As can igas de Pe o Velho de Ta ei ós.
Edición e es udo
Débo ah González
Uni e sidade de San iago de Compos ela
1. O ciclo: p oblemas de a ibución
baixo a úb ica Pe o Velho de Ta e oos, no . 35 , col. a, do Cancionei o da Bi-
blio eca Nacional (B, na bnP, cod. 10991), ep odúcense es can igas (B140-B142)1,
a úl ima co esponden e a unha enzón en e es e au o e o seu i mán, Paai Soa ez,
segundo a azó que p ecede ao diálogo2. Po én, unha manicula deseñada en e a úb i-
ca a ibu i a (na col. a) e a azó (na col. b) en endeuse des inada a modi ica o alcance
da a ibución (d’heu 1975: 22-23), p opoñendo que B140-B141 al ez co espon-
dían ao obado an e io no cancionei o, is o é, nuno eanes Ce ceo. no malmen e,
1 Fal an do Cancionei o da Va icana (V, Va .la .4803) debido á ace alia do códice, e do Cancionei o da
Ajuda (A) al ez polo ca ác e des a compilación e acción dos compilado es, aínda que nes a an oloxía
poidan obse a se ex os excepcionais como A37 e A38, de Paai Soa ez, que aspasan a canonicidade
do xéne o de amo (a p opósi o dos ex os «disco dan es» en A, éxase b ea 2005); ademais da singu-
la idade de B140, que es á ab indo o ciclo, hai que e en con a que, malia adop a emas e mo i os
da can iga de amo , o e cei o can a des a se ie é unha enzón.
2 en e a bibliog a ía sob e es a úb ica, pode consul a se b ea 1999: 46, F a eschi Viei a 1999: 131-
134, Mon eagudo 2008: 313-339, Sou o Cabo 2012: 201-205.
Can a es de amigos
Es udos en homenaxe a Me cedes B ea
Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2016, ISbn 978-84-16533-69-5, pp. 441-451
442 CanTa eS De aMIGoS
Es udos en homenaxe a Me cedes B ea
o humanis a usou a manciña indicado a pa a chama a a ención sob e exp esións e
in o macións, e pa ece imp obable que nes e olio a súa inalidade ose ou a dis in a
(pa a máis de alles sob e es as cues ións, pode consul a se González 2013). nes e
caso conc e o, Colocci puido aplica al ma ca polos da os ep oducidos nunha azó
a odas luces singula , e non ap eciando ou as causas pa a dubida do co ec o em-
p azamen o da a ibución da col. a, o ciclo B140-B142 pode á en ende se co espon-
den e a Pe o Velho (ademais, na Ta ola Colocciana, o 140 apa ece asociado ao nome
des e obado ).
2. Edición
P esén ase a edición das composicións de Pe o Velho, se indo B como es e-
muño único pa a as es can igas. os c i e ios adop ados pa a a súa ixación co es-
ponden esencialmen e aos ep oducidos en Fe ei o e alii (2007).
I. Pa Deus, dona Ma ia, mia senho ben alhada (B140, . 35 , col. a)
Pa Deus, dona Ma ia, mia senho ben alhada,
do ben que os eu que o non en endedes nada,
nen do mal, nen da coi a que po ós ei le ada, 3
e en end’eu mui ben o mal que mi que edes,
o ben que os eu que o, ós non o en endedes,
e en end’eu e sei o mal que me que edes. 6
non á, dona Ma ia, nulh’omen que soubesse
o ben que os eu que o que doo non ou esse
de min, e cho a ia, se de ei o ezesse, 9
[e en end’eu mui ben] o mal que mi que edes,
o ben que os eu que o, ós non o en endedes,
[e en end’eu e sei o mal que me que edes.] 12
1 calhada 3 que eu
1 de9 . mha 2 q
u9 3 coy a . uos ey leuada 4 muj bẽ . q
mj q
edes 5 u9 . uos
nono en ẽdedes 7 nullomẽ q
8 q
u9 eu q
o q
doo nõ ouuesse 9 demj . d’ei o 10 q
mj q
edes 11 o bẽ q
u9 eu q
o uos nono en ẽdedes
epe o ios: Ta ani (1967): 135,1; d’heu (1975): 111.
edición c í ica: Michaëlis 392 (1990: I, 773). edición con no as c í icas: CMGP.
débo ah gonzález 443
As can igas de Pe o Velho de Ta ei ós. Edición e es udo
Ma cas e apos ilas: Pe o Velho de Taue oos (a ibución na col. a), 140 (nume-
ación), XIIIJ syllab con o nel d’una consonan ia (sob e o íncipi ), o nel (na ma xe
esque da) e ángulo no inicio dos . 5 e 11.
No as aos e sos: 2. no can a hai unha se ie de exp esións equí ocas: ben, mal,
en ende e que e . nes e e so, hai ce a ambigüidade; a p imei a pa e pode le se
como ‘do moi o que os amo’ ou ‘do bene icio que desexo de ós’. Tamén en ende
dá cabida a dis in as lec u as (‘non edes coñecemen o de nada’ e ‘non comp ende-
des nada’), pois, nos ex os medie ais, en ende podía signi ica ‘comp ende ’, ‘pe ci-
bi ’, ‘ epa a en algo’, ‘ e coñecemen o de algo’, ‘sabe ’, ‘namo a a alguén’, ‘co exa ’
(DDGM: s. . en ende ). 3. a lección do manusc i o ca ac e ízase pola hipe me ía,
polo que pensamos que o p onome suxei o pode obecede a unha adición po a ac-
ción a ou as pasaxes, como que os eu que o no e so an e io . es a solución coincide
coa de CMGP, on e á p opos a de Michaëlis: qu(e) eu. 4. a segunda pa e do e so
(o mal que mi que edes) pode le se como ‘o mal / pouco que me amades’ ou ‘o pe xuízo
que me desexades’. 8. ad í ase que é innecesa ia a ma ca de in eg ación [que] doo,
que ep oducen Michaëlis e CMGP, pois lese q
ab e iado no manusc i o. 10. Mi-
chaëlis p opuxo [po que us que o ben,] o mal que mi que edes, e CMGP ma cou unha
lacuna ex ual, esul ando en ambos os casos un esquema aaabBB. nós xulgamos máis
adecuado o modelo aaaBBB, es imando que a omisión a ec ou ao p imei o hemis i-
quio dun e so con o man e do e án. Téñase en conside ación que es e é un ex o
en que se ei e an insis en emen e e mos e sin agmas, amosando o gus o do au o
polos xogos léxicos, os que, asemade, se poden en e e como unha causa da omisión:
sen que a disposición da copia dela e unha lacuna, ansc ibiuse unicamen e o he-
mis iquio en ima o mal que mi que edes, que se ei e a en epí o a nos . 4, 6 e 12. o
pa ón es ó ico e imá ico que p opoñemos encon a, ademais, ce o undamen o na
composición seguin e, xa que se obse an algunhas a inidades es u u ais. a solución
que aquí se de ende apá ase das ma cas que sob e o ex o deixou a. Colocci, mais
hai que e en con a que a supos a omisión de ex o na pa e inicial des e e so puido
condiciona a súa pe cepción; ademais, aínda que o humanis a le ou a cabo unha
e isión iable no cancionei o, is o non impide pensa nunha ocasional alibilidade —
como se obse a na aplicación da no a o nel e incluso na ma ca que iden i ica o inicio
do e án en ex os que pode ían se clasi icados na mes ía (González 2009)—; nos
olios do cancionei o B encón ase ou o exemplo na c. I de B129, de nuno eanes
Ce ceo, a í ice dalgúns esquemas mé icos singula es no co pus (b ea 2014), onde
hai un ángulo delimi ando un e án de dous e sos, pe o a es u u a es ó ica espon-
de ía a 4+3.
444 CanTa eS De aMIGoS
Es udos en homenaxe a Me cedes B ea
II. Quand’o a o a mia senho ee (B141, . 35 , col. a)
Quand’o a o a mia senho ee ,
—que me non que leixa d’amo i e ,
ai, Deus, Senho !—, se lh’ousa ei dize : 3
«Senho emosa, non poss’eu gua i »;
eu, se ousa , di ei quando a i :
«Senho emosa, non poss’eu gua i ». 6
Po quan as ezes m’ela ez cho a
con seus desejos [e] cui and’anda ,
quando a i , di ei-lhi, se ousa : 9
«Senho emosa, [non poss’eu gua i »;
eu, se ousa , di ei quando a i :
«Senho emosa, non poss’eu gua i ».] 12
Po quan a coi a po ela le ei
e quan ’a an so i e endu ei,
quando a i , se ousa , lhi di ei: 15
«Senho emosa, [non poss’eu gua i »;
eu, se ousa , di ei quando a i .
«Senho emosa, non poss’eu gua i ».] 18
1 Q ando a . mha senh uee 2 uiu’ 3 ay de9 4 nõ 5 di ey . ui 6 nõ 7 uezes 8
cõse9 deseios . cuy ãdanda 9 q⁄a doa ui 13 qan a coy a p . leuei 14 eq⁄an a am
15 quãdoa ui
epe o ios: Ta ani (1967): 135,2; d’heu (1975): 112.
edición c í ica: Michaëlis 393 (1990: I, 774). edición con no as c í icas: CMGP.
Ma cas e apos ilas: 141 (nume ación), D’una consonan ia con o nel (sob e o ínci-
pi ), o nel (na ma xe esque da), ángulo nos . 4 e 6 da cob a I e no cua o e so das
cob as II e III.
No as aos e sos: 8. T ansmí ese hipóme o. Michaëlis es imou como emenda:
con seus desejos, cui an[do] d’anda , que non xulgamos sa is ac o ia. CMGP in eg ou
unha conxunción no inicio do e so e modi icou o xe undio en pa icipio: [e] com
seus desejos coi ad’anda . Tendo en con a que an o cho a como anda dependen sin-
ac icamen e de ez, pensamos que a mello solución consis e en es ima a omisión
dunha conxunción e que os elaciona ía, dando como esul ado Po quan as ezes m’ela
ez cho a / con seus desejos [e] cui and’anda ; da mesma manei a que Michaëlis, ap e-
débo ah gonzález 445
As can igas de Pe o Velho de Ta ei ós. Edición e es udo
ciamos que con seus desejos é complemen o de cho a , e encón ase un exemplo des a
cons ución no céleb e desco do de nuno eanes Ce ceo (MedDB2 104,1): «con seus
desejos non me ee an / cho a , nen i is e [...]». ademais, non xulgamos con e-
nien e in e i na pa e inal do e so, xa que a pe í ase anda cui ando é co ec a e
pe ec amen e adecuada ao con ex o; a cons ución anda +xe undio achega un ma iz
de con inuidade e mesmo a ei e ación da acción, o que se e pa a incidi na du ación
e pe sis encia da coi a: ‘ íxome cho a cos seus desexos e anda coi ando’. 14. Segun-
do b ea (2008a), o e bo endu a exís ase en 25 ex os, a maio pa e do xéne o
de amo ; agás don Dinis e algún obado inculado á súa co e, os au o es deses
can a es localízanse no segundo e no e cei o cua o do séc. XIII, en coo denadas
galegas ou cas elán-leonesas —apa ecendo amén os nomes de ai as Moniz, Fe nan
od iguez de Calhei os e nuno eanes Ce ceo—. o signi icado de endu a é ‘su i ’,
‘sopo a ’; habi ualmen e en po complemen o coi a, mal ou, como acon ece nes e
e so, a an.
III. Vi eu donas encelado (B142, . 35 , col. b)3
es a can iga ez Pe o Velho de Ta ei oos e Paai Soa ez, seu i mãao, a duas donzelas
mui emosas e ilhas d’algo assaz que anda an en cas dona Maio , molhe de don
od igo Gomez de T as ama . e dizque se semelha a ũa a ou a an o, que adu
pode ia omen es ema ũa da ou a. e seendo ambas ũu dia olgando pe ũa ses a
en ũu poma , en ou Pe o Velho de sospei a; alando con elas, chego[u] o po ei o e
le an ou-o end’a g a[n]des empuxadas e ou e-o mui mal.
[Pe o Velho]
[I] —Vi eu donas encelado
que ja semp e se i ei
po que ando namo ado, 3
pe o non o-las di ei,
con pa o que delas ei,
as[s]i mi an lá cas igado. 6
[Paai Soa ez]
[II] –—Vós, que es[s]as donas is es,
ala on- os en d’amo ?
Dizede, se as cousis es, 9
qual delas é [a] melho ?
non os es conhecedo ,
quando as non depa is es. 12
3 Foi publicada nun aballo an e io dedicado ás enzóns de Paai Soa ez de Ta ei ós (González
2012a); non compo ando modi icacións na edición do ex o, emi imos á ano ación aos e sos que
se encon a nese luga , así como ás e e encias bibliog á icas co esponden es ás edicións c í icas
an e io es.
446 CanTa eS De aMIGoS
Es udos en homenaxe a Me cedes B ea
[III] —ambas e an-nas melho es
que omen pode cousi ,
b ancas e an come lo es; 15
mais, po os eu non men i ,
non-nas pudi depa i :
an o son bõas sen[h]o es! 18
[IV] —ali pe des e-lo siso
quando as os es ee ,
ca no ala e no iso 21
pode ades conhec[e ]
qual á melho pa ece ,
mais ali[u]- os i o iso. 24
1 Dy 5 pauos 6 asy 7 ius s . esas 8 ala õn9 9 consis s 10 qa s 11 concheçedo
12 q⁄adeas . de pans s 18 sam . sen es 21 ano ala 22 conhec 24 alyu9
1 en celladao 2 ia . senp’ . se ui ey 3 po q
4 po . nõ . uolas . di ey 5 cõ . q
. ey
6 mhã 7 Uos . q
8 em 10 he 11 nõ . os s 12 nõ 13 anbas . e ã nas melho es
14 q
. omẽ 15 b ãcas . e ã 16 mays . uos . nõ mẽ i 17 nõ nas . depa ’ 18 ã o
19 aly . pdes elo . syso 20 q⁄a doas . uee 21 eno iso 23 qal . pa ec’ 24 mays .
hyouyso
epe o ios: Ta ani (1967): 115,11 e 135,3; d’heu (1973): 113.
Ma cas e apos ilas: 142 (nume ación), manicula á esque da da azó, na ma xe
supe io do olio. obsé anse ma cas des inadas a co ixi a segmen ación e sal no
in e io das cob as II, III e IV.
3. Mo i os e e ó ica das can igas
as es can igas eúnen a pa icula idade de basea se en emas e mo i os a-
dicionalmen e inculados á ma e ia amo osa. o ema p incipal do p imei o ex o é o
amo e a do do poe a, así como a incomp ensión da súa senho . Po én, B140 debe e -
se na e en e an ico és, xa que se di ixe explici amen e a dona Ma ia —no íncipi e
no . 7—, o que supón a up u a do ob igado seg edo da iden idade eminina. no . 1,
a dama é e ocada como mia senho ben alhada, ca ac e ización que apa ece nalgunhas
can igas de amo e de amigo, mais amén en a ios esca nios e ex os « on ei izos».
Desde o pun o de is a e ó ico, sob esae o uso de dis in as écnicas de ei e ación,
en a izándose os concep os ben e mal, que e e en ende , p incipalmen e no e án,
que se ca ac e iza po unha epe ición case li e al do seu p imei o e e cei o e so.
ademais, os dous e bos eapa ecen no segundo e so do e án, que ecolle ecos dos
. 2 e 8, p opiciándose unha aná o a pola que se des aca o ben dedicado polo oba-
do . non é de meno a i icio o emp ego epe ido e equí oco do e bo en ende . en
xe al, a lec u a do ex o deixa en e e unha a mazón e ó ica es udada e ideada como
débo ah gonzález 447
As can igas de Pe o Velho de Ta ei ós. Edición e es udo
un «en edo» de ei e acións, deixando pe cibi ce o gus o de Pe o Velho polos xogos
léxicos. es a imp esión pa ece con i ma se an e a écnica dispos a na composición
seguin e.
B141 é unha can iga de amo canónica, onde o amado suspi an e se p egun a
se ha de se quen de con esa o seu amo e su imen o a aquela a quen ama. a igu a
eminina é e ocada baixo as ó mulas adicionais mia senho e senho emosa (b ea
1990) —engadíndose a epe ición equí oca Senho do . 3—. o ópico da coi a de i-
ada do amo plásmase a a és da decla ación que me non que leixa d’amo i e , o
e so de e án Senho emosa, non poss’eu gua i (que se epi e seis eces), e a inco -
po ación de ocabula io asociable á expe iencia da do e da ansiedade: coi a, cho a con
seus desejos, cui and’anda , a an, so e e endu a . Tamén sob esae o campo da isión da
mulle (algo que acon ece á, igualmen e, na e cei a can iga), a a és da eapa ición
do e bo ee en luga es es a éxicos do ex o: ee é iman e no íncipi e man én
unha en elación de ima de i ada con i , iman e do e án; es e úl imo ep odúcese
no in e io do sin agma quando a i , que é eco exac o da exp esión que se epi e en
aná o a nos . 9 e 15, incidindo ademais na noción empo al do momen o en que o
namo ado pode á e a dama. a igu a do mede oso que eme con esa o seu amo
pe ílase a a és do e bo ousa , ei e ado en a ios políp o os den o de es u u as
condicionais, e mesmo se pode en ende e o zado pola súplica exclama i a ai, Deus,
Senho ! no . 3. aínda en elación ao ópico da con essio amo is, pa icipa ían as nume-
osas epe icións do e bo dicendi: dize ( . 3) e di ei ( . 5, 9, 11, 15 e 17).
a e cei a das composicións de Pe o Velho, o diálogo que man én con Paai
Soa ez, p esen a unha cla a imp on a da ideoloxía co és, así como ondas coin-
cidencias emá icas coa p o enzal De las se o s d’En Gui an (Sil a 1993: 130).
a azó que p ecede a enzón galega de alla que as dúas ilhas-d’algo se encon aban
na cas dona Maio , is o é, a co e galega de od igo Gomez de T as áma a, p obable-
men e p omo o do obado ismo desde as décadas iniciais do séc. XIII (F a eschi
Viei a 1999; Sou o Cabo 2012: 199-206); dise amén que e an an semellan es en e
si que di icilmen e e an dis inguibles. Un día, men es descansaban nun poma , Pe o
Velho a ou de con e sa con elas pe o o po ei o do pazo ob igouno a ma cha .
Malia es e cómico inal ecoñecido pola úb ica e que, a endendo á casuís ica das
can igas de amo , o espe able se ía que se loase a unha única senho , no diálogo a
exal ación de dúas donas dis a de es a p opos a desde unha xocosidade sa í ica; po
is o, pensamos o can a al ez espondeu sob e odo a unha inalidade encomiás ica.
es e obxec i o —hono a a dúas damas da nob eza— pa ece se amén aquel do ex o
p o enzal.
448 CanTa eS De aMIGoS
Es udos en homenaxe a Me cedes B ea
en e os ópicos p incipais da enzón pode ap ecia se aquel da supe io idade
das damas da co e; a endendo a es a in ención, Pe o Velho e i a ía cae na desco e-
sía de da p io idade a unha sob e a ou a, e a ou de le a a cabo un enxalzamen o
de ambas median e a hipé bole (que se subliña median e o encabalgamen o nos .
13-14); a abs ac a pe ección eminina —habi ual das can igas de amo — ma íza-
se lixei amen e nes e ex o a a és do símil b ancas e an come lo es. es e de alle da
desc ip io puellae é moi in ecuen e en e os obado es peninsula es, polo que pa ece
signi ica i o que es e mo i o da co b anca —que no diálogo emp egou Pe o Velho
(u ilizado, así mesmo, na e e ida enzón p o enzal)—, apa eza igualmen e na céleb e
can iga de Paai Soa ez No mundo non me sei pa ella. a es es p ocedemen os des inados
a en a iza a beleza e condición das donas, engádese a ei e ación en posición de ima
do compa a i o melho ( . 10 e 23) e melho es ( . 13), así como a exclamación an o
son bõas sen[h]o es! no . 18. Po ou o lado, no discu so de Paai Soa ez sob esae un
pe sis en e inqui imen o, xa que, exe cendo un ol semellan e ao dos cousido es nas
can igas de amo 4, a a de coñece a iden idade eminina e as p e e encias no co azón
do seu in e locu o .
Desde o inicio des a enzón, incídese na pe cepción isual, aspec o xa des aca-
do po M. b ea (2008b), como momen o en que se es ableceu un con ac o coas donas,
plasmándose median e a epe ición léxica en luga es des acados do discu so, como Vi
eu donas encelado no íncipi e as imas de i adas is es- ee - iso, cousis es-cousi , depa -
is es-depa i , conhecedo -pode ades conhec[e ]. Po úl imo, sob esae a al a de apos ó-
es nos inicios es ó icos do diálogo, pa icula idade que compa e esencialmen e con
ou a peza singula no co pus das enzóns galego-po uguesas: Vós que soedes en co e
mo a (b ea 2009: 101-103).
4. Es u u a es ó ica, mé ica e ó mulas de imas
B140 e B141 son can igas de e án, men es que B142 é de mes ía
—como cabe espe a no molde dialóxico da enzón—. B140 cons a de dúas cob as de
seis e sos, os es úl imos con o man es do e án. Son e sos de longa medida, de 13
e 12 sílabas, combinados o denadamen e: 13’a13’a13’a12’b13’b12’b. os . 1 e 3 de
e án ca ac e ízanse polo pa alelismo case li e al. o can a de amo B141 cons a de
es cob as de seis e sos decasílabos agudos; o au o se iuse da mesma ó mula de
4 Sob e misc ado es e cousido es na lí ica galego-po uguesa, éxase b ea 1992 e 2008b.
débo ah gonzález 449
As can igas de Pe o Velho de Ta ei ós. Edición e es udo
imas que na composición an e io : aaabbb. Igualmen e se ap ecia unha coincidencia
—nes e caso, absolu a— en e os . 1 e 3 do e án5.
a enzón que es ablece Pe o Velho con Paai Soa ez ca ac e ízase po apa -
a se das endencias o mais dos diálogos galego-po ugueses (González 2012b):
con ca o cob as singula es de 6 e sos hep asílabos, combina o denadamen e i-
mas g a es e agudas segundo a ó mula ababba —a p esen a imas g a es, b
agudas—.
5. Cabo
a ob a de Pe o Velho o ece un po encial a a ago a pouco explo ado6, malia
encon a se en e os p imei os au o es ep oducidos no cancionei o B, e emon an-
do ás p imei as épocas do obado ismo en Galicia7. na b e e p odución chegada
a a nós des e au o , pe cíbese o uso de esquemas es ó icos elabo ados e pa icula es,
ce o gus o polas écnicas de epe ición e a inco po ación de xogos léxicos. eco eu
á in odución de elemen os que poden e se con a ios á p ác ica canónica (B140) e
da súa inicia i a pa e unha das que poden conside a se en e as p imei as mos as
conse adas de enzón da escola galego-po uguesa (B142), que, en hipó ese, puido
se elabo ada coa in ención de homenaxea a dúas damas p esen es na cas dona Maio .
5 o uso de modelos es ó icos en que os e sos son especialmen e longos e os e áns alcanzan os es
e sos pode ía esponde a ce a inclinación ou gus o non exclusi o des e au o . así, comp obamos
que Paai Soa ez u ilizou o decasílabo e o esquema de imas aaabCC na can iga A en do mundo que
melho que ia (115,2). nuno eanes Ce ceo amén usou cob as con e áns de es e sos en Senho ,
que coi ad’ og’ eu no mundo i o (104,9), e Senho , es a coi a, que ei (104,7). o e so longo eapa ece en
Mia senho emosa, di ei- us ũa en (104,2) de nuno eanes Ce ceo, co esquema aabb (segundo os
da os i ados da MedDB2).
6 Un es udo de allado do ciclo, desde o pun o de is a emá ico e o mal, no ma co da p odución
dos obado es con empo áneos in úese u í e o, pois, nes e aballo, puidemos xa ap ecia algunhas
coincidencias (en mo i os, exp esións lingüís icas, esquemas, ó mulas...) con ou os au o es da épo-
ca, como Paai Soa ez e nuno eanes Ce ceo.
7 aínda que dese pe íodo quedan pun adas po en ia , a bibliog a ía a es e espec o es á gañando peso
e ele ancia, especialmen e nos úl imos anos. en e ou os aballos: b ea 1994, 1997, 2013, aos que
se engadi á un p óximo aballo penden e de publicación; F a eschi Viei a 1999, Mon eagudo 2008
e 2013, Sou o Cabo 2012.
