
güís ica galega en ocouse á análise da in luencia dou as a iables, como o e i o io
e/ou a empo alidade (Mon eagudo, Lo edo e Vázquez 2016; Mon eagudo, Lo edo,
Nandi e Salgado 2019). En e as azóns que poden explica a escaseza de es udos
nes e eido a ópase o pouco “ amaño do e ec o” des e ac o na sociolingüís ica galega.
Po én, malia que o on con ados os es udos que a a on de pescuda máis onda-
men e o e ec o do xéne o sob e as linguas en Galicia, si o on abondosas as hipó eses
o muladas sob e es e ópico, o cal e o za a necesidade de p ocede mos a un es udo
baseado en da os que poida in o ma , con iabilidade, sob e o que acon ece e que
explique como o xéne o in lúe ou de e mina os usos e ac i udes lingüís icas.
Como xa indicamos, as di icul ades polas que pasa o idioma galego elacio-
ná onse no pasado e seguen a elaciona se ac ualmen e con dé ici s na ansmisión
in e xe acional e cuns usos dec ecen es, especialmen e po pa e da poboación máis
no a, anxa de idade que se a opa en anca eg esión. Es e úl imo ac o es údase
nes e aballo, na medida do posible, ealizando unha descomposición da in luencia
da idade e a ando de da espos a a p egun as sob e a in luencia da da a de nace-
men o, a elación en e as mudas lingüís icas e o a ance a a és das anxas e a ias,
en e ou as cues ións. A adolescencia oi, dende semp e, unha das coho es de idade
máis es udada pola sociolingüís ica, debido á súa impo ancia ca a ao u u o e á súa
supos a maio maleabilidade no e e en e á condu a lingüís ica on e á das pe soas
máis ellas. Po én, os úl imos es udos comezan a cen a a a ención na in ancia como
coho e de idade de impo ancia decisi a nos p ocesos de adquisición das compe en-
cias bilingües en Galicia (Iglesias 2018) e nos p ocesos de subs i ución do galego polo
1. Bases e an eceden es
24
Lingua e xéne o
cas elán en in an il e p ima ia (Díaz 2017), pois semella que as mudas nes as e apas
educa i as es án moi p esen es como consecuencia da ampliación dos con ex os de
elación xun o coas ondas modi icacións das edes sociais p óximas dos nenos e
nenas.
A lingua galega en on a nume osos desa íos, en e os que se a opa ga an i
a ansmisión in e xe acional. Xa son a ias as xe acións nas que se p oduciu unha
diminución p og esi a do índice de aspaso lingüís ico dos p oxeni o es aos illos
e illas, nun p oceso de mig ación do campo á cidade no que nume osos p exuízos
con luí on na mesma al u a, poñendo en pe igo o idioma galego e a súa pe manencia
nas xe acións u u as. Es a c eba da ansmisión in e xe acional oi moi impo an e
nos anos sesen a, menos ma cada nos 90 e, con a iamen e ao aga dado, con inuou
e con inúa du an e as p imei as décadas do século XXI. O p oceso de subs i ución
lingüís ica alimén ase, amén, da inco po ación do cas elán ás p ác icas lingüís icas
dos galego alan es a a és da con e xencia ca a á lingua dominan e de e minada po
ac o es con ex uais, polo in e locu o (Mon eagudo, Lo edo, Vázquez-G andío e
Nandi 2022) e/ou polas no mas implíci as de uso de cada unha das linguas (Mon-
eagudo, Lo edo e Vázquez 2016, pp. 77-93, 95-102 e 103-116). As p esións sociais
ca a ao cas elán son o es e anse sen i con especial in ensidade nos g upos de idade
máis no os (Ál a ez Blanco coo d. 2017). A escola en, sen dúbida, un papel decisi o
no eido o mal e in o mal, condicionando odo o p oceso (ex.: Mon eagudo, Lo edo,
Gómez e Vázquez-G andío 2021; Lo edo e Sil a coo d. 2020).
Os aballos p eceden es non ecolle on máis ca de o ma pa cial ou inciden al
a elación do xéne o coas p ác icas, compe encias, ac i udes e p exuízos lingüís icos,
así como coa au ocon ianza lingüís ica ou as mo i acións. Algúns es udos inco po a-
on capí ulos que se achega on á in luencia do xéne o, como po exemplo en Lingua
e sociedade en Galicia. A e olución sociolingüís ica 1992-2013 (Mon eagudo, Lo edo e
Vázquez 2016); ou a ende on á impo ancia do xéne o na a aliación sociolingüís ica,
como o de Lo edo, Gómez e Baldomi (2018) no CEIP Ag o do Muíño; ou á im-
po ancia do xéne o na delimi ación do pe il compe encial ex aído dos es udos da
a aliación das compe encias bilingües (Lo edo e Sil a coo d. 2020). Es es aballos
son, pois, unha mos a de in es igacións sociolingüís icas que i e on o xéne o en e
as súas a iables. Mais, a pesa de odo, o xéne o non cons i uíu, en ningún dos casos
ci ados, o cen o do es udo, senón unha a iable la e al e secunda ia. Pola con a,
nes e aballo pasa a se o obxec i o p incipal. O noso p opósi o é, pois, o de eali-
za mos unha análise diac ónica do pa áme o de xéne o na sociolingüís ica galega,
25
emp egando pa a es e obxec i o di e sas on es secunda ias p oceden es de es udos
ealizados p e iamen e a edo das p ác icas, compe encias e ac i udes lingüís icas.
Es e ensaio in ég ase na colección Lingua e sociedade en Galicia, que se p o-
pón es uda ac o es sociais na súa con luencia coa lingua. T á ase dunha se ie de
indicado es ex e nos á es u u a lingüís ica, cen ados en a iables como a idade, a
p o esión, o ni el sociocul u al, o ni el educa i o, a amilia, a p ocedencia ou esi-
dencia xeog á ica e c. Polo que a nós espec a, en a emos a onda nun pa áme o, o
do xéne o, ao que se en a ibuído un amaño de e ec o máis educido ca o dos an e-
io men e mencionados, mais que se e ixe, sen dúbida, como un indicado de g an
anscendencia no eido da sociolingüís ica, acadando e ec os ans e sais na maio ía
dos indicado es de xei o sos ido no empo.
Dende un en oque demog á ico, indagando nos da os ela i os ao xéne o e
omando como pun o de pa ida a e isión dos es udos sociolingüís icos an e io es,
p e endemos le a a cabo unha segunda análise dos aballos da mac osociolingüís i-
ca en ocados nes e pa áme o. Os ópicos analizados en ócanse na lingua inicial, nas
p ác icas lingüís icas, na ansmisión in e xe acional e nas compe encias e ac i udes
idiomá icas e, inalmen e, ex aemos unha se ie de conclusións globais e signi ica i-
as sob e o ema.
1. Bases e an eceden es
32
Lingua e xéne o
Ac ónimo Au o ía Nome Ano Uni e so
CE-01 Ins i u o Nacional Encues as ca ac e ís icas esenciales 2001 España
de Es adís ica de la población (ECEPOV)
IGE-03 Ins i u o Galego Enquisa es u u al a oga es. 2003 Galicia, 5 ou máis anos
de Es a ís ica Coñecemen o e uso do galego.
SS-04 Semina io de A aliación sociolingüís ica do 2004 Educación Secunda ia
Sociolingüís ica, alumnado de 4 da ESO de Galicia en Galicia (4º ESO)
RAG
MSG-04* Semina io de Mapa sociolingüís ico de Galicia 2004 Galicia, 15-54 anos
Sociolingüís ica,
RAG
SS-05 Semina io de Language Use and Language 2005 Alumnado de Ciencias
Sociolingüís ica, A i udes in Galicia da Educación, USC
RAG
CC-08 Consello da Si uación do ensino da lingua e 2008 Alumnado de
Cul u a Galega li e a u a galega na educación Secunda ia de Galicia
secunda ia ob iga o ia
IGE-08 Ins i u o Galego Enquisa es u u al a oga es. 2008 Galicia, 5 ou máis anos
de Es a ís ica Coñecemen o e uso do galego.
ICE-09 Ins i u o de A aliación da compe encias do 2009 Alumnado de
Ciencias da alumnado de 4º da ESO nos Secunda ia en
Educación, USC idiomas galego e cas elán Galicia (4º ESO)
CE-11 Ins i u o Nacional Encues as ca ac e ís icas esenciales 2011 España
de Es adís ica de la población (ECEPOV)
CC-12 Consello da Mocidade, lingua e edes sociais 2012 Mocidade galega
Cul u a Galega
IGE-13 Ins i u o Galego Enquisa es u u al a oga es. 2013 Galicia, 5 ou máis anos
de Es a ís ica Coñecemen o e uso do galego.
CC-16 Consello da P ác icas e ac i udes lingüís icas 2016 Mocidade
Cul u a Galega da mocidade en Galicia.
MG-08 Semina io de O galego segundo a mocidade 2018 Alumnado de
Sociolingüís ica, quince anos despois. secunda ia galego
RAG
IGE-18* Ins i u o Galego Enquisa es u u al a oga es. 2018 Galicia, 5 ou máis anos
de Es a ís ica Coñecemen o e uso do galego.

33
Ac ónimo Au o ía Nome Ano Uni e so
SS-19* Semina io de A aliación da compe encia bilingüe 2019 Educación Secunda ia
Sociolingüís ica, nos idiomas galego e cas elán en Galicia (4º ESO)
RAG ao inal do ensino ob iga o io.
SS-20* Semina io de Mapa sociolingüís ico escola 2020 Alumnado do
Sociolingüís ica, de Ames Concello de Ames
RAG
CE-21 Ins i u o Nacional Encues as ca ac e ís icas esenciales 2021 España
de Es adís ica de la poboablación (ECEPOV)
2. Me odoloxía
34
Lingua e xéne o
35
3. Pun o de pa ida
A impo ancia do xéne o no eido da sociolingüís ica galega aise pa en e dende os
p imei os es udos. O ele an e aballo ealizado po Ayes a án A anaz e De la Cue a
Alonso (1974), no que se u iliza unha mos axe compos a unicamen e po amas de
casa da p o incia de Pon e ed a coa que se p e endía coñece a elación en e lingua e
sociedade galega, é e elado da p emisa da que pa ían os g andes sociólogos daquel
empo á ho a de analiza en a sociolingüís ica galega, segundo a cal non se ou o ga-
ba excesi a ele ancia á a iable xéne o. Es a p emisa oise modi icando co paso do
empo, de xei o que a e isión dos p ocedemen os emp egados nos sucesi os es udos
cuan i a i os dei a como esul ado unha modi icación das mos as a a chega mos á
conside ación do “sexo”, unha a iable sen a cal a mos a dun es udo non se podía
conside a signi ica i a a pa i dunha de e minada al u a.
Unha pa e impo an e dos esul ados da in es igación de Ayes a án A anaz e
De la Cue a Alonso (1974), ealizada hai p e o de cincuen a anos, apun aba, en e
ou as moi as cousas, á exis encia dunha po cen axe moi ele ada de amas de casa
pon e ed esas bilingües (76%), sendo, a maio ía delas (65%), galego alan es ini-
ciais. Es e documen o puxo de ele o a escaseza, naquela al u a, do que os au o es
denominaban “unilingües” en cas elán, que cons i uían unha po cen axe esidual,
in e io ao 5% da mos a (Figu a 2).
En e ou as moi as cousas, o aballo sinalaba o impac o que iñan os ing e-
sos amilia es na lingua na que con es aban as mulle es nos anos se en a do século
pasado. Es e enómeno podíase ela a do seguin e xei o: a medida que os ing esos
e an meno es, a p obabilidade de que as enquisadas espondesen en galego e a maio ,
achegándose a ci as p óximas ao 90% nas amilias con ing esos in e io es ás 5000
p s. Es e esul ado e a aba a lingua galega como un ma cado social decisi o que se
esceni icaba dun xei o moi iable en e as mulle es.
36
Lingua e xéne o
Figu a 2. Bilingüismo indi idual das amas de casa de Pon e ed a. 1974.
Fon e: Jus o de La Cue a e Ma ga i a Ayes a án. Enquisa a unha mos a alea o ia de
600 amas de casa. Xullo-agos o 1974 (p. 54).
Es e es udo, cen ado nas amas de casa de Pon e ed a nos anos se en a, aché-
ganos da os que nos pe mi en coñece aspec os ele an es do bilingüismo en Galicia
e o xei o en que di e en es ac o es in lúen sob e os usos lingüís icos. As ondas
mudanzas que se p oduci on dende en ón podemos ilus alas median e o con as e
cun aballo sociolingüís ico máis ecen e, ealizado na segunda década do p esen e
século nun concello pe iu bano. Recollé onse, en e ou as cues ións, as p ác icas
lingüís icas amilia es dos escola es da e apa de p ima ia. As di e enzas na lingua
habi ual en e os p oxeni o es e os nenos e nenas son moi signi ica i as: o galego es á
máis p esen e nos p oxeni o es, chegando a ala se dunhas di e enzas en e xe acións
de a edo de 25 pun os po cen uais. Mais a ecollida de da os sob e as p ác icas a-
milia es no de andi o aballo pe mi e, amén, coñece di e enzas de uso po xéne o.
Así, o uso do galego en e os pais é ca o pun os po cen uais supe io ao das nais
(Figu a 3).
Cómp e e mos en con a, cla o es á, as di e enzas de me odoloxía, deseño da
mos a, ins umen os e p ocedemen os de análise u ilizados no es udo dos anos se-
en a do século pasado e a in es igación da segunda década do século ac ual. Po én,
non se pode deixa de sinala que a p esenza do galego ep esen ada nas amas de casa
dos anos se en a on e ás nais pe iu banas do es udo máis ecen e e ocedeu dun
xei o moi impo an e.
65%
1
1%
16%
4%
Bilingües. Lingua inicial galego
Bilingües. Lingua inicial cas
elán
Monolingüe en galego
Monolingüe en cas elán
37
Figu a 3. Lingua habi ual das nais, pais e alumnado de educación p ima ia. Concello pe iu bano. 2019.
Fon e: Mon eagudo, Lo edo, Gómez e Vazquez-G andío (2020, p. 133). Mos a: amilias
(n=880 amilias) e escola es (n=432).
Así pois, pode a i ma se que, p imei o o “sexo” e, máis ecen emen e, o “xé-
ne o”, o on a iables conside adas de xei o habi ual nas in es igacións da sociolin-
güís ica galega. De ei o, é p esc i i o nos cues iona ios ecolle es e í em en e as
súas p imei as cinco p egun as. Con odo, os aballos cen ados especi icamen e nas
elacións en e lingua galega e xéne o o on inexis en es du an e anos e con inúan a
se escasos na ac ualidade. P obablemen e a p imei a ob a non chegou a a ben en a-
do o p esen e século, coa publicación do olume Lingua e xéne o. VI Xo nadas sob e
lingua e usos (Mosque a 2010). Así o exp esaba o edi o no limia :
T ansco e on cinco edicións a é que inalmen e o o o con que o SNL1 con ida
anualmen e á comunidade uni e si a ia e in es igado a in e esada, e ao público en
xe al, a e lexiona sob e a lingua galega e a súa p esenza nun ámbi o ou espazo social
conc e o, dei ase a súa ollada sob e un binomio que a é o de ago a pa ecía ica á
1 Se izo de No malización Lingüís ica.
3. Pun o de pa ida
46% 44%
73%
17% 15%
12%
36% 40%
15%
1% 1% 0%
0%
25%
50%
75%
100%
Nai Pai Neno/a
Ou a Galego As dúas Cas elán

38
Lingua e xéne o
ma xe das axendas in es igado as, dos ca álogos edi o iais e dos documen os plani i-
cado es ei os po e desde a lingua galega (Mosque a 2010, p. 7).
As con ibucións ao olume a incan cunha e isión de aballos sociolingüís-
icos senllei os ocalizada nos esul ados i ados polas a iables “sexo” ou “xéne o”
o ecida po Isabel Suá ez (2010, pp. 19-32). González Vei a e Seoane Bouzas (2010,
pp. 63-78) an unha achega de co e cuali a i o ao edo dos p exuízos lingüís icos
de xéne o baseada en en e is as a mulle es de dis in os pe ís. Te esa Mou e (2010,
pp. 147-169) e Ga cía Neg o (2010, pp. 79-88) achegan cadansúa e lexión eó ica
sob e a desigualdade de xéne o e a súa elación coa si uación social de diglosia. O
lib o complé ase con ou os ca o capí ulos de co e máis ben lingüís ico, dedicados
á linguaxe (non) sexis a, nos medios de comunicación e no mundo edi o ial, da man
de Olga Cas o Vázquez (2010, pp. 33-62), Ca me He mida Gulías (2010, pp. 89-
114), Robe Neal Bax e (2010, pp. 115-136) e Roi Vidal (2010, pp. 137-146).
Como emos, á ase dunha ecompilación ecléc ica, con o mada, sob e odo,
po aballos de ca ác e ap oxima i o, aínda que non po iso menos aliosos e máis
aínda se conside amos que, máis de dez anos despois, semella que es as ac as seguen a
se a única ob a coa que con amos na sociolingüís ica galega cen ada na in e sección
en e lingua e xéne o.
Vol endo aos g andes aballos es a ís icos, o ei o de que a maio ía deles con-
side asen unha a iable de xéne o ampouco se aduciu semp e nun a amen o
di ec o das di e enzas e menos aínda en que se lle dedicasen apa ados especí icos,
sob e odo nos p imei os in o mes ( éxase: Semina io de Sociolingüís ica da RAG
1994; 1995; 1996). Son as in es igacións máis ecen es as que con maio ecuencia
analiza on polo miúdo es as a iacións, incluíndo epíg a es e capí ulos dedicados de
xei o especí ico a es a cues ión (Mon eagudo, Lo edo e Vázquez 2016, pp. 173-176).
Quizais po iso mesmo o on amén es es aballos os que ixe on unha én ase máis
acusada nas desigualdades exis en es. Dun xei o moi supe icial e esumido, pode ia-
mos dici que, con independencia do obxec o do p oxec o (usos, compe encias, ac i-
udes lingüís icas...), es as ob as debuxa on un pano ama no que a dispa idade en e
os xéne os espec o ao seu compo amen o lingüís ico e a consis en e, aínda que
pouco p onunciada. Así o exp esou no seu día Suá ez, na mencionada con ibución:
Os da os p esen ados pe mi en concluí mos que, malia non se en cuan i a i amen e
a ul adas, as di e enzas de xéne o nos usos lingüís icos son ei e adas e consis en es co
modelo sociolingüís ico de xéne o (Suá ez 2010, p. 31).
39
En calque a des es aballos semella que odos os indicado es amosaban en-
dencias simila es pa a homes e mulle es, le emen e máis a o ecedo as pa a o galego
nalgúns pun os no caso dos p imei os. Cando se p ocu ou unha explicación, a mei-
ande pa e deles con o má onse con sinala unha endencia das mulle es a p e e i en
as a ian es máis p es ixiosas nas si uacións de con ac o lingüís ico, emi índose, dun
xei o xené ico, a aballos clásicos coma o de T udgill (1972) ou Labo (1966).
Quizais po is o úl imo, as elacións en e lingua galega e xéne o o on a-
adas aínda en meno medida nas in es igacións de co e cuali a i o. De ei o, só
a opamos, a día de hoxe, un aballo des e ipo cen ado nas elacións en e lingua
e xéne o en Galicia, a compilación Mulle inmig an e, lingua e sociedade (Rod íguez
Salgado e Vázquez Sil a 2017) e, a a onde chegan os nosos coñecemen os, non exis e
ningún especí ico pa a as elacións en e xéne o e lingua galega.
Ce o é que a in odución des as me odoloxías é máis ecen e na sociolin-
güís ica galega mode na e os es udos menos nume osos. Ademais é ben sabido que,
en moi as ocasións, cando se acode a es a exias cuali a i as aise na p ocu a de ex-
plicacións e espos as a in e ogan es que xo den dos esul ados das g andes enqui-
sas sociolingüís icas. Po iso, pa e des a desa ención pode ía encella se á limi ada
p oblema ización da cues ión nos aballos p eceden es. Así xus i icaba Iglesias, no
xa clásico Fala galego: “no eo po qué” a decisión de deixa as cues ións de xéne o á
ma xe da súa análise2:
A pesa de que unha das a iables u ilizadas na g an maio ía dos es udos sociolóxicos é
o xéne o, no noso caso non a i emos en con a, debido a que os es udios cuan i a i os
le ados a cabo a a o de ago a indican que en Galicia non in oduce di e encias signi-
ica i as nos usos lingüís icos e menos aínda nas ac i udes. Así, po exemplo no Mapa
Sociolingüís ico de Galicia (1995, p. 45, no a 16) podemos le «a di e encia do que
sucede nou as comunidades con linguas en con ac o, en Galicia a a iable sexo non
in oduce di e encias impo an es na lingua habi ual». Es a a iable considé ase en
moi os es udos undamen al pa a explica os p ocesos de subs i ución e man emen o
lingüís icos, p esen ándose as mulle es como pionei as na adopción das linguas do-
minan es e o abandono das dominadas. Sen emba go, coincidimos con S. Romaine
(1996, p. cap. 4), cando a i ma que es e compo amen o é consecuencia da si uación
de some emen o da mulle en de e minadas sociedades. De aí que conside emos ne-
cesa io e o mula o seu papel, a aíz das ans o macións na di isión adicional dos
2 Unha explicación semellan e pe o máis ac ual podémola a opa amén en Iglesias (2022, p. 5).
3. Pun o de pa ida
40
Lingua e xéne o
xéne os nas no as sociedades occiden ais, coa inco po ación da mulle ó me cado
labo al e ódalas consecuencias que is o p o oca (independencia económica, ees uc-
u ación da amilia, e c.) (Iglesias 2002, p. 78).
Na mesma liña, nou os casos nos que si se in en ou a ende a es a dimensión
de modo di ec o, o a amen o nos da os es a ís icos e a p esenza limi ada do ema
nos aballos cuali a i os p eceden es apa ellou di icul ades pa a desen ol e análi-
ses máis ondas (Vázquez-G andío 2018, p. 104). Fundamen almen e, a opámonos
cunha escaseza de hipó eses cla as e ben de inidas, de análises es a ís icas máis polo
miúdo e dun desen ol emen o eó ico adap ado á sociolingüís ica galega que pe -
mi a, nos lími es dos p oxec os, unha boa iangulación que alide as obse acións e
in e encias p opias des e ipo de ap oximacións.
En e os aballos cuali a i os máis sob ancei os, só Do es igma á es ima, de
Valen ina Fo moso (2013) e O galego segundo a mocidade (Semina io de Sociolin-
güís ica, RAG 2003) conside an o xéne o como unha unidade de análise da súa
in es igación.
O p imei o, unha análise discu si a baseada en g upos de discusión, xus i ica
nes e in e ese conc e o a con o mación pa i a ia dos g upos. Aínda que a maio ía de
aballos p ocu an iguala as súas mos as, a au o a é a única que o ai –ou a única
que así o decla a– de xei o especí ico pa a “comp oba se exis ían di e xencias en e
o discu so de homes e mulle es” (Fo moso 2013, p. 43). Mais po iso mesmo non
a opamos no lib o un apa ado especí ico pa a a a es e ópico, senón que é no con-
ex o da análise dou os aspec os onde Fo moso in oduce, de habelas, as di e enzas
que a opa en e o es emuño dunhas e dou os. As súas obse acións e i en p inci-
palmen e as di e enzas no compo amen o lingüís ico e no impac o dos p exuízos
lingüís icos, aínda que pos e io men e ol e emos sob e elas con maio de alle.
Respec o ao segundo, O galego segundo a mocidade, segu amen e sexa a in es i-
gación na que o xéne o i o unha impo ancia maio , non só no seu desen ol emen-
o, senón amén nas súas conclusións. Cen ado nas ac i udes lingüís icas, á ase
dun es udo de me odoloxía mix a que combina as en e is as e os g upos de discu-
sión coa ma ched-guise ou écnica de másca as, de ca ác e expe imen al. A úl ima
demos ou que as ac i udes nega i as ca a á lingua se exace baban cando quen alaba
e a unha mulle e, asemade, que as mulle es alo aban peo as pe soas galego alan es.
Segundo es a in es igación, o xéne o, xun o ao acen o, e an os p incipais elemen os
disc iminan es pa a adolescen es, uni e si a ios e uni e si a ias. Te unha p osodia
ma cadamen e galega implicaba unha peo alo ación das alan es, sob e odo nos
41
aspec os socioeconómicos, elacionándose cun meno desen ol emen o p o esional
nun g ao maio ca no caso dos homes:
Pódese comp oba que cando a oz eminina ala con acen o galego, as a aliacións
dos suxei os son máis homoxéneas que no es o dos casos. [...] Is o mesmo oco e no
caso das p oduccións con acen o galego on e ás que p esen an acen o cas elán. Tal
ci cuns ancia pode ía se indica i a de que os apaces, cando a alían os alan es con
acen o galego, apelan a ca ego ías sociais p ees ablecidas asociadas a es es colec i os,
que posúen unha de inición social máis po en e (Giles e Ruan 1982). Polo an o, e-
sul a un ma cado social máis o e que unha mulle se exp ese con acen o galego, in-
dependen emen e da súa lingua, que no es o dos casos, mesmo que o home se exp ese
nesas mesmas a iedades. Pa indo des es esul ados a mulle se ía a máis p ocli e a
su i disc iminación pola súa conduc a lingüís ica (Semina io de Sociolingüís ica,
RAG 2003, pp. 67-68).
Po én, a pesa de chega a es as conclusións na expe imen ación, a análise das
di e enzas de xéne o non se es endeu ás en e is as e aos g upos. Con odo, conside-
amos que o aballo cons i úe un dos mello es pun os de pa ida pa a unha achega
cuali a i a a es es enómenos, ao deixa pa en e e de ini , en boa medida, a in e sec-
cionalidade en e a lingua e a ala galega e o xéne o como ac o es de desigualdade.
Is o é, polo de ago a, o que a opamos se buscamos in es igacións que, median-
e unha me odoloxía cuali a i a, indagasen de xei o ac i o e especí ico nas elacións
en e lingua galega e xéne o. Empo iso, si encon amos nou os aballos exis os de
dis in o ipo que pode ían indica a exis encia de p ocesos da mesma na u eza ou que
eñen a i ude de o mula en in e ogan es, con idando á análise e á e lexión. Nas
en e is as ou no aballo de campo, é bas an e habi ual que as pe soas coas que in e-
ac uamos as in es igado as e in es igado es nos acheguen as súas imp esións, moi as
eces in ui i as e ou as quizais p exuizosas, sob e di e enzas de xéne o que iden i-
ican na súa ealidade lingüís ica co iá. Po iso, non é in ecuen e que algúns des es
es emuños apa ezan ecollidos no e ba im das ob as edi adas. Nou as ocasións,
aínda que non es ea expos o de xei o explíci o, podemos ace deducións baseadas
na nosa expe iencia sob e as e lexións que nos asladan as pe soas in es igado as.
Recollendo is o e mais odo o an e io , o obxec i o des e apa ado é ace mos
unha sucin a ecompilación dos ópicos máis habi uais nos aballos cuali a i os que
nos alan das elacións en e xéne o e lingua galega. P esen ámolos máis como p e-
gun as ca como espos as, non p e endendo demos a nada, senón quizais só anima
ao desen ol emen o de no as in es igacións que a onden nes as e nou as hipó eses.
3. Pun o de pa ida
48
Lingua e xéne o
in e xe acional e acili a ía o deseño de accións o ien adas á e e sión das dinámicas
de subs i ución lingüís ica.
Po úl imo, e saíndo xa do ámbi o amilia , as in es igacións poñen cada ez
máis de ele o a c ecen e impo ancia da socialización secunda ia no desen ol emen-
o do compo amen o lingüís ico das no as xe acións (Mon eagudo, Lo edo, Gómez
e Vázquez-G andío 2020; Mon eagudo, Lo edo, Vázquez-G andío e Nandi 2021).
An e is o, cómp e lemb a mos que o sis ema educa i o é un ámbi o p o esional e-
minizado en odos os ni eis, o que con lúe coa p eeminencia das mulle es en moi as
das a e as elacionadas coa no malización do galego8, odo o cal pon o oco sob e o
ol do conxun o das mulle es na ep odución lingüís ica da sociedade.
3.2. As di e enzas no compo amen o lingüís ico: a p edisposición á
con e xencia e á muda
Nos g upos in o mais da ida social (asembleas de eciños, eunións do p o eso ado
dun cen o educa i o ou in e cambios lingüís icos en endas e come cios) obsé ase
que con ecuencia os homes alan galego en maio medida ca as mulle es de semel-
lan e condición social, ou cando menos que os homes con es an en galego de nos
di ixi mos a eles nesa lingua en maio g ao ca as mulle es (Mou e 2010, p. 148).
Tal como se eu sinalando, a pe cepción habi ual de que as mulle es alan
menos galego é cohe en e cos da os que emos sob e lingua p imei a e lingua ha-
bi ual dende que exis en es udos es a ís icos. Así e odo, descoñecemos se a es ei a
dis ancia que desc iben es es aballos se co esponde coa in ensidade dalgunhas das
imp esións ansmi idas polos alan es. Aínda conside ando ou os indicado es, po
exemplo elacionados coas pau as de acomodación, as ac i udes ou o cambio lin-
güís ico, segui iamos a p ecisa de in o mación que nos explique como se dan, na
p ác ica, as si uacións que sus en an es as opinións.
A eo ía da acomodación p ocu a a desc ición e a explicación dos e ec os do
con ex o e os in e locu o es no p opio compo amen o lingüís ico. A con e xencia
se ía, nes e ma co, a es a exia de adap ación da ala p opia –o exis o, a en oación,
o ocabula io e c.– á da pe soa coa que dialogamos (Giles, Coupland e Coupland
8 Sendo xus os, pode iamos acusa unha enda en e o masculinizado da plani icación lingüís ica
nos ni eis supe io es –polí icos, académicos e adminis a i os– e o eminizado da súa pos a en
p ác ica sob e o e eo.

49
1991). Nas si uacións de con ac o lingüís ico, coma oco e en Galicia, denomina-
mos amén des e xei o o ac o de muda a lingua habi ual p opia pa a si ua se na do
ou o. T á ase dun enómeno complexo que esponde a con encionalismos sociais
e cul u ais e p esen a unha g an a iedade de mo i acións simbólicas e ma e iais
que non p e endemos expoñe nes e apa ado – ecomendamos consul a pa a is o o
ci ado olume de Giles e al. (1991)– mais podemos esumi a cues ión na idea de
que, on e á di e xencia, es a es a exia oi xe almen e ca ac e izada como un ac o
de achegamen o, como unha p ocu a de mello a a imp esión ansmi ida e, moi
habi ualmen e, unha pau a de co esía.
Na sociolingüís ica galega es a idea da co esía é xa un luga común, moi
especialmen e nos aballos baseados en en e is as. Podemos dici , en ón, que en e
as galegas e galegos con inúa a es a moi espallada a pe cepción de que adap a se á
lingua do in e locu o é unha cues ión de boa educación (Iglesias 2002; Semina io
de Sociolingüís ica, RAG 2003; Fo moso 2013; Ál a ez Blanco coo d. 2017). Po
ou a banda, é ben sabido amén que os p ocesos de acomodación lingüís ica eñen,
na p ác ica, un saldo cla amen e posi i o pa a o cas elán que, de p imei as, non se ía
consis en e coa pau a da educación. Boa pa e dos alan es, conscien es dis o, a opan
dis in as explicacións. Polo xe al, considé ase que o cas elán é a lingua común e po
iso se ía esixible o seu uso en maio medida (Ál a ez Blanco coo d. 2017, p. 56).
Nos aballos cuali a i os, o xéne o eme xe como un elemen o explica i o das
di e enzas nos p ocesos de acomodación lingüís ica, se ben con e ec os dis in os de-
pendendo das ci cuns ancias. Po exemplo, a con e xencia ca a ao exis o dunha
pe soa pode se un ac o de boa educación; mais, pola con a, nou a si uación a
di e xencia pode se unha es a exia pa a salien a a di e enza de xéne o, adop ando
un exis o que se conside a máis eminino ou masculino on e ao dun in e locu o
de sexo opos o ( éx. Giles, Coupland e Coupland 1991, p. 33-34).
De aco do con is o, pode iamos in uí que a con e xencia ca a ao cas elán
como ac o co és pode ía se unha p ác ica a o ecida en e as mulle es, some idas a
un maio con ol das ac i udes e manei as (c .: Holmes 1995)9:
Se un chico ala gallego, pásaselle, pe o se a chica ala gallego i si aínda po iba sol a un
aco, daquela: da mon aña pa iba polo menos! Pe o eso no ondo eu c eo que é machismo.
9 Pa indo de obse acións coma es as, Te esa Mou e ai máis aló e o mula a hipó ese de se a
desgaleguización es a ía a e un impac o maio nas mulle es a o ecida pola p ocu a dun ideal
de co esía que sen i ían con adi o io co emp ego da lingua galega (Mou e 2010: 149).
3. Pun o de pa ida
50
Lingua e xéne o
Meu abuelo semp e alou ghallegho coma min pe o se i o que ías cab ea o peo que lle
podía pasa e a que el oí a alghunha mulle deci palab o as. A un home e a ighual, que
el amén xu aba. Pe o se oía unha mulle , en adábase semp e, decía que e a unha male-
ducada. E dun home non decía nada, que el amén xu aba semp e. El decía: «Esa apaza
é máis maleducada... si soupe a que ben lle queda...!!» (González e Seoane 2010, p. 71).
Is o explica ía pa cialmen e a maio p edisposición das mulle es á con e xen-
cia ca a ao cas elán e complemen a ía o escla ecemen o de po que é maio que ca a
ao galego en ambos os dous xéne os. Con odo, queda ía po e mos po que os
homes se ían máis p ocli es á con e xencia en galego, men es as mulle es son máis
emisas (Ál a ez Blanco coo d. 2017, p. 79).
Vol endo ás es a exias de di e xencia in oducidas máis a iba, podemos pen-
sa de no o nas ideas e ac i udes que asocian en maio g ao o cas elán co ideal de
eminidade:
Como che eño que ala , en gallego ou en cas ellano? Po que se a cousa é ina áloche du-
nha manei a e se non o é, áloche dou a (González e Seoane 2010, p. 70).
Eu amén i o nunha aldea, pe o de ódalas apazas da miña quin a, apaces e an poucos,
e an dous, que xa non se con an, o sábado pola noi e a lingua pa a odos e a o cas elán.
En ón eso é o que a min, e a unha cousa que a min ealmen e... (5gm69).
Co galego non se liga (5gh67).
[...] nós es ábamos alí as dúas alando unha coa ou a, e se iña un apaz así guape ón,
alaba cas elán (5gm69).
(Semina io de Sociolingüís ica, RAG 2003, p. 125).
Emp ega o cas elán pode pe cibi se como un modo de e o za a imp esión
de so is icación ansmi ida, do mesmo xei o que e i a o emp ego do galego pode
se unha es a exia pa a non se ca ac e izada da manei a opos a:
OL: A min o que me moles aba sob e odo e a cando alguén me alaba en galego, ala lle
en cas elán. Pe o cla o, se es aba con máis xen e eu semp e alaba en cas elán. Supos amen-
e non lle ía ala en galego po que ademais dábame moi a e gonza. (Rod íguez Ca no a
2022, p. 66).
No caso con a io, es e ipo de p exuízos non só non a ec a ían no mesmo
g ao aos a óns, acili ando a pos a en xogo de ac i udes de con e xencia baseadas
na co esía amén pa a o galego, senón que mesmo pode ían empu a , en ce os
con ex os, ao emp ego des a lingua como xei o de e o za en a súa masculinidade:
51
A in o man e [...] con a como ás eces é í ima dos es e eo ipos que pesan sob e os
cas elan alan es polo uso da lingua que, nese con ex o, es á ma cada:
Pila : y la gen e me dice poque e es una pija [=e es una niña de papá y no sé que= y yo no
y yo hablo cas ellano y simplemen e po habla cas ellano soy odo eso en iendes? [...]
Pila : bueno an o a mí como a mis he manos nos enseña on desde pequeñi os en cas el-
lano. Mis he manos hablan gallego y yo hablo cas ellano, den o de casa hablamos odos
cas ellano pe o de la pue a pa a ue a mis he manos hablan gallego y yo hablo cas ellano,
pe o po que mis he manos andan con gen e que habla gallego y mis amigas de oda la ida
hablan cas ellano, es así, yo me acos umb é a habla cas ellano.
(Fo moso 2013, pp. 47-48).
Ou a hipó ese que cómp e conside a mos xo de da obse ación de que os
cas elan alan es se adap an en meno medida po mo dunhas peo es compe encias
bilingües. Así, a con e xencia supo ía pa a eles un es o zo maio que pa a as pe soas
que alan galego, no malmen e p ocli es a acela no sen ido con a io (Iglesias 2002,
pp. 163 e ss.). T á ase dunha isión a a ce o pun o ealis a, xa que coincide co que
nos din as a aliacións das compe encias bilingües, sis ema icamen e máis ele adas
en e a poboación que en o galego como lingua p incipal (Sil a 2010; Lo edo e
Sil a, coo d. 2020).
Ao espec o des a cues ión, algúns aballos cuali a i os quixe on e di e en-
zas de xéne o, po exemplo cando se di: “que as nenas alan máis cas elán po que elas
non saben exp esa se en galego e aínda que lles ales en galego, con es an máis en
cas elán” (Mon eagudo e Bouzada 2002, p. 224).
En p incipio is o non se co esponde ía co que sinalan os mencionados abal-
los de compe encias, xa que ac ualmen e as mulle es acadan obxec i amen e mello es
esul ados en odos os ni eis comunica i os (Lo edo e Sil a 2020, p. 145). Así e odo,
nos da os desag egados des e aballo non a opamos o caso pa icula das compe en-
cias o ais das apazas cas elan alan es, que sos e ía a hipó ese en maio medida.
Po ou a banda, pa a explica mos a condu a esul a ían segu amen e máis
ele an es as compe encias au ope cibidas e a pe cepción da au oe icacia ca aquelas
a aliadas de xei o obxec i o10, po én non con amos a a o de ago a con da os no ni el
de especi icidade p eciso sob e es e pun o.
10 Respec o a is o, nume osos in o mes e aballos eñen salien ado a endencia das mulle es a ob e
mello es endemen os académicos en odas as disciplinas. Asemade, sabemos que lamen able-
men e is o non se co esponde necesa iamen e coa alo ación, p opia ou allea, des as capacidades.
3. Pun o de pa ida
52
Lingua e xéne o
Sexa como o , a cues ión da p edisposición ao emp ego dunha ou ou a lin-
gua é impo an e dende o pun o de is a da no malización lingüís ica, especialmen e
se es a es i ese encellada ás compe encias, xa que o ca ác e de o icialidade dunha
lingua implica que o seu dominio sexa unha condición pa a o acceso en igualdade
aos espazos públicos nos que é ehicula .
Poñendo un exemplo do sis ema educa i o, apoiándose en an eceden es coma
os comen ados, Vázquez-G andío ecollía (2018, p. 105):
[Unha nena] comeza a ala en cas elán e [un compañei o] có aa con on bu lón
dicindo “en galego, po a o ”. [A p o eso a] dille: “se non lle sae, non lle sae”. (No a de
campo)
–Acábame de ala en galego! –exclama un alumno, so p endido pola súa compañei a
cas elan alan e, que nunca in e én na clase.
–Moi ben! Aí es amos, amos! –anímaa a p o eso a índose11.
(Ac i idade g upal con 1º de BAC, colexio p i ado).
O au o exempli ica, así, a súa imp esión de que as apazas non só e i aban
con e xe en maio medida coa lingua do p o eso ado galego alan e, senón que as
súas in e encións semellaban se menos ecuen es nas ma e ias en galego, espe-
cialmen e na secunda ia e o bacha ela o. Des e xei o, apún ase a posibilidade de
que unha baixa au ocon ianza no emp ego do galego ou do cas elán puidese chega
a e o za as dinámicas de e acción das apazas na adolescencia iden i icadas pola
in es igación eminis a (Vázquez-G andío 2018, p. 104-106).
Pa a ema a mos coas compe encias, queda ía p egun a se polo seu e ec o no
p oceso in e so: a con e xencia ca a ao cas elán. Respec o a is o, segu amen e poi-
damos dici que na ac ualidade, máis aló de acili ala, xogan un papel moi educido.
Is o se ía así xa que, como se comen ou an es, as pe soas galego alan es son, a día de
hoxe, bilingües. Quizais p ocede ía cues iona se se as des ezas acadadas, le emen e
meno es en e os apaces ca en e as apazas, pode ían con ibuí nalgúns casos a
unha maio esis encia á acomodación po pa e dos a óns:
Manuel: ( i) cas ellano a e dá é que non se me dá nada ben, eu cando alo cas ellano,
mimad iña, non alo case nunca cas ellano a e dá <...> na clase de cas ellano (Fo moso
2013, p. 47).
11 A na ación (non a ansc ición das in e encións o ais) é adución nosa dende o cas elán.
53
Po én, quizais pode ían se máis signi ica i as na explicación de condu as de
xe acións an e io es ou nou os momen os his ó icos. Nes e caso, xo de a hipó ese de
que no pasado, en especial an es da educación uni e sal, os homes pode ían e unha
maio acilidade pa a ap ende en o cas elán pola súa pa icipación da ida pública,
men es as mulle es a opa ían menos opo unidades de emp egalo, po mo dun
maio con inamen o ao ámbi o domés ico. Explicacións nes a liña se ían consis en-
es con algunhas endencias de ec adas nas se ies his ó icas e que se expo án máis
adian e nes e mesmo olume.
A a o momen o iñemos alando de e en uais di e enzas nas pau as de aco-
modación en e homes e mulle es e das implicacións que es as poden e . Como ica
explicado, a acomodación é en endida como un ac o ci cuns ancial de adap ación
ao con ex o comunica i o. Cómp e pasa , ago a, a ala mos dos p ocesos de cam-
bio de lingua habi ual como ac o indi idual pe du able no empo, amén e e idos
na bibliog a ía como “mudas lingüís icas” (Pujola , González e Ma ínez 2010). O
abandono do galego ou desgaleguización é un enómeno analizado con ecuencia na
sociolingüís ica galega, pois cando es e se pe pe úa no empo considé ase unha diná-
mica cen al do p oceso de subs i ución lingüís ica (Mon eagudo, Lo edo e Vázquez
2016). No caso opos o, as dinámicas de egaleguización e neo alan ismo, aínda que
moi o menos comúns12, son amén obxec o dunha a ención cada ez maio , pola ne-
cesidade c ecen e de inco po a mos no os alan es á lingua e polo alo des es como
mino ía ac i a, ao se en alan es comp ome idos e cunha ideoloxía moi desen ol ida
(O’Rou ke e Ramallo 2015).
As in es igacións da “muda lingüís ica” descub i on que es es p ocesos es án
habi ualmen e asociados a pun os de in lexión no ciclo i al, anco ados en cambios
de e apa, en desp azamen os e i o iais, nas al e acións p o ocadas nas edes sociais
ou na ans o mación dos obxec i os e xei os de e a ida (Pujola , González e Ma -
ínez 2010; Gómez 2020). No caso galego, a educación o mal –cos seus cambios de
e apa, desp azamen os e i o iais e al e acións das edes sociais– iuse como un con-
ex o cen al do cambio en ambas as dúas di eccións, des acando, especialmen e, o
e ec o do paso pola escola ización ob iga o ia na desgaleguización das nenas e nenos
(Mon eagudo, Lo edo, Gómez e Vázquez-G andío 2021). Tamén se eñen apun ado
a chegada ao ensino secunda io e, en maio g ao, o comezo da e apa uni e si a ia
12 Con da os do 2016, men es o p imei o p oceso ep esen a ía unha o ca do 6,7% ao 20% da
poboación, baixo a segunda e ique a apenas pode iamos iden i ica o 1,8% dos galegos e galegas
(Mon eagudo, Lo edo e Vázquez 2016, p. 114).
3. Pun o de pa ida

54
Lingua e xéne o
como momen os de opo unidade pa a a egaleguización e o neo alan ismo (Gómez
2020).
Os aballos cuali a i os ilus a on con ecuencia es es episodios nas biog a-
ías lingüís icas dos e das alan es, sinalando amén as mo i acións que os axen es
lles dan: a adap ación ao con ex o, a in eg ación no g upo de pa es e o medo ao
exei amen o pa a a desgaleguización; a e lexión da madu ez, o apode amen o e a
ei indicación da o ixe ou a signi icación polí ica de ás da egaleguización e o neo-
alan ismo (O’Rou ke e Ramallo 2015).
Na liña do expos o an e io men e, p egun ámonos se homes ou mulle es son
máis ou menos p ocli es ao cambio lingüís ico e, de se así, se exis en di e enzas de
xéne o na di ección do mesmo. Apoiándonos de no o nas endencias que a o ecen
o uso do cas elán en e as mulle es, podemos supo que as galego alan es se cas ela-
niza ían en maio medida ca os a óns. O ce o é que ca a a is o apun a ían di e sos
aballos (Suá ez 2010; Mon eagudo, Lo edo e Vázquez 2016).
Unha explicación pode ía se o maio impac o das ac i udes lingüís icas nega-
i as sob e elas, o que a ía que emp ega o galego supoña un maio obs áculo pa a
a in eg ación das apazas en de e minados con ex os. As elacións en e cambio e
disc iminación lingüís ica son analizadas en p o undidade po Rod íguez Ca no a,
aínda que o au o só a a o xéne o de manei a anxencial. Po én, a endendo á súa
mos a de en e is as, podemos e que as pe soas que abandona on o galego du an e
a escola ización in an il e p ima ia o on apazas, e de ei o odas as galego alan es
ema a on po acelo (Rod íguez Ca no a 2022, p. 58):
AN Naquel empo semp e alaba en galego, a a que ce o día canseime de que a xen e
me mi a a, en e comiñas, de manei a a a. E dixen eu: Bueno, pois xa que case odo o
mundo ala en cas elán, pois ou a a de in eg a me (Rod íguez Ca no a 2022, p.
182).
AN Cando alaba con eles (os pa es) e cando o maba unha amizade, en e comiñas
e po así dicilo, pois naqueles casos alaba en p i ado case semp e o cas elán. Na maio ía
dos casos emp eguei o cas elán po que po un lado seguía o ema dese medo do que pensasen
sob e min (Rod íguez Ca no a 2022, p. 183).
Polo con a io, os es emuños dos dous a óns galego alan es en e is ados
apun an a que, ou ben non o on obxec o da mesma p esión con ex ual, ou ben non
lle de on a mesma ele ancia:
55
AM [Había] non hos ilidade, pe o si un exei amen o. E quizais incluso algunha bu -
la. E chamá onme moi as eces Falagalego. Penso que os compañei os p opios da miña cla-
se, non. Pe o ou os que non me iñan an p óximo, si. Pe o bueno, ampouco me a ec aba
moi ísimo. [...]
(Rod íguez Ca no a 2022, p. 71).
X No, a e . Es abamos xogando ao ú bol e... eu que sei ( acía) unha al a ou algo e
(dicían): “Bah, non sei que, gallego, non sei que”. E eu ( espondía): “Vale, i non naciches
en Galicia, ampouco?” Pe o non é que eco de así moi os p oblemas con alumnos. Pa a
nada. Igual i en so e, po que ou os si que... A miña i má, po exemplo, c eo que o pasou
bas an e peo .
EN De me e se con ela, ou algo?
UX Non sei se de me e se con ela ou de xa non a e e se nin a ala [en galego].
(Rod íguez Ca no a 2022, p. 75).
Desde o pun o de is a do au o , malia que es es a óns na an que o on
obxec o de episodios de mo a ou p esión dos pa es, a an de ela i iza ou “qui a
e o” a es es sucesos (Rod íguez Ca no a 2022, p. 75). Is o lé anos a nos p egun a
se a cons ución cul u al da masculinidade le a apa ellada o ien acións que a o ezan
unha maio capacidade de esiliencia e lec índose nunha maio ap i ude dos homes
pa a esis i a p esión lingüís ica:
A con e xencia das alan es do galego pa ece máis ácil de inci a cá dos alan es, así
como se mos an máis p edispos as a ealiza un cambio lingüís ico se a con o na o
a o ece, men es eles son máis e icen es e semp e o condicionan:
Dúas alumnas de 4º da ESO do colexio u al comen an o idioma no que c en
que se desen ol e án cando se cambien ao ins i u o de Lugo, o p óximo cu so:
—Since amen e cas elán...
—Eu c eo que me ai saí cas elán... a min sai íame...
—A min con eles [cos compañei os lugueses] si... pe o só con eles –ma iza un
compañei o13.
Á ez, is o pode ía es a elacionado con que as es udan es pa ecen máis p eocupadas
polas ac i udes lingüís icas dos seus compañei os, men es os a óns se mos an máis
desin e esados.
(Vázquez-G andío 2018, p. 104).
13 Pouco an es, no mesmo g upo, es e e ou os compañei os negaban ca ego icamen e que se ose
da o caso. Só despois de escoi a os a gumen os das súas compañei as muda on a pos u a.
3. Pun o de pa ida
56
Lingua e xéne o
Nes a con e sa, nun g upo de discusión que i o luga na úl ima semana de
cu so, o alumnado de 4º da ESO dun colexio u al e lexionaba sob e o que lles
aga da ía o ano seguin e no ins i u o de Lugo. As apazas, baseándose nas súas ex-
pe iencias p e ias e nas dos seus coñecidos e coñecidas, imaxinaban es e con ex o
comple amen e cas elanizado. Asemade, decla aban unha p edisposición case o al
ao cambio, xus i icándoa na adap ación ao con ex o. Pola con a, os apaces pa i-
cipan es dis anciábanse na concepción des e con ex o u u o no que, segundo eles,
habe ía “de odo” –clases nas dúas linguas e apazada que alase os dous idiomas–
e exei aban a muda lingüís ica, ebaixándoa a unha posible con e xencia pun ual
moi o máis condicionada.
Resumindo, podemos dici que ce amen e exis en indicios que apun a ían a
unha maio disposición ao cambio ca a ao cas elán en e as mulle es, condicionada
po p exuízos de xéne o. Mais cómp e p egun a se, daquela, se is o le a apa ellado
o opos o pa a o galego –unha meno p edisposición ao cambio ca a a el– ou se a a
simplemen e dunha maio acilidade pa a o cambio lingüís ico en si mesmo, con
independencia da lingua de des ino.
Na bibliog a ía hai imp esións ecollidas, ben sob e pe soas neo alan es, ben
sob e egaleguizadas, que pode ían apun a ca a a unha eminización dos p ocesos
de muda, amén en a o do galego (Vázquez-G andío 2018, p. 104). Is o pa ece ía
in e i se amén das mos as e casos que p esen an a maio ía dos p oxec os de e e-
encia nes e apa ado, aínda que non sexa comen ado nos ex os. De xei o hipo é ico
pode íase encella coa elación en e o neo alan ismo e ou os mo emen os sociais
ei indica i os, como o ecoloxismo ou o mesmo eminismo (O’Rou ke e Ramallo
2015), as di e enzas na o ien ación polí ica de homes e mulle es –como a maio
p eocupación polas polí icas de benes a e a igualdade–, ou a pa icipación máis
ac i a nas ac i idades coope a i as e de coidado mu uo. Po én, a al a dunha análise
es a ís ica signi ica i a impídenos le a mos es es ase os máis alá da condición de
hipó ese.
Algúns aspec os das mos as dos aballos cuali a i os pode ían explica po si
mesmos es as dis o sións. P imei amen e, pola p opia sob e ep esen ación das e dos
neo alan es espec o ao seu peso demog á ico eal. Dado que os p oxec os p ocu an
ob e a maio di e sidade de pun os de is a posibles, é habi ual ace as mos as
conside ando, en e ou as cues ións, as con igu acións posibles en e lingua habi ual
e lingua inicial, dándolles unha mei ande isibilidade. Po én, de aco do cos da os cos
que con amos na ac ualidade, os neo alan es e as neo alan es ep esen an escasamen-
e o 2% do o al da poboación (Mon eagudo, Lo edo e Vázquez 2016, p. 256). Po
57
ou a banda, os ambien es escola es e académicos, obxec o ou on e de in o man es
de moi os des es aballos, son con ex os eminizados en a ios ni eis, e en especial
nos seus cad os p o esionais. O mesmo acon ece cando pensamos no ámbi o p o e-
sional da iloloxía ou das le as en xe al, ao que pe encen a maio ía de in es igado as
e in es igado es. Unha maio p esenza das mulle es no g upo das pe soas au o e-
coñecidas como cas elan alan es iniciais a ía aga da unha desp opo ción equi a-
len e no g upo das e dos no os alan es de galego, sen que iso implique unha maio
p edisposición xe al ao cambio.
Con odo, conco dando no alo cuali a i o ou o gado a es es e es as neo a-
lan es comp ome idos comen ado an e io men e, conside amos esencial conside a -
mos a a iable xéne o en u u as in es igacións e na adopción de polí icas lingüís icas
o ien adas á no malización da lingua galega.
3.3. P exuízos e ac i udes lingüís icas das e ca a ás mulle es
Rema amos es e capí ulo alando das ac i udes lingüís icas e os p exuízos ca a ás
pe soas galego alan es: como a ían segundo o xéne o do emiso e como a ec an de
xei o dis in o ao seu compo amen o. Xa nos apa ados an e io es imos que exis ían
c i e ios es é icos e alo a i os pa a cada lingua e os seus alan es que se encellaban a
di e enzas nos p ocesos de ansmisión e no compo amen o lingüís ico dos homes e
as mulle es. Po iso, conside amos as ac i udes e os p exuízos lingüís icos un elemen-
o ans e sal das desigualdades de xéne o nes e e eo.
As ac i udes explíci as e os p exuízos es udá onse de xei o di e so na socio-
lingüís ica galega, an o dende o pun o de is a es a ís ico coma dende a análise
discu si a e ideolóxica (Semina io de Sociolingüís ica, RAG 1996, 2011). Todos os
aballos coinciden nos aspec os cen ais, que pode iamos esumi na asociación da
lingua galega á u alidade, a un baixo ni el económico e cul u al, e, ago a, amén á
xen e de maio idade. Po ou a banda, coa pos a en ma cha do p oceso de no ma-
lización a opamos a apa ición dou os no os p exuízos, que si úan o galego como
un idioma ma cado: a i icial, poli izado, impos o... (F eixei o 2009). Po én, es es
aballos adoi a on cen a se, sob e odo, nas ac i udes ca a ao código ou ao exis o
e non an o ca a ás pe soas que o emp egan, polo que non cla i ican a cues ión de
xéne o: se se aplican igual ou na mesma in ensidade ou se p oducen os mesmos e ec-
os nas e nos alan es.
3. Pun o de pa ida
64
Lingua e xéne o
galegas oi aumen ando p og esi amen e a a acada en un máximo na década dos
oi en a (2811942 pe soas), cando expe imen ou un pun o de in lexión e comezou
a dec ece . En 2022 o núme o de galegos e galegas e a de 2691456, o que dei a un
e oceso supe io ás 120000 pe soas espec o a ese máximo. As es imacións indi-
can que, p obablemen e, ca a a 2031 ese e oceso ascenda a 122000 pe soas. No
conxun o do Es ado a poboación aumen ou dende 1900 en 28600000 pe soas e
es ímase que ca a a 2031 o amaño do inc emen o chegue aos 32000000 de habi-
an es (Figu a 6).
Figu a 6. E olución da poboación de España e Galicia dende 1900 a 2022 e es imación a 2031.
Fon e: Elabo ación p opia dos da os do INE. Censos de Poboación y i iendas 1900-2011 e Pad ón Municipal de
Habi an es 2016, 2022 e 2031.
4.2. O núme o de mulle es é supe io ao dos homes en Galicia?
O núme o de habi an es en Galicia con abilizado en 2021, como imos no apa ado
an e io , acada a ci a dos 2695645 pe soas, sendo a ci a de mulle es de 1398344
(51,87%) e a dos homes 1297301 (48,13%), polo que podemos ala de 100000
mulle es esiden es máis ca homes (Figu a 7). Es e esul ado pode ace nos e lexio-
na sob e como a exis encia de di e enzas po cen uais escasas en g andes mos as
(3,74%) pode implica di e enzas impo an es cando alamos de unidades. Po ou a
banda, obsé ase como a dis ibución da poboación segundo o xéne o en Galicia
di i e dos da os ob idos a ni el mundial.
0
500 000
1 000 000
1 500 000
2 000 000
2 500 000
3 000 000
0
10 000 000
20 000 000
30 000 000
40 000 000
50 000 000
60 000 000
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2016 2022 2031
Galicia
España
Anos
Galicia España

65
Figu a 7. Dis ibución do núme o de mulle es e homes en Galicia. 2021.
Fon e: INE. Pad ón Municipal de Habi an es de 2021. Da a de e-
e encia dos da os é o 1 de xanei o.
En moi os países o núme o ela i o de mulle es é in e io nas á eas u ais,
men es que nas á eas u banas é supe io ao 50%. Es e índice é un indicado de-
mog á ico que exp esa a azón de mulle es po homes nun de e minado e i o io,
exp esado en an o po cen o. A o mula u ilizada pa a calcula es e indicado de-
mog á ico é:
I emin= 100* mulle es/homes
A endendo á e olución do indicado demog á ico en Galicia (Figu a 8), ob-
sé ase como na segunda década do século en cu so se cons a a unha supe io idade
po cen ual no núme o de mulle es on e ao de homes (2020: 107,81%), endencia
que se man én dende p incipios de século (2001: 108,16%).
Nas seguin es igu as emp égase o o ma o de pi ámide poboacional pa a ex-
p esa a dis ibución da poboación galega en 2021, u ilizando como c i e ios a idade
e o xéne o coa inalidade de e a a o pe il demog á ico galego. Os da os comezan
a deixa cla o como as mulle es son maio ía a pa i dos co en a anos (40-44 anos).
Es e desequilib io na p opo ción aise inc emen ando a medida que aumen a a idade
(Figu a 9). Pola con a, nos nacemen os a p opo ción in é ese, pois o núme o de
nenos que nacen é maio ca o núme o de nenas.
48
,13
51
,87
Homes Mulle es
4. A mulle na sociedade galega
66
Lingua e xéne o
Figu a 8. E olución do núme o de mulle es e homes en Galicia. E olución do índice de eminidade.
1999-2020.
Fon e: IGE/INE. Mo imien o na u al de la población; INE. Ci as de población. Da a de e e encia dos da os é o
1 de xanei o.
Figu a 9. Dis ibución das mulle es e homes po idade da poboación galega en 2021.
Fon e: INE. Pad ón Municipal de Habi an es de 2021.
107,91
108,16
107,11 107,06
107,82 107,81
106,5
107
107,5
108
108,5
1250000,000
1300000,000
1350000,000
1400000,000
1450000,000
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
mulle es po 100 homes
n
ANOS
Mulle es Homes Mulle es po 100 homes
3,46
4,22
4,66
4,44
4,33
4,69
5,28
6,67
8,49
8,51
7,99
7,38
6,96
6,07
5,60
4,58
3,13
3,53
3,04
3,66
4,08
3,90
3,83
4,21
4,87
6,19
7,94
7,99
7,70
7,26
6,97
6,20
6,06
5,37
4,27
6,48
10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0 2,0 4,0 6,0 8,0 10,0
04
59
1014
1519
2024
2529
3034
3539
4044
4549
5054
5559
6064
6569
7074
7579
8084
85 e máis
%
IDADE
Homes Mulle es
67
4.3. O índice de mo alidade en e homes e mulle es ai ap oximándose?
P es ando ago a a ención ao índice demog á ico de mo alidade en Galicia, obsé ase
como, a p imei os de século, a di e enza nes e da o po xéne o e a dun 1,3 (2002),
men es que, na segunda década, a dis ancia en e os homes e mulle es educiuse á
me ade: 0,6 (2020). En de ini i a, cons á ase un lixei o aumen o da axa de mo a-
lidade ao longo do século en cu so, men es que se educe a di e enza no índice de
mo alidade en e homes e mulle es (Figu a 10).
Figu a 10. E olución da axa de mo alidade3 po xéne o da poboación galega (2002-2020).
Fon e: IGE/INE. Mo imien o na u al de la población; INE. Ci as de población.
Da a de e e encia dos da os é o 1 de xanei o.
76,64
77,39
79,01
80,45
83,74
84,52
85,4
86,28
75
80
85
90
2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020
Anos
HOME MULLER
3 Taxa de mo alidade: Núme o de de uncións po cada 1 000 habi an es.
4. A mulle na sociedade galega
68
Lingua e xéne o
4.4. As mulle es acadan un maio ni el educa i o ca os homes?
Analizando a e olución da axa b u a de alumnado que se g adúa na ESO, a opamos
que, en 2016, se g aduou na ESO o 89,1% das mulle es, on e ao 76% dos homes.
En 2020 g aduouse o 92,3% das mulle es e o 83,7% dos homes, o que dei a unha
di e enza dun 8,6% na axa b u a do alumnado que acada es e í ulo. En de ini i-
a, as mulle es p esen an unha meno axa de acaso educa i o e abandono escola
empe án ca os homes, malia que a di e enza po xéne o se eduza co anscu so dos
anos (Figu a 11).
Figu a 11. E olución da axa b u a do alumnado4 que se g adúa na ESO po xéne o (2016-2020).
Fon e: IGE/INE. Mo imien o na u al de la población; INE. Ci as de población. Da a de e e en-
cia dos da os é o 1 de xanei o.
76,0
71,2
75,9 75,3
83,7
89,1
83,3 84,6
87,0
92,3
60
70
80
90
100
2016 2017 2018 2019 2020
%
Anos
H M
4 Taxa b u a do alumnado que se g adúa na ESO: calcúlase como a elación en e o alumnado que
ema a os es udos que se ci an, independen emen e da súa idade, coa poboación o al da idade
eó ica de comezo do úl imo cu so de ensino.
69
4.5. As mulle es eñen máis di icul ades pa a a opa en aballo ca os
homes?
Analizando a ac i idade económica segundo o xéne o pode cons a a se que exis e
unha maio axa de inac i idade nas mulle es (638,2%) ca nos homes (479,8%). A
axa de pa o é mei ande nelas, se ben houbo cambios signi ica i os nas úl imas dé-
cadas. As di e enzas nes e indicado a p incipios do século ac ual e an moi signi ica-
i as, chegando a a os dez pun os po cen uais en 2003. As mulle es achegábanse aos
in e pun os de axa de pa o on e aos homes, que p esen aban unha axa in e io
aos dez pun os. Es as di e enzas o on diminuíndo co paso dos anos, de xei o que en
2012 a axa de pa o nos homes oi só algo supe io á das mulle es. Dende en ón, os
ni eis globais de pa o baixa on; mais a axa de pa o en e as mulle es ol eu supe a
a dos homes (Figu a 12).
Figu a 12. Taxa de pa o po xéne o (2000-2018).
4.6. Cob an as mulle es o mesmo ca os homes?
Segundo os da os acili ados pola Axencia Es a al T ibu a ia, o sala io medio anual
das mulle es galegas no ano 2019 e a de 17511€; is o é, 4527€ in e io ao dos ho-
mes. A inais da segunda década do século en cu so, os homes cob aban anualmen e
4. A mulle na sociedade galega
7,8
9,2
22,3
12,4
15,5
19,1
21,7
14,4
0
5
10
15
20
25
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
%
Homes Mulle es

70
Lingua e xéne o
en Galicia un 25,9% máis ca as mulle es. Desag egando o ni el sala ial po sec o es,
pode obse a se como o g upo das en idades inancei as e asegu ado as acada os sol-
dos máis al os, sendo amén es es sec o es onde as dis ancias po xéne o son maio es
(con di e enzas po xéne o no sala io medio 2019: 11264€); po én, no sec o da
cons ución e ac i idades inmobilia ias, as di e enzas son meno es (di e enzas po
xéne o no sala io medio 2019: 2185€) (Figu a 13).
Figu a 13. E olución do sala io medio anual po xéne o (2000-2020).
Fon e: INE. Pad ón Municipal de Habi an es de 2021. Da a de e e encia dos da os: 1 de xanei o.
Co elacionando o sala io medio anual co xéne o e a idade obsé ase como os
ing esos med a on an o nos homes coma nas mulle es a a chega á coho e de idade
de 56 a 65 anos, a pa i da cal comeza a dec ece . Os homes cob an máis ca as mul-
le es en odos os amos de idade, aínda que as maio es di e enzas se si úan naquelas
pe soas en e 46 e 55 anos. Nes e úl imo amo o sala io medio das mulle es é 5512€
in e io ao dos homes (Figu a 14).
3 543 €
5 076 €
4 167 €
0 €
1 000 €
2 000 €
3 000 €
4 000 €
5 000 €
6 000 €
0 €
5 000 €
10 000 €
15 000 €
20 000 €
25 000 €
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Di e enza no Sala io medio anual
Sala io medio anual
Ano
Homes Mulle es Di e enza
71
Figu a 14. E olución do sala io medio anual segundo as coho es de idade e o xéne o.
Fon e: INE. Pad ón Municipal de Habi an es de 2021. Da a de e e encia dos da os: 1 de xanei o.
4.7. Cales son as si uacións de inac i idade máis habi uais nas mulle es?
A p imei a conclusión que se pode ex ae do es udo das si uacións de inac i idade
dos galegos é a seguin e: es a si uación a ec a máis ás mulle es ca aos homes. A ci -
cuns ancia máis ecuen e e e ida po aqueles que en an na ca ego ía de inac i os/
as se ía a das pe soas que podemos denomina como “ e i adas, xubiladas ou pensio-
nis as”. A segui , a segunda si uación de inac i idade máis ecuen e en e as mulle es
é “labo es da casa” (179,9%), men es que es a si uación é case esidual nos homes
(32%) (Táboa 3). De ei o, a di e enza obse ada nes a ca ego ía coincide, en g an
medida, coa di e enza global obse ada en e homes e mulle es no ocan e a es e ín-
dice, o que apun a a que a non inco po ación ao mundo labo al e a pe manencia no
oga segue a se unha si uación de e minada polo xéne o.
2 523 €
8 068 €
16 342 €
22 320 €
25 820 €
27.084 €
25 536 €
1 765 €
6 073 €
14 297 €
18 079 €
20 308 €
22 407 €
15 105 €
758 €
1 995 € 2 045 €
4 241 €
5 512 €
4 677 €
10 431 €
0 €
5 000 €
10 000 €
15 000 €
20 000 €
25 000 €
30 000 €
Meno de 18
anos
De 18 a 25 anos De 26 a 35 anos De 36 a 45 anos De 46 a 55 anos De 56 a 65 anos Maio de 65
anos
SALARIO MEDIO ANUAL
IDADE
Homes Mulle es Di e enza
4. A mulle na sociedade galega
72
Lingua e xéne o
Táboa 3. Si uacións de inac i idade máis habi uais nas mulle es.
Fon e: IGE-INE. Enquisa de poboación ac i a
4.8. A mulle na cul u a galega5
Pa a unha desc ición ápida mais e elado a, oma emos como índice cuan i icable
os p emios. Realizando unha p imei a análise dos ou o gados en Galicia seg egados
po xéne o, pódese obse a que un 67% ecaen en homes, un 20% en mulle es e
un 13% nou as ca ego ías, nas que se inclúen asociacións, colec i idades e c. Tendo
en con a só os p emios ou o gados a mulle es, o 37% co espóndese con p emios
de a es escénicas e audio isuais e un 34% son de ca ác e li e a io. Es a úl ima
ca ego ía ocupa o segundo luga . Os p emios que eciben menos as mulle es son os
xo nalís icos, cun 3% do o al (CCG 2014).
Os p emios li e a ios me ecen unha especial a ención po se en a ca ego ía
máis nume osa e polo núme o de mulle es p emiadas. Aínda que no o al dos ce -
ames li e a ios esul an gala doadas o 20% das mulle es, cando se a a de p emios
de li e a u a in an il e xu enil es a po cen axe aumen a a a un 28,4%. No lado
opos o es án os p emios de ex os ea ais, nos que só o on gala doadas o 8,1% das
mulle es.
Analizados os p emios e gala dóns cul u ais, de éc ase que son moi os máis
homes os que eciben algún ipo de ecoñecemen o des e ipo en Galicia. A mei ande
pa e dos p emios li e a ios, de c eación a ís ica, xo nalís icos ou de a es escénicas
e audio isuais ecae on en homes. As mulle es só son maio ía nalgunha ca ego ía
conc e a.
Inac i idade Homes Mulle es
To al 479,8 638,2
Es udan es 78,6 85,5
Re i ados, xubilados ou pensionis as 308,7 324,9
Labo es da casa 32,0 179,9
Ou os 52,0 44,0
Non sabe. Non e i e es ado de inac i idade 8,5 4,0
5 Os da os ex aídos pa a es e apa ado p o eñen do in o me ealizado polo Consello da Cul u a
Galega en 2014 e que le a po í ulo A mulle na cul u a galega (II).
73
Ou os da os complemen a ios de in e ese pa a e a a minimamen e a po-
sición da mulle na cul u a galega amosan que as mulle es eñen unha p esenza im-
po an e na Adminis ación do ámbi o cul u al; mais es a segue a se pob e en e
ogais de ó ganos consul i os. As mulle es son maio ía en e o pe soal écnico e
adminis a i o e amén en e ca gos di ec i os e in e medios. Men es na á ea de cul-
u a dos concellos galegos a esponsabilidade ecae, case na me ade dos casos, nelas,
nas emp esas cul u ais ag emiadas a maio ía dos ca gos di ec i os es án ocupados po
homes e, no caso especí ico dos medios de comunicación, a p esenza de mulle es é
case anecdó ica.
Figu a 15. Dis ibución po xéne o en di e en es ámbi os cul u ais
28% 27% 28%
38%
23%
34%
72% 73% 72%
62%
77%
66%
0%
25%
50%
75%
100%
Clus e
Audio isual
Galego
Edi o iais
galegas
Medios de
comunicación
de Galicia
Lib os en galego
no ISBN en 2013
Longame axes de
p odución galega
segundo o sexo
do di ec o
O ques as
sin ónicas
galegas
Mulle es Homes
4. A mulle na sociedade galega
80
Lingua e xéne o
cando e an pequenas iña unha meno p esenza de galego ca no caso dos homes. O
IPTLG amosa como es a desinc onía se cons a ou en odas as xe acións in oducidas
na análise. A edución da p esenza do galego nos usos amilia es oi semellan e pa a
o sexo eminino e masculino, mais a desinc onía oi especialmen e e iden e cos p o-
xeni o es (IPTLG= 88%).
Figu a 19. P esenza do galego no con ex o amilia segundo o xéne o e índice de pa idade da ansmi-
sión lingüís ica do galego*. Selección de pe soas en e 25 e 54 anos.
Fon e: Adap ación p opia do IGE-2018.
*Pa a a ob ención do índice de pa idade da ansmisión lingüís ica do galego (IPTLG) emp égase a o mula: 100 x
Lingua u ilizada pa a di ixi se a elas cando e an nenas pola amilia / Lingua u ilizada pa a di ixi se a eles cando e an
nenos pola amilia. 100% se ía o índice de pa idade o al na ansmisión in e xe acional do galego.
A in odución na análise da e olución dos p ocesos de subs i ución do galego
polo cas elán u ilizando como e e encia o con ex o amilia do IGE (2018) p opo -
cionounos un ma co explica i o que pe mi e comp ende mos como oi o p oceso ao
longo do empo. Os da os indican como as pe soas nadas en e mediados dos sesen a
e inais dos se en a su i on, en maio medida, ese p oceso de up u a da ansmisión
in e xe acional. Analizando os esul ados expos os na igu a 20, obsé ase como na
coho e das pe soas nadas a inais dos sesen a a a mediados/ inais dos se en a (+9%)
houbo unha maio ansmisión do galego como lingua inicial cos nenos ca coas ne-
nas. Hai, xa que logo, unha coincidencia do pico des e enómeno co in e de g ande
emig ación do u al ao u bano galego, especialmen e no denominado eixo a lán ico.
64,2%
48,2%
40,6% 39,5%
69,4%
54,8%
43,9% 43,5%
92,5%
88,0%
92,5%
90,8%
85%
86%
87%
88%
89%
90%
91%
92%
93%
35%
40%
45%
50%
55%
60%
65%
70%
A oas/ós coa
en e is ada/o cando e an
pequenas/os
Nais/Pais coa
en e is ada/o cando e an
pequenas/os
En e is ada/o coa
pa ella
En e is ada/o coas
fi llas/os
IPTL
PRESENZA DO GALEGO
Mulle Home IPTLG

81
Figu a 20. E olución da p esenza do galego no con ex o amilia segundo o xéne o. Selección de pe -
soas en e 25 e 54 anos.
Fon e: Adap ación p opia do IGE-2018.
A escolla de a iables elacionadas coa i enda habi ual e ni el educa i o
amén en unha ce a incidencia sob e a elación do xéne o coa ansmisión lingüís i-
ca do galego. O e i o io in lúe ce amen e sob e a p esenza do idioma galego como
lingua inicial na lingua de ansmisión amilia ; así, naqueles hábi a s que se poden
ca ego iza como u ais (menos de 10000 habi an es) a amilia ansmí elles maio-
i a iamen e aos descenden es a lingua galega, acadando ci as supe io es aos se en a
e cinco pun os po cen uais. Pola con a, nos hábi a s u banos as ci as baixan dos
co en a pun os, e i icándose unha edución case á me ade.
Hai unha elación di ec amen e p opo cional. Can o maio é o luga de e-
sidencia da pe soa enquisada, máis incidencia sob e a ansmisión in e xe acional
da lingua adqui e o pa áme o xéne o. Nas pequenas localidades non se ma can as
di e enzas na ansmisión segundo o xéne o de xei o e iden e, men es que nas loca-
lidades u banas e mesmo pe iu banas e ilegas a ansmisión do galego aos homes é
signi ica i amen e maio ca no caso das mulle es (Figu a 21). De ei o, o índice de
pa idade (IPTLG) nos con ex os u ais acada ci as p óximas ao 95% on e á ci a
p óxima ao 87,1% dos ámbi os u banos.
65,1%
68,7%
51,5%
56,4%
37,6%
38,7%
64,6%
68,4%
52,2%
56,6%
41,8%
43,2%
66,5%
74,2%
57,3%
66,3%
45,6%
51,0%
AVÓS COA
ENTREVISTADA CANDO
ERA PEQUENA
AVÓS CO ENTREVISTADO
CANDO ERA PEQUENO
PROXENITORES COA
ENTREVISTADA CANDO
ERA PEQUENA
PROXENITORES CO
ENTREVISTADO CANDO
ERA PEQUENO
ENTREVISTADA COAS
FILLAS/OS
ENTREVISTADO COAS
FILLAS/OS
19931983 19831974 19741964
5. A impo ancia da mulle na ansmisión lingüís ica in e xe acional
82
Lingua e xéne o
Figu a 21. P esenza do galego no con ex o amilia e índice de pa idade da ansmisión lingüís ica do
galego (IPTLG) segundo xéne o e e i o io. Selección de pe soas en e 25 e 54 anos.
Fon e: Adap ación p opia do IGE-2018.
*Pa a a ob ención do Índice de pa idade da ansmisión lingüís ica do galego (IPTLG) emp égase a o mula: 100 x
Lingua u ilizada pa a di ixi se a elas cando e an nenas pola amilia / Lingua u ilizada pa a di ixi se a eles cando e an
nenos pola amilia.
Cómp e engadi mos á análise o ac o do ni el educa i o acadado como pa-
áme o ele an e en con luencia co xéne o. Pode cons a a se unha co elación in-
e samen e p opo cional en e o ni el educa i o dos p oxeni o es e a ansmisión
do galego como lingua inicial. Men es que os p oxeni o es con es udos p ima ios
emp ega on maio i a iamen e o galego cos descenden es, acadando ci as p óximas
aos se en a pun os po cen uais, no caso das pe soas con es udos supe io es a ansmi-
sión do galego baixaba aos cincuen a pun os. Po én, a análise de esul ados pe mi e
cons a a que en e as pe soas con es udos supe io es a condu a lingüís ica én menos
de e minada polo xéne o ca en e as pe soas con es udos p ima ios, en e as cales a
di e enza de condu a si es á de e minada de manei a impo an e polo pa áme o
xéne o (Figu a 22).
77,4%
58,7%
54,7%
33,9%
82,3%
65,2%
61,8%
38,9%
94,1%
90,1%
88,6%
87,2%
80%
90%
100%
30%
50%
70%
90%
Menos de 10.000
habi an es
En e 10.000 e 20.000
habi an es
En e 20.000 e 50.000
habi an es
Máis de 50.000
habi an es
IPTLG
LINGUA DOS PROXENITORES CANDO ERA NENO/A
Mulle es Homes IPTLG
83
Figu a 22. P esenza do galego no con ex o amilia e índice de pa idade da ansmisión lingüís ica do
galego (IPTLG) segundo xéne o e ni el educa i o. Selección de pe soas en e 25 e 54 anos.
Fon e: Adap ación p opia do IGE-2018.
*Pa a ob ención do Índice de pa idade da ansmisión lingüís ica do galego (IPTLG) emp égase a o mula: 100 x
Lingua u ilizada pa a di ixi se a elas cando e an nenas pola amilia / Lingua u ilizada pa a di ixi se a eles cando e an
nenos pola amilia.
64,8%
50,7% 47,5%
72,8%
54,0%
48,9%
89,1%
93,9% 97,0%
30%
50%
70%
90%
110%
P imei a e apa de educación
secunda ia e in e io
Segunda e apa de educación
secunda ia e pos secunda ia
Educación supe io
Mulle Home IPTLG
5. A impo ancia da mulle na ansmisión lingüís ica in e xe acional
84
Lingua e xéne o
85
6. As compe encias bilingües en Galicia
Es e apa ado en como inalidade p incipal es ablece mos e analiza mos as compe-
encias lingüís icas da poboación galega, en endendo po ales as habilidades com-
p ensi as e, nomeadamen e, as p odu i as. A medición das compe encias pode ace -
se de dous xei os cla amen e di e enciados: a pa i dos da os au odecla ados polos
pa icipan es nunha a aliación, o que le a a unha a aliación au ope cibida, ou ben a
a és de p obas compe enciais xulgadas ex e namen e. Malia que o ni el de obxec-
i idade ligado ao segundo p ocedemen o esul a ú il dende moi os pun os de is a,
cando se a a de analiza mos compo amen os lingüís icos ligados a pe cepcións e
ac i udes, a análise au ope cibida adqui e unha eno me ele ancia. A au ope cepción
exp ésase a a és dun í em que alo a cada unha das des ezas o ais e esc i as, an o
ecep i as coma exp esi as, en cada unha das linguas, an o p opias coma adqui i-
das, e a a és dunha escala numé ica de ca ác e o dinal que se i ía pa a g adua o
dominio. Nas ba e ías demolingüís icas galegas a escala máis habi ual e a a seguin e:
P. 16 Cal é o seu dominio do galego? Con posibilidade de esponde nas ca o
des ezas
Nas enquisas mac osociolingüís icas álase de dominio (e ec i o) en calque a
das des ezas a pa i da suma das al e na i as “bas an e” e “moi o”. Nou as enquisas
ecollíase in o mación sob e as compe encias en galego na amilia nas dúas xe acións
p eceden es (o pai, a nai, o a ó e a oa) con al e na i as que ab anguían dende ningún
(dominio) a a moi o dominio nas ca o des ezas1.
Moi o Bas an e Pouco Nada N.P.
En éndeo 4 3 2 1 9
Fálao 4 3 2 1 9
Leo 4 3 2 1 9
Esc íbeo 4 3 2 1 9
1 A) Ningún dominio; B) Pode en ende o galego; C) Pode en endelo e alalo; D) Pode en endelo,
alalo e lelo; E) Pode en endelo, alalo, lelo e esc ibilo; F) Pode en endelo, lelo e esc ibilo; G) Non
p ocede, non sabe ou non con es a.

86
Lingua e xéne o
Os p incipais aballos sociolingüís icos galegos amosan unha si uación pa a-
doxal. Unha lingua, a galega, que non deixa de pe de alan es –a edo de 250000
só na úl ima década, de aco do ao Ins i u o Galego de Es a ís ica (IGE 2008; 2013;
2018)– expe imen a, pola con a, unha mello a xene alizada nas compe encias au-
odecla adas (Figu a 23). Cu iosamen e, ambos os p ocesos son máis acusados nas
xe acións máis no as (Mon eagudo, Lo edo e Vázquez 2018), cada ez máis compe-
en es na lingua segundo a súa p opia pe cepción, mais cun uso cada ez meno . Sen
dúbida, a p esenza do galego na escola xoga, aquí, un papel undamen al, pola súa
ele ancia na adquisición lingüís ica. Respec o á mello a das compe encias en Galicia
co paso das xe acións (baby boome s, millennial, cen ennial e alphas), di e en es es u-
dos si úan a in odución do galego no ensino como un pun o de in lexión no caso
das compe encias en lec u a e esc i u a (Sil a, Buela, Lo edo e Mo án 2008).
As polí icas lingüís icas de ámbi o au onómico en ende on, deco e, que a
ha monía lingüís ica en Galicia depende de que odos os galegos e galegas desen ol-
an unhas compe encias pa ellas nas dúas linguas o iciais que pe mi an a lib e elec-
ción dos indi iduos nas súas in e accións co iás, acendo, así, innecesa ia a in e -
ención polí ica nou os aspec os (Lo enzo 2005). Po iso, dende a p omulgación
no ano 1983 da Lei de No malización Lingüís ica, as sucesi as no mas educa i as
si ua on a adquisición pa ella dos dous idiomas coo iciais como un obxec i o edu-
ca i o p io i a io. Así, o dec e o ixen e (Dec e o 79/2010, do 20 de maio, pa a o
plu ilingüismo no ensino non uni e si a io de Galicia) in oduce como p incipio
a “ga an ía da adquisición dunha compe encia en igualdade nas dúas linguas o i-
ciais de Galicia” (A . 4.1: 9.243). Mais, a pesa de que se asuma como obxec i o
educa i o a consecución de compe encias plenas nas dúas linguas coo iciais, as a a-
liacións de se es e obxec i o se es á e ec i amen e a cump i non o on ecuen es
na sociolingüís ica galega e, polo xe al, con esul ados pa ciais. Po supos o, queda
ó a da cues ión es i amen e compe encial o ei o de que compe encia e uso non
an da man, como sen dúbida demos an os da os sociolingüís icos, polo que pode
a i ma se que unha pos u a en liña coas di ec ices eu opeas na súa Ca a Eu opea
das Linguas Rexionais e Mino i a ias, que adop e un posicionamen o ecolingüís ico
o ien ado á p ese ación da iqueza lingüís ica e a di e sidade cul u al, non pode
es inxi se ao ma co es i i o das compe encias e debe conside a os aspec os de
alo ación, pe cepción social e uso.
A igu a 23 e a a, de xei o cla o, como as pe soas das xe acións máis no as
eñen unhas mello es des ezas en exp esión esc i a, men es as compe encias en ex-
p esión o al en galego se alo an como moi al as, sen que se p oduzan cambios nesa
87
au ope cepción ao longo do empo, malia que as a aliacións ex e nas cons a en, pola
con a, unha compe encia o al en galego peo en e a mocidade ca en e as pe soas
de máis idade. Respec o ao uso, o núme o de galego alan es ai educíndose co paso
das xe acións.
Figu a 23. E olución da po cen axe de galego alan es habi uais (só galego + máis galego) e e olución da
des eza au ope cibida e ec i a en galego nas des ezas de exp esión o al e esc i a (bas an e +
moi o) segundo o ano de nacemen o da pe soa enquisada.
Fon e: Figu a ecollida de Lo edo e Sil a (2020, p. 14) e Lo edo e Vázquez-G andío
(2022, p. 137) ealizada dunha adap ación p opia dos esul ados do IGE (2019).
A compe encia lingüís ica con e euse, nas úl imas décadas, en obxec o de
a ención p e e en e na in es igación académica, na p ác ica pedagóxica e nas polí icas
lingüís icas e educa i as. Es es son os es ámbi os nos que se debe ac ua de manei a
conxun a pa a ga an i mos que odo o alumnado ema e a educación ob iga o ia con
capacidade pa a emp ega dunha o ma co ec a, adecuada e e icazmen e, as linguas
o iciais de Galicia e pa a alo a a di e sidade lingüís ica e o papel da lingua galega
como ac o de iden idade colec i a. Toda a lexislación galega (Lei de No malización
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
%
Ano de nacemen o
Lingua habi ual Fala Esc ibi
6. As compe encias bilingües en Galicia
88
Lingua e xéne o
Lingüís ica, sucesi os dec e os egulado es do uso escola das linguas, cu ículos das
dis in as e apas educa i as) emi e a es e mesmo manda o, polo que esul a imp es-
cindible dispo mos dun coñecemen o igo oso e cien í ico da compe encia bilingüe
do alumnado que pe mi a alo a o g ao en que se es á a acada ese obxec i o e, de
se necesa io, elabo a mos p og amas de in e ención social e educa i a o ien ados a
supe a as insu iciencias de ec adas.
Os da os sociolingüís icos máis abundan es no ámbi o da a aliación das des-
ezas son os e e idas á au ope cepción (po exemplo: Mon eagudo, Lo edo, Gómez
e Vázquez-G andío 2021). As di e enzas na a aliación das compe encias o on subs-
an i as, especialmen e en e os p imei os es udos (Semina io de Sociolingüís ica,
RAG 1994) e os pos e io es (Semina io de Sociolingüís ica da RAG 2007) e con-
sis i on na inco po ación de linguas es anxei as (LE) e no p oceso de a aliación.
A maio es, exis en ou os aballos impo an es como a se ie do IGE (2003, 2008,
2013 e 2018) que le a po í ulo Coñecemen o e uso do galego, onde se inclúe unha
alo ación do enquisado ou enquisada sob e a súa compe encia en galego. Mais a
au oa aliación en un ca ác e cla amen e subxec i o e pe deuse a opo unidade de
ealiza un diagnós ico p opiamen e mul ilingüe, no que se inclúa unha a aliación
das compe encias en cas elán (LC) e na/s lingua/s es anxei a/s (LE); é dici , unha
a aliación dos enquisados e enquisadas cunha inalidade mul ilingüe. Exis e ou a
liña de aballo p oceden e do Ins i u o Nacional de Es adís ica (INE) cunha apli-
cación de cada dez anos coa Enquisa de Ca ac e ís icas Esenciais da Poboación e as
Vi endas (ECEPV 2001, 2011, 2021).
A in o mación de i ada da aplicación de p obas especí icas ao inal do ensino
ob iga o io coa inalidade de comp oba a adquisición de compe encias bilingües ao
inal do ensino ob iga o io é limi ada, xa que se es inxe a xe acións moi conc e as e/
ou a zonas de Galicia moi delimi adas ( ex.: Noia 1980; Lo edo, Fe nández e Suá ez
2005; Es eban 1997), mesmo nalgún caso analízase exclusi amen e algunha des eza,
como pode se a exp esión esc i a (Lo edo, Fe nández e Suá ez 2005), a léxica (Es e-
ban 1997) ou as in e e encias lingüís icas (Sil a 2006), en e ou as.
O aballo de Lo edo, Fe nández e Suá ez (2005) a aliou as des ezas en ex-
p esión esc i a en galego e cas elán na coma ca de San iago. Os esul ados sinala on
que o alumnado ob én unhas pun uacións medias semellan es en ambas as linguas.
Po én, as pun uacións máis al as son pa a a lingua cas elá nas des ezas o mais (po
exemplo, en o og a ía e co ección) men es que as máis al as en galego concen á-
banse nas des ezas comunica i as (po exemplo, en luidez e capacidade de signi i-
ca ). A in es igación de Iglesias (2018) indicaba a exis encia de di e enzas nos apaces
89
segundo o con ex o de esidencia. Os nenos e nenas esiden es en con ex os u banos
e pe iu banos iñan unha maio p obabilidade de acada unha g an compe encia o al
ac i a en cas elán on e a unha meno compe encia en galego, e es a p obabilidade
ag a ábase naqueles descenden es de amilias cas elan alan es. Os esul ados indica-
ban a exis encia dun alumnado que acadaba un ocabula io básico en galego, mais
é incapaz de p oduci exp esións complexas nes a lingua (p. 465). Tamén exis en
algúns aballos de a aliación do bilingüismo galego-cas elán dende a pe spec i a
psicolingüís ica (F aga, Igoa e Acuña 2004; Teijido, Alameda e F aga 2002; Ou-
ón e Suá ez 2011). Es es úl imos au o es e au o as a alia on a comp ensión lec o a
bilingüe en galego e cas elán na educación p ima ia u ilizando como pa áme os a
elocidade e exac i ude e ob endo como esul ados que é de ici a ia en ambas as dúas
linguas, pe o especialmen e de ici a ia en galego no segundo pa áme o.
No ano 2009 a Conselle ía de Educación e O denación Uni e si a ia da Xun-
a de Galicia asinou un con enio co Ins i u o de Calidade Educa i a (ICE) da Uni-
e sidade de San iago de Compos ela (USC) pa a: “a alia de xei o compa ado a
compe encia do alumnado de 4º da ESO nos idiomas galego e cas elán pa a coñece
a súa elación con a iables sociolingüís icas, socioeconómicas e pedagóxicas”. Es a
a aliación supuxo –e así se p esen ou publicamen e– un in o me ce o da si uación
nes e eido, xa que non i e a p eceden es impo an es en elación á a aliación das
compe encias bilingües en galego e cas elán en Galicia ao inal do ensino ob iga o io
e u ilizando unha me odoloxía de a aliación median e expe os e expe as on e a
da os p oceden es de es ímulos de a aliación baseados en escalas de au o alo ación.
Unha década despois, es e es udo de a aliación das compe encias lingüís icas bilin-
gües púidose eplica co mesmo p ocedemen o e unha mos a con ca ac e ís icas
semellan es.
Os esul ados xe ais do es udo en 2009 indicaban que:
a) A compe encia o al e a mello ca a esc i a nas dúas linguas;
b) As des ezas o ais e esc i as en cas elán e an supe io es á media da escala,
aínda que as esc i as nun ni el moi xus o;
c) A compe encia esc i a en galego non acadaba ese ni el in e medio;
d) As subcompe encias máis elacionadas co código (g amá ica e léxico) si-
uábanse en galego na banda máis baixa, men es en cas elán e an das máis
al as (Sil a 2010, p. 207).
e) Un aballo pos e io , baseado nunha eanálise dos da os an e io es, (Lo-
edo e Sil a 2014) compa aba di e en es ac o es pa a pode es ablece a
súa elación sob e a compe encia g ama ical e léxica en galego e cas elán
6. As compe encias bilingües en Galicia
96
Lingua e xéne o
Figu a 28. Lingua habi ual segundo xéne o.
Fon e: Adap ación do IGE-2018
Figu a 29. E olución da lingua habi ual segundo xéne o dende 2008 a a 2018.
Fon e: Adap ación p opia do IGE-2008, 2013, 2018.
31,0%
23,2% 22,9% 22,3%
0,7%
29,7%
20,0%
23,4%
26,0%
0,9%
0%
5%
1
0%
1
5%
2
0%
2
5%
3
0%
35%
Galego Galego + Cas elán + Cas elán Ou as
Home Mulle
31 29,7 31,68 30,05 30,55 29,41
23,19 20,03 21,79 18,45
28,08 24,92
22,87 23,39 21,84
22,16
21,83 23,02
22,27 26,01 23,48 28,24
18,29 21,68
0,67 0,87 1,21 1,1 1,24 0,97
0%
25%
50%
75%
100%
Home Mulle Home Mulle Home Mulle
2018 2013 2008
Galego Galego + Cas elán + Cas elán Ou as

97
7.2. As di e enzas nas p ác icas lingüís icas po ámbi os de uso segundo
o xéne o
Ao es uda mos as p ác icas lingüís icas dos galegos e galegas nos di e en es con ex-
os obsé ase a exis encia de condu as lingüís icas dis in as po xéne o segundo o
con ex o analizado. Nos ámbi os máis p óximos, como o amilia , é onde o idioma
galego es á máis p esen e e amén onde o índice de pa idade lingüís ica amosa usos
de homes e mulle es máis semellan es; pola con a, nos con ex os máis públicos e
labo ais o galego emp égase globalmen e en meno medida e o índice de pa idade
lingüís ica indica que nes e con ex o as condu as de homes e mulle es amosan maio
di e xencia. As mulle es an meno uso do galego ca os homes nos ámbi os de ca ác-
e labo al, an o nos ho izon ais coma nos e icais (Figu a 30).
Figu a 30. P esenza do galego po ámbi os de uso e xéne o. Índice de pa idade lingüís ica do galego
(IPL)
Fon e: Adap ación do IGE-2018
7.3. Acomodación ou con e xencia lingüís ica
Malia as di icul ades me odolóxicas do es udo da acomodación lingüís ica cons a a-
das po aballos p e ios (po ex. Fe ei a 2016), conside ouse necesa io explo a mos
os p ocesos de acomodación lingüís ica e as pe cepcións de uso do idioma galego,
an o no pasado p óximo coma na ac ualidade, polo que implica espec o ao u u o
0,70
0,75
0,80
0,85
0,90
0,95
1,00
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
0,8
0,9
1
IPL
PRESENZA DO GALEGO
ÁMBITOS
Home Mulle IPL
7. As linguas de Galicia e o xéne o
98
Lingua e xéne o
da lingua e a súa p esenza no espazo social. Inicialmen e, pa imos dunha noción de
“acomodación lingüís ica” es i i a, xa que só dispuñamos dun í em, au oin o ma-
do, que non aba caba a o alidade do concep o. Logo pasamos a ace unha achega
a aspec os de opinión e mo i ación pa a os que nos basea emos nunha enquisa apli-
cada polo Consello da Cul u a Galega á mocidade na que se p egun aba sob e as
in encións de comunica nunha ou nou a lingua.
A enquisa demolingüís ica aplicada polo IGE en 2018 á poboación galega in-
co po aba algúns í ems que nos pe mi en ob e da os sob e o enómeno da acomo-
dación lingüís ica, xa que se p egun aba di ec amen e aos enquisados ou enquisadas
polos cambios de lingua habi ual, sob e se a pe soa a man iña ou a mudaba cando ala-
ba ou lle espondía a un in e locu o que se exp esaba no ou o idioma. Os esul ados
indican a exis encia dunha condu a maio i a ia de acomodación, excep o nos ei os
de idade máis no os. Po ou a banda, amén se obse a a exis encia dunha mei ande
acomodación nos amos de idade in e medios, onde se p oducen un maio núme o
de elacións labo ais. De xei o apa en emen e pa adoxal con espec o a da os anali-
zados con an e io idade, o enómeno da acomodación lingüís ica dei a esul ados
supe io es nos homes ca nas mulle es, mais segu amen e is o obedece a que a aco-
modación se e i ica p incipalmen e ca a ao cas elán, e o índice maio de uso do
cas elán como lingua habi ual en e as mulle es explica o meno índice do enómeno
de acomodación. Mudan en menos ocasións de idioma po que xa alan de pa ida
cas elán como lingua habi ual en maio medida ca os homes (Figu a 31).
Figu a 31. Acomodación á lingua do in e locu o segundo o xéne o e idade. Índice de pa idade
lingüís ica.
Fon e: Adap ación do IGE-2018
37,32
62,68
66,12 65,85
60,47
37,13
59
62,74 62,9
56,38
0,99
0,94
0,95
0,96
0,93
0,90
0,91
0,92
0,93
0,94
0,95
0,96
0,97
0,98
0,99
1,00
0
10
20
30
40
50
60
70
IPL
ACOMODACIÓN
Home Mulle IPL
De 5 a 14
anos De 15 a 29
anos De 30 a 49
anos De 50 a 64
anos De 65 ou
máis anos
99
8. Conclusións
Nes e aballo p opuxémonos ealiza unha p imei a ap oximación á in e secciona-
lidade en e as ca ego ías de lingua e xéne o en Galicia. Con es e in, eco emos ás
on es secunda ias, ex aendo os da os dispoñibles sob e a cues ión, compilándoos e
in e p e ándoos, de xei o que se a open eunidos e pe mi an, no seu conxun o, ex-
ae mos unha se ie de conclusións iniciais que poidan se i como pun o de pa ida
pa a u u as in es igacións.
Os es udos mac osociolingüís icos dos que puidemos bo a man inco po an
o xéne o en e as súas a iables, pe o non ealiza on un a amen o di ec o sob e o
ópico. De ei o, non é in ecuen e que se aluda á cues ión pa a xus i ica a súa an-
xencialidade, ou que non se conside e no es udo, como oco ía a comezos de século
no aballo de Iglesias (2002), que explica do seguin e xei o a non inco po ación
des a a iable:
A pesa de que unha das a iables u ilizadas na g an maio ía dos es udos sociolóxicos é
o xéne o, no noso caso non a i emos en con a, debido a que os es udios cuan i a i os
le ados a cabo a a o de ago a indican que en Galicia non in oduce di e encias signi-
ica i as nos usos lingüís icos e menos aínda nas ac i udes [...] (Iglesias 2002, p. 78).
Con odo, a obse ación dunha se ie de dispa idades consis en es nos esul a-
dos das p incipais a iables demolingüís icas en e mulle es e homes de i ou en que
nos aballos máis ecen es comezase a e se en con a o xéne o e os nosos esul ados
con i man, amén, de modo incues ionable, a súa ele ancia, po que, se ben é ce o
que non pode aza se, de xei o adical, unha condu a e ac i ude lingüís ica di e en-
ciada, si se amosan dispa idades es ables e consis en es que se man eñen no empo.
Tal como indicou Suá ez (2010, p. 31):
Os da os p esen ados pe mi en concluí mos que, malia non se en cuan i a i amen e
a ul adas, as di e enzas de xéne o nos usos lingüís icos son ei e adas e consis en es co
modelo sociolingüís ico de xéne o (Suá ez 2010, p. 31).
100
Lingua e xéne o
Tan o na ansmisión in e xe acional coma no eido das compe encias, das
p ác icas e das ac i udes lingüís icas, cons á anse di e enzas medibles no compo a-
men o lingüís ico de homes e mulle es e es as di e enzas esponden a unha pau a cla-
a e ecoñecible no ámbi o da in e seccionalidade. Os colec i os subal e nos enden
a p ocu a un e o zo simbólico a a és da asimilación ao ámbi o a o ecido nou o
campo da xe a quización social, de xei o que as mulle es amosan unha p e e encia
polas a ian es lingüís icas máis p es ixiosas. Is o, que nou os ámbi os se es udou
nos eixos da a iación dias á ica e dia ásica, en con ex os de linguas en con ac o,
coma o do galego, con xe a quización en e linguas, acaba endo unha plasmación
nos usos e na escolla de código.
Ao in en a mos a ende a es a dimensión de xei o di ec o, o a amen o dos
da os es a ís icos e a p esenza limi ada do ema nos aballos cuali a i os p eceden-
es apa ellou di icul ades pa a desen ol e mos unha análise máis onda ( éxase p.
ex.: Vázquez-G andío 2018: 104). En elación ás ac i udes lingüís icas implíci as,
os aballos p eceden es ealizados con xen e no a amosan que os ma cado es sociais
asociados ao acen o galego son máis po en es cando se a alía unha mulle e, simul-
aneamen e, de éc ase que o xuízo sob e es e aspec o é máis c í ico cando quen o
emi e é amén unha mulle . Todo con lúe pa a a i ica que as mulle es se ían máis
p ocli es a su i en disc iminación pola súa condu a lingüís ica, o que, á súa ez,
de e mina as súas ac i udes e mesmo os seus xuízos sob e as linguas (Semina io de
Sociolingüís ica, RAG 2003: 67-68).
A pesa do di o, a p incipal conclusión des e aballo é a necesidade de de-
seña mos es udos empí icos que co ixan a desa ención que adicionalmen e a so-
ciolingüís ica galega i o ca a ás cues ións de xéne o. Os da os dos que dispoñemos
o on xe ados no ma co de in es igacións que non iñan como inalidade es a cues-
ión, o que dis o siona a ealidade que que emos es uda e di icul a a súa co ec a
análise e alo ación. P ecisamos de on es p ima ias e de aballos empí icos que
pe mi an comp ende mos en p o undidade os mecanismos en xogo pa a, a pa i
deles, pode mos deseña in e encións que a ancen simul aneamen e na igualdade
de xéne o e en ac i udes lingüís icas que, desbo ando p exuízos, poidan a o ece a
iden i icación coa lingua p opia e o neo alan ismo como mecanismos necesa ios pa a
a no malización e a e i alización lingüís ica.
Os aballos cen ados nas ac i udes lingüís icas alan dunha e olución das
ac i udes explíci as ou delibe a i as que semella se a o able ao longo des es úl imos
anos; mais as ac i udes implíci as, au omá icas e/ou sen con ol man eñen un signo
nega i o ca a á lingua p opia. É ben sabido que, men es que as p imei as son máis
101
maleables, es as úl imas pe manecen máis es ables ao longo do empo e son máis
esis en es a calque a in e ención, sendo a disc epancia en e es es dous polos un
posible indicado dun p oceso de cambio en p og eso (McKenzie 2018). As p ác icas
lingüís icas e a cons ución da iden idade a ópanse in imamen e inculadas e non
son independen es da p opia cons ución do xéne o a a és da súa pos a en p ác ica
social, que inclúe a acción lingüís ica.
Os es udos máis ecen es sob e o p oceso de subs i ución do galego du an e
a segunda me ade do século pasado amosan que os ac o es mig a o ios do u al ao
u bano, os p ocesos de u banización e indus ialización, a p esión da escola ( an o
den o como ó a da aulas) e os medios de comunicación e, en de ini i a, a asocia-
ción da compe encia e uso do cas elán coa educación e o p og eso social, i e on un
g an peso na cons ución dos p econcep os a aigados con a o noso idioma e que
es án moi elacionados cos p ocesos diglósicos (Subiela 2010).
Unha p imei a e isión das bases de da os secunda ias p opo cionounos unha
isión xe al da demolingüís ica galega (Ramallo e Vázquez 2020), o es udo da súa
e olución ao longo dos anos (Mon eagudo, Lo edo, Vázquez 2016) e pe mi iu a ex-
plo ación das p incipais a iables, especialmen e aquelas elacionadas co e i o io e
a idade (Mon eagudo, Lo edo, Nandi e Salgado 2019). Es a p imei a pa e do noso
aballo achegounos unha isión das o alezas e debilidades da demolingüís ica ga-
lega e dos nosos es udos sociolingüís icos. En e as p imei as, a opamos unha o e
di usión da si uación demolingüís ica do galego, mesmo no plano di ulga i o en
p ensa, aínda que se ía in e esan e analiza mos como se p oduce e que e ec os en
den o da sociedade. En can o ás debilidades, a opamos unha escaseza de aballos
que analicen unha se ie de emá icas especí icas, como a do xéne o, malia se es a
unha das a iables sociais ans e sais máis impo an es.
Os desa íos pa a a pe sis encia da lingua galega como lingua p opia e ha-
bi ual no noso e i o io elaciónanse con dé ici s de ansmisión in e xe acional e
con usos dec ecen es da lingua p opia po pa e de sec o es cada ez máis amplos
da poboación máis no a, iden i icándose un e ec o pe cep ible do xéne o en ambos
os dous enómenos. Es e úl imo ac o (a diminución do emp ego da lingua p opia
en e a xen e no a) es údase nes e aballo, na medida do posible, ealizando unha
descomposición da in luencia da idade e a ando de da espos a a p egun as sob e
a elación en e a da a de nacemen o e as mudas lingüís icas. Nes e sen ido, o oco
de in e ese semella desp aza se da adolescencia, que conci ou adicionalmen e unha
eno me a ención, ca a á in ancia, que se e ela de i al impo ancia pa a os p oce-
sos de adquisición e subs i ución (Mon eagudo, Lo edo, Gómez e Vázquez-G andío
8. Conclusións

102
Lingua e xéne o
2021; Lo edo, Gómez e Baldomi 2018). Es e oco sob e a in ancia coincide, amén,
co que acon ece co xéne o, pois é nos p imei os anos de socialización cando se p o-
duce, de xei o máis pode oso e de e minan e, a ansmisión e a cons ución dos
pa óns cul u ais de xéne o.
Cómp e, ademais, sinala mos a necesidade, pa a es udos u u os, de a onda -
mos na “ e cei a aga”, an o na concepción do xéne o coma no deseño dos es udos
sociolingüís icos, supe ando, en ambos os campos, o bina ismo e inco po ando a
complexidade o al da iden idade humana e das p opias linguas.
Que emos, inalmen e, deixa cons ancia do eno me po encial que exis e na
p opia idea de in e seccionalidade. Malia que, como imos sinalando e como se en
indicado en nume osas ocasións, é ecuen e que un colec i o subal e no p ocu e
e o zos simbólicos nou o eido socialmen e xe a quizado, amén o é que a pe enza
a un colec i o subal e no eña a capacidade de ace nos máis conscien es da exis en-
cia e o uncionamen o dou as disc iminacións e, nes e in e no que se a opan en
auxe o eco eminismo e a ecolingüís ica, semella posible a opa mos ías e deseña mos
es a exias que si an pa a que a conciencia da disc iminación de xéne o con ibúa,
amén, a sensibiliza a sociedade ca a á disc iminación lingüís ica, es endendo a loi a
pola igualdade a unha causa máis global de de ensa da di e enza e da di e sidade: de
xéne o, de lingua, de aza, de clase...
A si uación ac ual do galego e as endencias amosadas polos es udos sociolin-
güís icos nos úl imos anos póñennos an e unha si uación na que a pe sis encia da lin-
gua p opia pasa po e e e mos os compo amen os lingüís icos. Non abonda, xa,
con man e mos os usos; cómp e acada mos neo alan es, econquis a mos, pa a o ga-
lego, unha xe ación pe dida que, po múl iples ac o es, se ins alou maio i a iamen e
no idioma dominan e. Así que, en liña co sinalado po Ahle s (2012, p. 259), semella
ele an e pó mos en elación o xéne o cos p ocesos de e i alización lingüís ica.
A lingua e o xéne o in e seccionan nas p ác icas sociais e, mesmamen e po
iso, cómp e p ocu a mos o espazo iluminado no que con lúen a eo ía de xéne o e a
sociolingüís ica. Ambas as disciplinas a ondan na desigualdade social e denuncian a
dis ibución xe á quica do pode . Discu sos como o eco eminismo e a ecolingüís ica
ence an un eno me po encial pa a que a adopción dun idioma como lingua habi ual
sexa un ac o conscien e, comp ome ido, aliñado con ou as causas e discu sos que
con lúen na loi a pola igualdade, pola alo ación da inmensa iqueza da di e sidade
humana e da súa plasmación lingüís ica e cul u al.
103
A de ensa da di e sidade lingüís ica, en liña coa p opia no ma i a eu opea e
cos p incipios da Ca a Eu opea das Linguas Rexionais e Mino i a ias, pasa, en cada
e i o io, po adop a e p ese a a lingua p opia. É máis doado chega mos á con-
ciencia des e ei o pola asimilación a ou as subal e nidades e a ou os discu sos de
loi a con a a disc iminación. Velaí, pois, o po encial pa a p ocu a mos unha alianza
en e a loi a eminis a pola igualdade de xéne o e a no malizado a da p ese ación do
idioma galego. Ambas as causas amosan e iden es e suxes i os pa alelismos, diso non
cabe dúbida, e os da os analizados nes e es udo indican, ás cla as, que a e adicación
da disc iminación de xéne o se ía, de ei o, bene iciosa pa a comba e mos a diglosia
e que os dous p ocesos, o da conquis a da igualdade en e mulle es e homes e o da
p ese ación da lingua p opia, poden ac ua en sine xia ao se a opa en in e de e mi-
nados e elacionados de múl iples xei os.
8. Conclusións
104
Lingua e xéne o
105
9. Re e encias bibliog á icas
Ahle s, J. C. (ed.) (2012): Gende and endange ed languages. Monog á ico especial da
e is a Gende and Language. 6(2). Dispoñible en: h ps://jou nal.equinoxpub.
com/GL/issue/ iew/1209
Ál a ez Blanco, R. (coo d.) (2017): P ác icas e ac i udes lingüís icas da mocidade en
Galicia. Consello da Cul u a Galega. Dispoñible en: h p://consellodacul u a.
gal/publicacion.php?id=4293
Aub ey, J. S. e Ha ison, K. (2004): The gende - ole con en o child en’s a o i-
e ele ision p og ams and i s links o hei gende - ela ed pe cep ions.
Media Psychology. 6(2), 111-146. Dispoñible en: h ps://doi.o g/10.1207/
s1532785xmep0602_1
Ayes a án, M. e de la Cue a, J. (1974): Las amilias de la p o incia de Pon e ed a en
1974. Se illa: Ins i u o de Ciencias de la Familia.
Basan a, N. (2015): Igualdade de xéne o e didác ica das linguas. Ap oximación ás a-
e as comunica i as desde a lingüís ica sociodiscu si a. Re is a Galega de Filolo-
xía, 16, 11-41. Dispoñible en: h ps://doi.o g/10.17979/ g .2015.16.0.1377
Bax e , R. N. (2010). T adución e e ocen ismo: Quen aduce que(n) e como na
Galiza. En: X. M. Mosque a Ca egal (ed.). Lingua e xéne o: VI Xo nadas sob e
lingua e usos. A Co uña: Uni e sidade da Co uña, pp. 115-136.
Bou dieu, P. (1985): ¿Qué signi ica habla ? Economía de los in e cambios lingüís i-
cos. Mad id: Akal.
Cas o Vázquez, O. (2010): Galego+non sexis a: como e po que a anza mos ca a a
unha ou a ep esen ación de xéne o na lingua. En: X. M. Mosque a Ca egal
(ed.), Lingua e xéne o: VI Xo nadas sob e lingua e usos. A Co uña: Uni e sidade
da Co uña, pp. 33-62.
C enshaw, K. (1991): Mapping he Ma gins: In e sec ionali y, Iden i y Poli ics, and
Violence agains Women o Colo . S an o d Law Re iew. 43(6), 1241-1299.
Dispoñible en: h ps://doi.o g/10.2307/1229039
Díaz Guedella, N. (2017): A in luencia do ensino no p oceso de adquisición lin-
güís ica. Cumiei a. Cade nos de In es igación da No a Filoloxía Galega. 2, pp.
85-104. Dispoñible en: h p://webh03.webs.u igo.es/wp-con en /uploads/
112
Lingua e xéne o
5. A impo ancia da mulle na ansmisión lingüís ica in e xe acional 75
5.1. A lingua inicial 76
5.2. O e oceso na ansmisión in e xe acional do galego 78
5.3. O papel do xéne o da ansmisión da lingüís ica do galego 79
6. As compe encias bilingües en Galicia 85
6.1. A impo ancia do xéne o nas au o alo acións lingüís icas 92
7. As linguas de Galicia e o xéne o 95
7.1. A o aleza demog á ica do idioma galego 95
7.2. As di e enzas nas p ác icas lingüís icas po ámbi os de uso segundo o xéne o 97
7.3. Acomodación ou con e xencia lingüís ica 97
8. Conclusións 99
9. Re e encias bibliog á icas 105
10. Índice 111