O patrimonio cultural: definicións e usos sociais

Nie es He e o Pé ez
Depa amen o de Filoso ía e An opoloxía Social
Facul ade de Filoso ía
unidade didác ica 1
O PATRIMONIO CULTURAL:
DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS
© Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2008
Deseño
Unidixi al
Edi a
Vice ei o ía de Cul u a
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Se izo de Publicacións
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Imp ime
Unidixi al
Se izo de Edición Dixi al da
Uni e sidade de San iago de Compos ela
Dep. Legal: C 857-2008
ISBN 978-84-9750-923-7
ADVERTENCIA LEGAL: ese ados odos os de ei os.
Queda p ohibida a duplicación pa cial ou o al des a
ob a, en calque a o ma ou po calque a medio (elec-
ónico, mecánico, g a ación, o ocopia ou ou os) sen
consen imen o exp eso po esc i o dos edi o es.
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 31
F ou e Quin as, S. (2001.): “La animación comuni a ia como acción socioedu-
ca i a en los espacios abie os locales”, Hadaxe, 17, pp. 119-138.
*Ga cía Canclini, N. (1993): “Los usos sociales del pa imonio cul u al”, en
Flo escano, E.: El Pa imonio Cul u al en México, México, F.C.E. pp.
41-61.
*Ga cía Ga cía, J.L. (1998): “De la cul u a como pa imonio al pa imonio cul-
u al”, Polí ica y sociedad, nº 27, 9-20.
Giddens, A. (1993): Consecuencias de la mode nidad. Alianza, Mad id.
G eenwood, D.J. (1972): “La cul u a al peso: pe spec i a an opológica del
u ismo en an o p oceso de me can ilización cul u al”, en Smi h, V.L.
(Ed.): An i iones e in i ados, Mad id, Endimión, pp. 257-279.
Lash S. e J. U y 1995: Economías de signos y espacios, Buenos Ai es,
Amo o u
Nei e , R. (1992): “Le pa imoine aleu ajou ee”, en: R. Ney e (Di .) :La pa i-
mione a ou du de eloppemen , Lyon, P esse Uni e si ai es de Lyon,
pp. 7-17.
Pose Po o, H. M. (2000): “El depa amen o de educación y cul u a de un
pequeño municipio: balance c í ico-desc ip i o (y algo e apéu ico) de
una in e ención” en: Ca ide, J. A. (coo d.): Educación social y polí i-
cas cul u ales, San iago de Compos ela, pp. 119-139.
P a s, LL. (1997): An opología y pa imonio, A iel, Mad id.
*P a s, LL. (1998): “El concep o de pa imonio cul u al”, Polí ica y sociedad,
27:63-76.
P a s, LL. (1999): “An opoloxía aplicada e ep oducción da iden idade”, em:
Galicia ai dousmil anos. O ei o di e encial galego III. An opoloxía, ol
2, San iago de Compos ela, Museo do Pobo Galego, pp. 135-143.
P a s, LL. (2003): “Pa imonio+ u ismo=¿desa ollo?”. Pasos. Re is a de u-
ismo y pa imonio cul u al, ol. 1, nº 2, h p://www.pasoline.o g.
*Sie a Rod íguez, X.C. (1999a): “Expe iencias de pa imonialización e mu-
sealización. Iden idade local en concellos non u banos”, en: Galicia
ai dousmil anos. O ei o di e encial galego III. An opoloxía, ol 2,
San iago de Compos ela, Museo do Pobo Galego, pp. 295-327.
Sie a Rod íguez, X.C. (1999b): “Museos y pa imonio e nológico. Una p o-
pues a pa a el desa ollo: los casos de Alla iz y Vila de San os”, en:
Pa imonio E nológico. Nue as pe spec i as de es udio, G anada,
Ins i u o Andaluz del P.H.-Jun a de Andalucía, pp. 192-208.
Sie a Rod íguez, X.C. (2001): “O pa imonio cul u al e os museos, ins umen-
os pa a a cons ucción e a ep esen ación das iden idades. No as
sob e (e dende) Galicia”, en Rebo edo, X. M.: E nicidade e nacionalis-
mo. Simposio In e nacional de An opoloxía, San iago de Compos ela,
Consello da Cul u a Galega, pp. 527-567.
Tu ne , V. (1980): La sel a de los símbolos, siglo XXI, Mad id.
Valcá cel Ri e o, C. E e X. M. San os Solla (1998):“Tu ismo u al, lingua e
desen ol emen o u al”, Séma a, 9, pp. 79-106.
30 - UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS
sicións de alo e in e ese sob e o que é ou non digno de conse ación e
es udo” (1998, 82). Os dominios polí ico e económico explíci os e o maliza-
dos o ecen xa ámbi os moi cla os pa a le a a cabo es a negociación, pe o
deben es uda se e a bi a se ou os pa a de ec a quen deben se os po en-
ciais in e locu o es das ins i ucións en cada caso (1998, 83) e ace chega as
oces de sec o es e g upos e cole i os que quizais non eñen acceso nin pa -
icipación nos ámbi os o mais. Falamos dun p oceso complexo que implica
“no ma i as legais, omas de decisión polí icas, egulamen os, p ocedemen-
os adminis a i os, es a exias de acción, plans e calenda ios, obxec i os
de comunicación, écnicas e medios audio- isuais, con e encias, ac i idades
pedagóxicas e odo o en amado de ecu sos ins i ucionais suscep ibles de
in oluc a aos cidadáns” (C uces 1998, 86) A animación sociocul u al e éla-
se aquí como un ins umen o axei ado pa a le a a cabo accións conc e as
den o do deseño das polí icas socio-cul u ais dos concellos (F ou e, 2001;
Pose, 2000).
BIBLIOGRAFÍA
Agudo To ico, J. (1996): “Pa imonio e nológico e iden idades. Los nue os
con enidos ideológicos del abajo e nog á ico en Andalucía” en E.
Aguila C iado (coo d.) De la cons ucción de la His o ia a la p ác ica
de la An opología en España, VII Cong eso de An opología Social,
Za agoza, pp. 219-234
*Aguila C iado, E. (2003): “La cul u a como ecu so en las polí icas de desa-
ollo u al. Una lec u a desde la globalización”, en: Cul u a y polí ica,
Ac as 9 Cong és d’An opologia, Ba celona, edición en CDRom, ICA/
FAAEE.
A iño Villa oya, A. (2004): “La p omoción del pa imonio y la cul u a popula ”
en X. Bouzada Fe nández Cul u a y pa icipación, Consello da cul u-
a Galega, pp. 51-77.
Balla , J. (1997): El pa imonio his ó ico y a queológico: alo y uso. A iel,
Ba celona.
Balla He nández e J. Juan i T esse as (2001): Ges ión del pa imonio cul-
u al, Ba celona, A iel.
Be mejo Ba e a, J. C. (2002): “Sob e el buen uso de los monumen os a -
queológicos”, Ge ión, nº1, pp. 11-32.
*C uces, F. (1998): “P oblemas en o no a la es i ución del pa imonio. Una
isión desde la an opología”, Polí ica y sociedad, 27, pp. 77-87.
Du kheim, E. (1982): Las o mas elemen ales de la ida eligiosa, Mad id,
Akal.
Escale a Reyes, J. (1993): “Espacios Na u ales-Espacios Sociales: Po un
T a amien o In eg al del Pa imonio Ecológico-Cul u al de Andalucía.
El Caso del Pa que Na u al de la Sie a de A acena y los Picos de
A oche (Huel a)”, en González Rumbo, I. (Coo d.): Pa ques Na u ales
Andaluces. Conse ación y Cul u a, Jun a de Andalucía, pp. 11-17.
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 3
MATERIA: ANTROPOLOXÍA, PATRIMONIO CULTURAL E EDUCACIÓN.
PATRIMONIO ETNOGRÁFICO E CONSTRUCIÓN DAS IDENTIDADES LOCAIS
TITULACIÓN: LICENCIATURA EN PEDAGOXÍA / DIPLOMATURA EN
EDUCACIÓN SOCIAL / MÁSTER EN SERVIZOS CULTURAIS
PROGRAMA XERAL DO CURSO
Localización da p esen e unidade didác ica
UNIDADE I. O pa imonio cul u al: de i nicións e usos sociais
Tema I: Os concep os de cul u a e pa imonio. Tipos de pa i-
monio. A cons i ución do ámbi o do pa imonio. Do pa imonio
como alo esencial ao pa imonio como cons ución social. A
na u eza e a his o ia como on es de sac alidade.
Tema II: Os axen es a as dinámicas de pa imonialización.
Tipos de axen es. Dinámicas pa imonializado as das ins i u-
cións polí icas: cons ución de iden idades e desen ol emen o
económico apoiado no u ismo. O pa imonio como ámbi o de
pa icipación e e lexi idade.
Tema III: Museos e ou as o mas de ep esen ación dos e-
nómenos cul u ais. A in e p e ación do pa imonio.
Tema IV: O pa imonio e nog á ico no ámbi o local: inicia i as
pa a a súa ecupe ación e dinamización. Elemen os de pa i-
monialización. A qui os da memo ia.
Tema V: Ma cos legais pa a a p o ección do pa imonio: a Lei
de Pa imonio Cul u al de Galicia.
Tema VI: Análise de casos en Galicia.
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 29
cións elacionadas co pa imonio. Po én, moi as eces, an un uso i espon-
sable e opo unis a del, poñendo en ma cha dinámicas pa imonializado as
a co o p azo o ien adas exclusi amen e polo in e ese “nas inaugu acións,
no clien elismo e na endibilidade elec o al” (Ll. P a s 1999, 142) que non se
apoian na asis encia écnica e xes o a de especialis as, nin se enma can nun
planeamen o global axei ado.
En e as consecuencias máis ne as as des e uso opo unis a do
pa imonio encón ase a olclo ización e espec acula ización da cul u a e
a edución das mani es acións cul u ais a me as imaxes pa a o consumo,
“au én icos simulac os” (Be mejo, 2002, 24) dos que se subs ae o sen ido
in e no que as cons i úe. Is o adúcese na cons ución de imaxes u alizan es
e esencialis as do noso pasado, nun “ olclo ismo de degus ación” na g á ica
exp esión de Sie a (1999a, 311), que p e ab ica e sións das iden idades
locais, ú iles ideoloxicamen e po que p oducen un ben de doado consumo
u ís ico, pe o balei as que pouco ou nada eñen que e coa his o ia eal, a
di e sidade e o cambio que exis e en oda sociedade local.
O éxi o das polí icas do pa imonio, en endendo po al a consecución
de e ec os e dadei amen e dinamizado es, esixe a súa in eg ación nunha
plani icación global do e i o io e nunha es a exia polí ica, económica e so-
cio-cul u al es imada iable pa a es e (Sie a, 1999a, 298) coa coo dinación
de accións e de axen es sociais e polí icos implicados. Sen esquece nunca
que a inalidade de odo p oxec o de desen ol emen o debe se a mello a
das condicións de ida locais.
Como a i man Balla e T esse as (2001, 204), o u ismo é un con-
sumido in ensi o do e i o io e debe plani ica se o seu desen ol emen o
cunha isión a longo p azo que p ecise os obxec i os económicos que se
que en cump i , os espazos que hai que p o exe , así como a iden idade
que se que e cos uí . Nes e sen ido esul a esencial a con e xencia en e as
polí icas educa i as, cul u ais e u ís icas. É necesa io educa e sensibiliza á
poboación espec o a alo es cul u ais da p opia zona que en moi os casos
igno a. Pe o amén é necesa io “con e e o que é cul u almen e signi ica i-
o pa a a comunidade en pa imonialmen e ele an e” (P a s 2005, 25). Is o
esixe es uda e a onda na ecupe ación e o alecemen o da memo ia local
pa a que es a poida nu i o pa imonio desde os signi icados cul u ais e os
con ex os sociais nos que se insi e de manei a que es e non esul e algo alleo
á poboación. Nos p oxec os de ecupe ación do pa imonio a memo ia local
e, en xe al, o pa imonio e nog á ico non ma e ial do que es a o ma pa e, é
semp e o g ande esquecido a p ol dunha isión monumen alis a que p i ilexia
os aspec os ma e iais máis aco des coa sociedade do espec áculo.
Nes a liña Ll. P a s p opón conside a o pa imonio como un ins u-
men o in eg al de plani icación local e “eixo e eb ado ” do desen ol emen o
en odos os sen idos, pe o basicamen e económicos, u banís icos e simbóli-
co-iden i a ios (1995, 13).
A es i ución en éndese desde es a pe spec i a, al e como sinala F.
C uces, como o “conxun o de mecanismos encamiñados a induci ao longo
do p oceso algunha pa icipación dos g upos sociais implicados” e “como un
p oceso de in e cambio no que unha di e sidade de axen es negocian po-
28 - UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS
e impedi que cambie sub aéndoa ao paso do empo, e é un símbolo de co-
hesión e g andeza.
O modelo MERCANTILISTA conside a o pa imonio en elación coa
súa capacidade de xe a iqueza e pode elo an o como un obs áculo ou
como un elemen o de alo ización do espazo do que se poden ob e bene i-
cios. O modelo PARTICIPACIONISTA é o que concibe o pa imonio e a súa
p ese ación en elación coas necesidades globais da sociedade e conside a
que a selección do que se p ese a e o xei o de acelo debe decidi se a a és
dun p oceso democ á ico. Es e úl imo modelo é e ec i amen e o que se co-
esponde cunha sociedade democ á ica comp ome ida coa busca da pa ici-
pación dos cidadáns nos dis in os ámbi os da o ganización da ida social e,
nes e caso, das polí icas nas que se in eg a a plani icación e xes ión do PC.
Podemos achega nos a es e modelo a a és do concep o clásico de
es i ución. A “ es i ución do pa imonio” de ínese adicionalmen e como unha
ase das ac uacións écnicas sob e o pa imonio xun o coas de in es igación,
conse ación e di usión. A es i ución ai e e encia á necesidade de que os
alo es do pa imonio e e an en bene icio da poboación local sob e a que
es e se asen a (C uces,1998, 79). O con ex o ac ual an e io men e desc i o
ou o ga no os signi icados e unha no a dimensión a es e concep o que po-
demos esumi na ase de Ney e (1992), segundo a cal as ac uacións sob e
o pa imonio deben alo a non só “o pasado das ped as” senón amén “o
u u o dos se es humanos”.
Así, hoxe en día a es i ución p esén ase amén como es i ución eco-
nómica na medida en que o pa imonio se con e e, como acabamos de e ,
nunha on e económica xe ado a de ing esos a a és do u ismo. Pe o á
ez a p o ección e ecupe ación de mani es acións cul u ais o ien adas pola
súa con e sión en p odu os ou des inos u ís icos pode con ibuí á calida-
de de ida dos seus habi an es pola mello a do con o no, ao coñecemen o
e e alo ización do p opio, e c... Así, os p ocesos de ac i ación pa imonial
impulsados polo u ismo son amén p ocesos de ac i ación e ec eación das
iden idades nos que as poboacións en ón anse ao sen ido do seu pasado e ó
deseño do u u o. O pa imonio e as mani es acións cul u ais locais mós an-
se non só como elemen os de a acción do ou o, do isi an e e do u is a e,
po an o, de p oxección da sociedade ca a a ó a, senón amén como no os
elemen os de a iculación e cohesión da p opia sociedade local ca a a den-
o e como ámbi o pa a a cons ución do “nosou os” na que necesa iamen e
debe basea se o éxi o de calque a p oxec o colec i o.
Non cabe dúbida de que os pode es polí icos locais son axen es con
g an pode de in e ención no deseño e execución dos p oxec os de desen-
ol emen o local baseados nos usos u ís icos do pa imonio. Deles depen-
den aspec os an undamen ais como a do ación de ecu sos, a negociación
con ou as adminis ación e pode es, a selección e con a ación de écnicos
cuali icados e as medidas pa a ace e ec i a a in eg ación da poboación local
(Sie a 1999a, 316).
Como oco e nou os luga es, en Galicia os pode es locais son cada
día máis conscien es do a ac i o e amplo consenso que susci an as ac ua-
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 5
ÍNDICE
P esen ación ................................................................................................7
Sen ido da unidade no conxun o do p og ama .........................................8
Os obxec i os ...............................................................................................8
Os p incipios me odolóxicos .....................................................................9
As ac i idades ..............................................................................................9
Os con idos básicos .................................................................................11
1. Os concep os de cul u a e de pa imonio ....................................11
2. ipos de pa imonio ......................................................................14
3. A cons i ución do ámbi o do pa imonio ......................................19
3.1. Do pa imonio como alo esencial ao pa imonio
como cons ución social ....................................................19
3.2. A na u eza e a his o ia como on es de sac alidade .........21
4. Axen es e dinámica de pa imonialización ..................................23
4.1. Dinámicas pa imonializado as das ins i ucións
gube namen ais ................................................................25
4.1.1. P omo e imaxes comuni a ias ..............................25
4.1.2. O desen ol emen o económico apoiado
no u ismo ..............................................................26
5. O pa imonio como ámbi o de pa icipación e e lexi idade ........27
Bibliog a ía .................................................................................................30

UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 27
O u ismo cons i úe hoxe en día en Eu opa un sec o económico es-
a exicamen e deseñado desde as p opias ins i ucións do Es ado pa a a-
ce on e á c ise dos sec o es p odu i os p ima ios que so en de e minadas
exións eu opeas como Galicia como consecuencia da in eg ación económi-
ca eu opea. Os alo es da na u eza, da his o ia e da adición, dos que xa
emos alado, an se u ilizados na mobilización de luxos u ís icos desde
as zonas máis desen ol idas, indus ializadas e u banizadas ca a a aquelas
ou as exións que, p ecisamen e polo seu a aso e ca ác e pe i é ico, con-
se a on un ma cado ca ác e u al e a esou a on mani es acións his ó icas
e na u ais ele an es.
O desen ol emen o des e ipo de u ismo, así como a p o ección,
e alo ización e po enciación dos ecu sos nos que se basea, esul a se
un obxec i o impo an e da Polí ica Ag a ia Común (PAC), que se conc e-
a como al nas accións cen ais de moi os p og amas de desen ol emen-
o exional da Unión Eu opea, como o Leade (Relacións en e Accións
de Desen ol emen o da Economía Ru al) e o P ode (P og amas de
Desen ol emen o e Di e si icación da Economía Ru al), de aplicación nas
zonas incluídas den o do Obxec i o 1 ( exións ag ícolas a asadas), no que
se a opa clasi icada Galicia.
Nes es p og amas deséñase un no o modelo de mundo u al, non
cen ado exclusi amen e na p odución ag a ia, senón baseado na di e si ica-
ción de ac i idades económicas e na e alo ización de ecu sos a a ago a in-
au ilizados como paisaxes, a qui ec u a popula , es as e i uais, a esanía,
gas onomía, e c. (Aguila C iado 2003, 2).
A p egun a ace ca do isco ou da opo unidade que o ece es a no a
si uación di ide desde hai empo aos es udosos do enómeno u ís ico. O
u ismo de masas do século pasado cen ado nos alo es de sol e p aia, deu
abundan es mos as e exemplos dos iscos, nas g a es consecuencias que
i o a especulación inmobilia ia coa des ución da paisaxe e na u banización
e uni o mación a g an escala de luga es e espazos que pe de on as pegadas
da súa his o ia e a súa con igu ación idiosinc ásica. Tampouco supón un isco
meno a me can ilización da cul u a, que pode compo a a súa con e sión
nun p odu o de consumo exido exclusi amen e pola lei da o e a e da deman-
da, edu o a das dimensións máis p opias da cul u a (G eenwood, 1972).
As polí icas u ís icas p e enden o ien a se hoxe po pa áme os di e-
en es como son o desen ol emen o endóxeno e sos ible e a implicación da
poboación local.
O PATRIMONIO COMO ÁMBITO DE PARTICIPACIÓN E 5. REFLEXIVIDADE
Seguindo a Ga cía Canclini (1993) podemos es ablece os seguin es
modelos de ac uación sob e o pa imonio que poden segui os dis in os axen-
es que in e eñen nos p ocesos de pa imonialización:
Pa a o modelo que podemos cuali ica como TRADICIONALISTA-
MONUMENTALISTA, o pa imonio ence a unha esencia que hai que ga da
26 - UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS
ep esen acíón lexi imación
IDENTIDADE HISTORIA
PATRIMONIO
(símbolo e sopo e)
selección
Nos aballos de campo debemos descub i es es p ocesos de cons-
ución iden i a ia a endendo especialmen e aos ecu sos pa imoniais que se
u ilizan pa a simboliza as a i macións da iden idade.
O desen ol emen o económico apoiado no u ismo4.1.2.
Un no o oco de in e ese das adminis acións públicas sob e o pa i-
monio én dado hoxe en día polo impo an e papel que es e pode cump i no
desen ol emen o económico a a és da súa asociación co u ismo.
O u ismo é unha no a o ma de iaxe que nace coa mode nidade.
P imei o oi unha p ác ica limi ada ás clases al as das sociedades máis a an-
zadas pe o p og esi amen e oi es endéndose en e amplas capas da po-
boación. Is o oi posible g azas an o a cambios ecnolóxicos como a condi-
cións de ipo social. En e os p imei os hai que des aca o desen ol emen o
dos medios de anspo e e a cons ución de ías de comunicación. En e as
segundas, o aumen o do empo de ocio e as acacións pagadas dos aballa-
do es. Os sociólogos S. Lash e J. U y (1995) des acan a g ande impo ancia
que posúen non só o u ismo senón a mobilidade en xe al, como enómeno
cul u al p opio da sociedade mode na e no que se exp esan moi as das súas
ca ac e ís icas especí icas.
Exp esións como “ u ismo u al”, “eco u ismo”, “ u ismo e de” “ u is-
mo de na u eza” ou “ u ismo cul u al” e i ense a un no o modelo que es á a
eemplaza o modelo an e io dominan e nos anos 60-70 do século pasado
denominado de “sol e p aia”. No mundo anglosaxón esúmese o paso dun ó
ou o modelo alando da subs i ución dos es “s” (sun, sand, sea) polos es
“n” (na u eza, nos alxia, ni ana).
O no o modelo esponde á necesidade de saída e a as amen o das
g andes cidades po pa e dos “u bani as” e es á o ien ado pola busca de
expe iencias elacionadas cos alo es da “au en icidade”, da na u eza incon-
aminada, das aíces his ó icas e da adición.
En e os moi os con as es que exis en en e o p imei o modelo de
desen ol emen o u ís ico e o ac ual es á o ei o de que men es o p imei o
oi impulsado di ec amen e pola inicia i a p i ada emp esa ial, o ac ual ca-
ac e ízase polo in e encionismo es a al e o con ol di ec o que as adminis-
acións exe cen sob e o deseño e o inanciamen o das inicia i as (Valcá cel
Ri e o e San os Solla 1998).
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 7
PRESENTACIÓN
O pa imonio cul u al (PC) es á con e éndose nunha ealidade cada
ez máis p esen e e impo an e na sociedade ac ual. Is o en que e con
cues ións cul u ais moi ac uais como po exemplo o mul icul u alismo, a ei-
indicación das iden idades ou o in e ese polas adicións e o pasado. Pe o
amén en que e con aspec os económicos como o desen ol emen o u al
e o u ismo. O pa imonio é hoxe en día un ecu so que non pode pasa de-
sape cibido nos p og amas in eg ais pa a un desen ol emen o endóxeno e
sus en able.
Is o le a a que aumen e o abano de especialis as que deben adqui i
na súa o mación un ma co concep ual que pe mi a comp ende a na u eza
do PC, o conxun o de aspec os que engloba, así como a súa signi icación e
usos na sociedade.
Os con idos des a unidade didác ica p e enden o ece unha o ma-
ción inicial e básica en o no a es es aspec os. Fo man pa e das ma e ias
“An opoloxía, Pa imonio Cul u al e Educación” e “Pa imonio E nog á ico
e cons ución das iden idades locais” que se o ecen como op a i as na
Licencia u a en Pedagoxía, na Diploma u a en Educación Social (a p imei-
a) e no Posg ao en Se izos Cul u ais (a segunda), da Uni e sidade de
San iago.
Polo que espec a á i ulación de Se izos Cul u ais esul a cla o que
hoxe en día unha pa e impo an e da demanda de p odu os e se izos ela-
cionados coa cul u a es á cen ada no PC e, en pa icula , nas mani es acións
da cul u a p opia de Galicia que in eg an o chamado pa imonio e nog á ico.
No caso da Educación Social e da Pedagoxía, o PC aise ele an e
en ámbi os como a animación sociocul u al e a xes ión cul u al local. Educa
e sensibiliza no alo do PC é educa no espec o á di e sidade cul u al, na
iden i icación das pe soas co legado do pasado e a memo ia. P omo e o
pa imonio en ámbi os locais ep esen a un xei o de omen a a sociabilidade
e o encon o in e xe acional.
O en oque des a UD é o p opio da á ea especí ica de coñecemen o da
An opoloxía Socio-Cul u al. Na medida en que o PC aba ca mani es acións
cul u ais de di e so ipo son a ias as á eas de coñecemen o implicadas no
es udo e análise do pa imonio: a A queoloxía, a A qui ec u a, a His o ia, a
His o ia da A e, e c... O ca ac e ís ico da An opoloxía é que in oduce unha
isión in e cul u al e compa a i a e se in e esa pola p odución social do pa-
imonio así como polo seu uso e alo social, con emplándoo como un ám-
bi o no que se en elazan e con e xen moi os ou os enómenos sociais: as
iden idades sociais, o pode e as desigualdades, os alo es cambian es, a
economía, e c...
8 - UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS
SENTIDO DA UNIDADE NO CONXUNTO DO PROGRAMA
Es a unidade didác ica aba ca dous emas p imei os do p og ama,
e e idos ás de inicións e concepcións do pa imonio cul u al ( ema 1) e os
axen es e dinámicas de pa imonialización ( ema 2). Nela adqui i emos as
ideas e concep os máis básicos espec o do que é o PC e os seus usos na
sociedade.
Abo da emos un conxun o de de inicións e bo do PC así como dos
di e sos ipos de pa imonio que comp ende. P e éndese igualmen e achega
os elemen os do ma co concep ual que debe u iliza o alumnado pa a anali-
za os casos eais que se án obxec o do seu aballo pe soal na ma e ia. Os
con idos deseñá onse coa in ención de p opo ciona ó alumnado ins umen-
os pa a a obse ación e análise c í ica da ealidade.
P esen a emos unha concepción do PC “p ocesal”, “cons u i is a” e
“pa icipacionis a”. Is o implica acla a a di e enza que exis e en e cul u a e
pa imonio e as azóns e con ex os que explican que unha de e minada ma-
ni es ación cul u al se con e a en pa imonio: que g upo social a conside a
como al, que alo es e sen idos lle a ibúe, que accións le a a cabo pa a
que se ecoñezan eses alo es, e c... Obse a emos o PC como un ámbi-
o polí ico sob e o que se e lic en di e sos in e eses e iden idades sociais.
P e endemos sensibiliza na idea de que a xes ión p o esional do pa imonio
debe segui c i e ios igo osos de espec o á ealidade his ó ica e cul u al.
Pe o amén debe p omo e a pa icipación social e democ á ica, de xei o que
o pa imonio se con e a nun ámbi o no que poidan ecoñece se a di e sida-
de de indi iduos e g upos que o man pa e da sociedade.
Aplica emos es a mi ada á sociedade ac ual sinalando as súas ca-
ac e ís icas xe ais que pe mi en comp ende a impo ancia que adqui en os
p ocesos de pa imonialización pa icula men e en Galicia, a di e sidade de
axen es que os p omo en (o ganismos in e nacionais, adminis acións públi-
cas, sociedade ci il, e c...), así como as dinámicas ás que esponden (cons-
uí iden idades sociais, u ismo, desen ol emen o local, e c...).
OS OBXECTIVOS
Dis ingui a concepción cons u i is a e pa icipacionis a do PC • da concepción esencialis a e monumen alis a.
Di e encia os dis in os ipos de pa imonio e enume a as mani-• es acións que comp enden.
Relaciona o auxe ac ual do pa imonio con ca ac e ís icas p o-• pias da sociedade ac ual.
Iden i ica mani es acións pa imoniais si uadas en ámbi os lo-• cais como ecu sos pa a o desen ol emen o e a dinamización
socio-cul u al.
Analiza a es u u a social e ins i ucional da que depende a pos-• a en alo do PC.
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 25
A xes ión do pa imonio desen ól ese nun ema especí ico do p og a-
ma des a ma e ia. En co espondencia co ca ác e in odu o io des a UD e o
seu én ase na súa p odución e usos sociais, aquí p egun a émonos polos
in e eses e obxec i os aos que esponden e ás dinámicas xe adas polas ad-
minis acións públicas en elación co pa imonio. Es es in e eses e obxec i-
os a icúlanse en o no a dúas g andes liñas de ac uación: a p omoción de
imaxes comuni a ias e o desen ol emen o económico apoiado no u ismo.
Dinámicas pa imonializado as das ins i ucións 4.1. gube namen ais
P omo e imaxes comuni a ias4.1.1.
Xa imos que o pa imonio cons i úese como un ámbi o social espe-
cí ico no século XIX en inculación di ec a cos nacionalismos e o seu a án de
lexi ima se e ep esen a a iden idade común a a és dos monumen os e dos
símbolos do pasado. A p omoción de imaxes comuni a ias segue a se hoxe
en día un in e ese moi p esen e nas ac uacións das adminis acións públicas
en elación co pa imonio. Os p oxec os colec i os esixen semp e cohesiona
aos g upos en o no a obxec i os comúns, omen ando sen imen os de pe -
enza que consigan a enua as di e enzas que exis en no in e io dos g upos
humanos. Mos a a his o ia que se compa e e mobiliza a ec os e sen imen-
os en elación cos acon ecemen os his ó icos esul a se unha es a exia
básica pa a a cons ución do nosou os. Nes a a e a, como xa imos a ás, o
pa imonio con é ese nun ins umen o p i ilexiado.
Así po exemplo, a pa icipación das ins i ucións polí icas na e alo-
ización ac ual do Camiño de San iago á que nos e e íamos an e io men e
en moi o que e coa cons ución polí ica de Eu opa e a p omoción dunha
iden idade común eu opea en e os cidadáns. Na no a conxun u a polí ica o
Camiño con é ese nun elemen o de g an i ualidade pa a se p esen ado
como símbolo das aíces cul u ais e dos ideais comúns de Eu opa. Se p es-
amos a ención ao discu so que u ilizan os polí icos cando alan do Camiño,
e emos que o in e p e an de xei o comple amen e di e en e á Ig exa, ob ian-
do os aspec os elixiosos e p esen ando como exp esión da me a común, das
c enzas compa idas, do espazo de encon o e comunicación que ep esen a
Eu opa.
A pa i dos delineamen os que iñemos desen ol endo podemos a-
za un esquema que nos axuda a ixa a inculación esencial que exis e en e
os e mos iden idade-his o ia e pa imonio nos p ocesos de cons ución das
iden idades colec i as
24 - UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS
Po sociedade ci il en endemos o conxun o de o ganizacións
non gube namen ais que in e ac uan nun con ex o social de e minado.
O ganizacións encad ables nes a ca ego ía cuxa ac uación pode e inciden-
cia sob e o pa imonio son po exemplo as asociacións cí icas de di e so ipo
como as asociacións de eciños ou as asociacións cul u ais. Unha asociación
de eciños pode con empla complemen a ia ou pun ualmen e algunha ac-
uación sob e o pa imonio. As asociacións cul u ais poden se xene alis as
(ocúpanse en xe al da cul u a e do pa imonio) ou ben sec o iais, de xei o
que a súa ac uación se cen a especi icamen e sob e un de e minado ben
pa imonial. Un exemplo des e úl imo caso é p ecisamen e o das Asociacións
de Amigos do Camiño de San iago.
Os aballos ealizados na ma e ia ao longo des es anos puxe on de
ele o a impo ancia que es á endo en Galicia o mo emen o asocia i o como
impulso dos p ocesos de pa imonialización, así como a di e sidade de ac-
cións que es e le a a cabo: ei indica i as, educa i as e sensibilizado as,
p omo o as e xes o as, mesmo in es igado as. Es as accións poden chega
a e un g ande e ec o dinamizado sob e os con o nos locais. Como a i ma
A. A iño, moi as eces es as asociacións “mobilízanse pa a de ende bens
pouco ecoñecidos polas polí icas ixen es e pa a sensibiliza ao conxun o da
sociedade an e os iscos de de e io o do seu con o no e iden idade” (2002,
64). O seu ámbi o de ac uación é, pois, con moi a ecuencia o espazo público
local e es a esponde á en a i a de p oduci un espazo social p óximo do ado
de signi ica i idade e calidade de ida.
A emp esa p i ada con emplou ecuen emen e o pa imonio como
un obs áculo pa a as súas ac uacións. Un exemplo cla o dis o podémolo e
nas limi acións e e en es ao uso de solo asociadas á p o ección de bens pa i-
moniais inmobles que poden a ec a ás emp esas cons u o as. Non obs an e,
hoxe en día is o es á cambiando, sob e odo con espec o á emp esa u ís ica
e ou os sec o es emp esa iais asociados a ela pola impo ancia que, como
e emos, es á a adqui i o pa imonio pa a o desen ol emen o u ís ico.
As o ganizacións e ins i ucións gobe namen ais: es u ú anse
en di e en es ni eis en unción da o ganización adminis a i a e e i o ial de
cada país. Teñen un g an pode de ac uación sob e o pa imonio. Es e pode
adica na capacidade que posúen de lexisla , inancia , xes iona e desen ol-
e p og amas e ac uacións amplos no ma co das polí icas cul u ais, u banís-
icas e de desen ol emen o.
No caso de Galicia, es as o ganizacións e ins i ucións si úanse en
ca o ni eis adminis a i os: in e nacional ou sup aes a al (como a Unesco, o
Consello de Eu opa ou a Unión Eu opea), nacional español ou es a al, au o-
nómico galego e local ou municipal.
Cada un des es ni eis posúen compe encias, nuns casos especí icas,
nou os compa idas, que eñen que e co que se denomina a xes ión do pa-
imonio cul u al. O concep o de xes ión do pa imonio e í ese ao conxun o
de ac uacións p og amadas co obxec i o de consegui unha óp ima conse -
ación de bens pa imoniais e un uso des es bens axei ado ás esixencias
sociais con empo áneas (Balla He nández e Juan i T esse as 2001, 15).
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 9
In e esa se e sensibiliza se polo alo do PC de Galicia, así • como polo que exis e no con ex o máis p óximo.
OS PRINCIPIOS METODOLÓXICOS
A UD, como en xe al a ma e ia, p e ende es ablece unha co es-• pondencia moi es ei a en e o desen ol emen o da eo ía e a
obse ación na ealidade de casos de pos a en alo do PC. Is o
pe segui ase dis ibuíndo e coo dinando o aballo na ma e ia
en e as CLASES PRESENCIAIS, a ealización dun TRABALLO
DE CAMPO po pa e do alumnado e as TITORÍAS.
CLASES PRESENCIAIS: consis i án na explicación dos con i-• dos eó icos po pa e da p o eso a así como na exempli ica-
ción des es con idos en casos p ác icos. P e éndese que es es
sexan achegados en g an pa e polo alumnado que debe á i
p esen ando nas clases aspec os pa ciais esul ado da elabo a-
ción p og esi a dos seus aballos. Tamén se u iliza á a In e ne
como un ins umen o asiduo pa a ace localizacións e buscas
de casos.
TRABALLO DE CAMPO: o alumnado, ben indi idualmen e ou en • g upo, debe á ealiza un aballo de campo que e á po obxec o
obse a e analiza un caso de pos a en alo do pa imonio que
se es ea p oducindo nunha sociedade local p óxima ou á que
se poida e un ácil acceso. P e éndese que as con ibucións
pa icula es si an pa a en iquece a expe iencia da clase no
seu conxun o, elabo ando des e xei o en e odos un mapa e
un diagnós ico da di e sidade de ac uacións sob e o pa imonio
que se es án p oducindo na ac ualidade en Galicia.
O aballo desen ol e ase ao longo do cu so e se á o ien ado • e supe isado median e a asis encia ob iga o ia a TITORÍAS.
Nelas da anse as di ec ices pa a elabo a o p oxec o inicial e
indica anse as dis in as ac i idades que se debe án ealiza nas
dis in as ases do aballo. Es as ac i idades pa ciais se án eco-
llidas polo alumnado nun ca a ol que se debe á en ega ao inal
do cu so xun o co aballo ema ado.
AS ACTIVIDADES
Es as ac i idades son as indicadas an o pa a o es udo dos con idos
da UD como pa a a ase inicial de elabo ación do aballo de campo que se
co esponde con eles.
Busca na ede o uso de concep os como “pa imonio cul u al”, • “pa imonio e nog á ico”, “pa imonio e nolóxico”, “pa imonio na-
u al”, “pa imonio a queolóxico” e ou os e mos asociados á pa-
16 - UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS
cep o. Desde as no as achegas in én ase uxi dos en oques “a queoloxis as”
que, como di Agudo To ico, p io izan o in e ese polos compoñen es cul u ais
que es emuñan un pasado en ías de ex inción (1996, 221). Desde os no os
en oques o pa imonio e nog á ico es a ía in eg ado po aqueles elemen os
cul u ais que, como esul ado da ansmisión xe acional, is o é, como esul-
ado dunha adición3, do an dun ca ác e di e encial aos g upos humanos.
Ten que e cos elemen os de iden idade e di e enciación de g upos ou co-
lec i os. Pe o a iden idade non debe en ende se aquí como unha esencia que
non cambia e po an o ep esen ada unicamen e polas mani es acións do
pasado, senón como esul ado do man emen o de elemen os de con inuida-
de a a és dos cambios e do paso do empo. T ans o mación e con inuidade
esul an do uso e da adap ación cons an e dos elemen os cul u ais po pa e
dos indi iduos. Es es oman os ecu sos cul u ais dos que dispoñen pe o
adáp anos e ans ó manos con inuamen e ás no as ci cuns ancias.
Debemos pois adop a unha isión dinámica do pa imonio e nog á i-
co conside ándoo non como algo que pe ence ao pasado e que unicamen e
se pode conse a en museos senón como un legado que se es á a inco po-
a ao p esen e de xei os di e en es. T á ase dunha isión an o máis necesa-
ia en Galicia, un con ex o no que se p oduci on up u as b uscas co pasado
que le a on a igno a ou mesmo a desp eza moi as mani es acións cul u ais
que hoxe en día se es án a ecupe a e a ans o ma ó descub i se como
ecu sos aliosos pa a cons uí o p esen e e o u u o. Os aballos de campo
nes a ma e ia p e enden es uda es es p ocesos de ecupe ación e ans o -
mación, así como os no os alo es e usos que adqui en es es elemen os do
pa imonio e nog á ico de Galicia.
Unha clasi icación que se adoi a aplica a odos es es ipos de pa i-
monio e a ende á ma e ialidade ou non dos elemen os é a que consis e en di-
e encia en e pa imonio ma e ial e pa imonio inma e ial ou amén pa i-
monio anxible ou in anxible. T á ase dunha di e enciación que ep oduce
a que xa imos en e cul u a ma e ial e inma e ial. O ma e ial e o inma e ial
son dúas dimensións que es án semp e p esen es en calque a mani es ación
cul u al e son insepa ables. Como imos an e io men e no exemplo da caza,
as e amen as son elemen os ma e iais pe o o seu uso implica elemen os
como coñecemen os e no mas que son inma e iais. Do mesmo xei o, mani-
es acións cul u ais inma e iais como i uais ou sis emas de c enzas, conc é-
anse en accións ma e iais ou obxec os. Pensemos po exemplo en odos os
obxec os que podemos a opa nunha ig exa e que es án asociados ás c en-
zas e i uais elixiosos: imaxes de san os, lib os ou pos ais de de oción, pe os
de ánimas, ex o os, e c... A e ec os de clasi icación podemos ecoñece , non
obs an e, que hai mani es acións cul u ais nas que pesa máis un ou ou o
des es aspec os ma e iais ou inma e iais.
En e e encia ao pa imonio ma e ial di e énciase en e pa imonio
moble e inmoble. A Lei de Pa imonio Cul u al de Galicia in eg a no que
denomina bens mobles os obxec os emo ibles ou anspo ables (como li-
b os, cad os, xoias, ecnoloxía, e c…) que poden es a ag upados en o ma
3 E imoloxicamen e a palab a adición p ocede do la ín ans do que signi ica ansmi i , en ega , ace pasa
a mans de ou o, e con es e sen ido, dunhas xe acións a ou as.
UNIDADE 1. O PATRIMONIO CULTURAL: DEFINICIÓNS E USOS SOCIAIS - 17
miscelánea ou monog á ica e poden in eg a coleccións ou museos. Os bens
inmobles, pola súa banda, comp enden edi icios ou cons ucións localizadas
nun e i o io. A lei usa as seguin es ca ego ías nas que poden se clasi i-
cados es e bens inmobles: monumen o, conxun o his ó ico, xa dín his ó ico,
si io ou e i o io his ó ico, zona a queolóxica, luga de in e ese e nog á ico,
ou zona paleon olóxica.
Den o do apa ado dedicado ao pa imonio e nog á ico, a lei galega
e í ese ao que denomina bens inmobles de ca ác e indus ial, os cales in-
clúen “ os es os ísicos do pasado ecnolóxico p odu i o e indus ial galego”.
Podemos pensa aquí como exemplos ípicos nos hó eos ou nos conxun os
de ba áns e muíños pa a moe o g an ou asociados á p odución éx il e que
cons i úen un oco común de inicia i as es au ado as e pa imonializado as
en moi os concellos de Galicia.
O pa imonio e nog á i co inma e ial inclúe segundo a lei “coñe-
cemen os, ac i idades, p ác icas, sabe es e calque a ou as exp esións que
p ocedan de modelos, écnicas, uncións e c enzas p opias da ida adicio-
nal de Galicia”. Se os ba áns e os muíños son pa e do pa imonio e nog á ico
ma e ial os sabe es ace ca da súa ab icación, uncionamen o e usos son
amén pa e do pa imonio, así como ou os aspec os asociados a esas ac i-
idades como celeb acións, es as, e áns, con os e c...
Ou os exemplos de pa imonio e nog á ico inma e ial e que nos po-
den se i pa a o ien a o aballo de campo que debemos ealiza nes a ma-
e ia son os coñecemen os, no mas e ideas ela i os a aspec os cul u ais,
como a o ganización social (di e enzas en e homes e mulle es, a unidade a-
milia , as e apas da ida, e c...), as celeb acións cíclicas colec i as ou es as
do ciclo anual (en oido, es as pa oquiais, oma ías), a cosmo isión (p ác i-
cas cu a i as, c enzas, a mo e e o máis alá, a b uxa ía, e c...).
Debemos coñece ben odas es as di e enciacións de uso común pe o
cómp e esal a que o ganizacións como a Unesco4 non u ilizan a ca ego ía
de pa imonio e nog á ico mos ando p e e encia pola de pa imonio cul u-
al máis aba can e. E ec i amen e es a ca ego ía en a an axe de e i a as
conno acións do uso e nocén ico e a queoloxis a do concep o de pa imonio
e nog á ico ao que xa nos emos e e ido e de equipa a baixo es e epíg a e
o alo de mani es acións cul u ais moi di e en es pe encen es amén a moi
di e sos ipos de sociedades. Pa a a Unesco o pa imonio cul u al aba ca
monumen os, g upos de edi icios, si ios que eñen alo his ó ico, es é ico,
a queolóxico cien í ico, e nolóxico ó an opolóxico, con independencia de a
que ipo de sociedade pe enzan.
Pa a ema a coas acla acións espec o ás di e sas ca ego ías de
pa imonio engadi emos algo sob e o pa imonio na u al. Seguindo no a-
men e a de inición da Unesco, podemos dici que es e comp ende o macións
ísicas, biolóxicas e xeolóxicas excepcionais, hábi a de especies animais e
exe ais ameazadas e zonas que eñan alo cien í ico, de conse ación ou
es é ico. Non obs an e, non podemos conside a o pa imonio na u al como
unha ca ego ía comple amen e sepa ada do pa imonio cul u al e mesmo,
4 O nome des a o ganización in e nacional esponde ás siglas de Uni ed Na ions Educa ional, Scien i ic and
Cul u al O ganiza ion. É a o ganización da que se alen as Nacións Unidas (ONU) pa a p omociona a edu-
cación, a ciencia e a cul u a. C .www.unesco.o g/a chi e/con en io-es.pd