In odución
Sob e a e dade do ex o e a e dade ma e ial
Débo ah González – Uni e sidade de San iago de Compos ela
Na súa con ibución i ulada “I Canzonie i: De<nizione di gene e e p oblemi di edizione”,
D’A co Sil io A alle1 p esen aba a doppia e i à do lib o medie al como unha ealidade com-
plexa cons i uída polo que o <lólogo i aliano denominaba “a e dade dos p o agonis as”, que
elacionaba con aquela a que se aspi a na edición c í ica da ob a de cada obado , e “a e dade
dos es emuños”, que co esponde ía ao ex o legado po cada un dos manusc i os2, e que, sen
dúbida, en epe cusión en odo ipo de edición que se aga do ex o.
O p esen e olume le a po í ulo Ve dades duplas. A e dade do ex o e a e dade ma e ial,
oGecéndose con enien emen e ma izado co sub í ulo Cancionei os e 7agmen os galego-po u-
gueses. Tal designación obedece, po un lado, á on ade de e oca a eIexión de A alle e, po
ou a pa e, á in ención de incidi na p ocu a da “ e dade do ex o”, is a es a en elación coa
ac i idade <lolóxica, a c í ica ex ual e a he menéu ica, con apoio da “ e dade ma e ial” e ela-
da po cada cancionei o ou Gagmen o manusc i o, que pode á se ela i a á cons i ución e p e-
se ación dos con idos no seu in e io ou e sa sob e a copia nun es emuño conc e o e o
p oceso da súa ma e ialización. P ecisamen e pola in o mación que acili a, o exame ma e ial
dos cancionei os que legan as can igas epe cu e en bene<cio da edición des as, e igualmen e
pode a o ece a pe spec i a sob e os casos de a iación e an e a oco encia de calque a “pe u -
1Recollido en La doppia e i à. Fenomenologia ecdo ica e lingua le e a ia del medioe o omanzo, Fi enze: SISMEL, Edi-
zioni del Galluzzo / Fondazione Ezio F anceschini, 2002, pp. 155-173, o es udo “I Canzonie i: de<nizione di gene e e
p oblemi di edizione” apa ece a p e iamen e no olume misceláneo La c i ica del es o. P oblemi di me odo ed espe ienze
di la o o. A i del Con egno di Lecce, 22-26 o ob e 1984, Roma: Sale no Edi ice, 1985, pp. 363-382.
2En palab as de A alle: “Alle a ie ope azioni di disin eg azione e di icomposizione del lib o medie ale <nalizza e
all’edizione c i ica di singoli au o i, and à quindi aManca a un’al a ope azione, o se più modes a, ma non meno
p odu i a di senso, e cioè il iconoscimen o della e i à delle singole an ologie, indipenden emen e da quella, occul a e
mol o spesso p oblema ica, degli au o i in esse comp esi. E u o ques o non pe una o ma di malin eso bedie ismo,
ma in omaggio al p incipio di quella che ose ei de<ni e la ‘dopia e i à’ dei documen i del passa o: la e i à dei
p o agonis i, che è quella cui aspi ano le edizioni c i iche di singoli au o i, e la e i à dei es imoni pe il momen o
aMda a ( anne le poche eccezioni do u e al a o di cos i ui e dei ‘codices unici’) alle edizionni diploma iche o semi-
diploma iche”, p. 166 da edición de 2002.
5
Débo ah González
bación” que poida da se (lagoas, al e acións na sucesión das pezas, modi<cacións de esencia ou
o de de elemen os pa a ex uais, e c.).
Cada lib o manusc i o é un a e ac o cul u al único polas súas ca ac e ís icas ma e iais e
polas especi<cidades que p esen e no plano ex ual, sen esquece a conco encia dou o ipo de
singula idades de i adas de con idos musicais e/ou dun p og ama deco a i o e iconog á<co. O
códice medie al non debe se is o polo <lólogo como un simple sopo e no que é legado o
ex o li e a io, pois a obse ación minuciosa do plano ma e ial concede in o mación aliosa so-
b e o p oceso de ma e ialización da copia, pode b inda da os opo unos pa a o es udo da
cons i ución e ansmisión dun ex o ou dun conxun o ex ual, así como amén oGece pis as
de ipo cul u al (sob e as coo denadas c onolóxicas, xeog á<cas e sociais de p odución, sob e
sc ip o ia e cen os de ecepción, e c.). Na ac i idade <lolóxica ampouco debe desa ende se a
p esen ación da copia en cada un dos es emuños manusc i os, no que <can implicados a iden-
i<cación e o es udo da a iación e de a ian es (aspec o que as edicións dixi ais pe mi en ilus-
a de xei o pa icula ). De al manei a, alén de colabo a nunha pe cepción máis comple a
sob e o aspec o ísico dun es emuño de e minado, o exame ma e ial exe cido desde a <loloxía
pode epe cu i en bene<cio da alo ación c í ica do ex o, a súa co ec a in e p e ación e <xa-
ción. En sín ese, se o labo ecdó ico non debe p escindi dos indicios que p opo ciona o plano
ma e ial e a ma e ialización da copia en cada es emuño, a in es igación que se ealice desde a
<loloxía ma e ial debe poñe se ao se izo da he menéu ica e da edición c í ica do ex o.
Cons i uído po oi o con ibucións, es e monog á<co oi concibido pa a explo a a e -
dade ex ual e a e dade ma e ial dos cancionei os galego-po ugueses, endo en conside ación
an o os códices da lí ica obado esca como os icos manusc i os das Can igas de San a Ma ia,
colabo ando na <xación dun mello coñecemen o c í ico dos cancionei os e dos ex os.
Na desc ición e análise do lib o medie al, a exp esión “lagoa” ou “es ado lacuna ” non de-
be ía se aplicada pa a ace e e encia, indis in amen e e sen maio es p ecisións, an o ás ca-
encias <sicamen e ma cadas como aos espazos sen ex o, al como chama a a ención Ma ia
Ana Ramos no seu es udo, “Cancionei os. En e lacunas e ausências ex uais. O indício de
uma le a de espe a”. Nel es ablece unha plausible dis inción en e a p i ación de i ada dunha
deg adación ma e ial, que, con base nos indicios que p opo cione o p opio cancionei o manus-
c i o, pode supo se median e unha conjec u a de p oximidade, e aqueles luga es onde se pode
es ima unha “ausencia ex ual” con apoio na obse ación dou os es emuños, o que a in es i-
gado a chama conjec u a à dis ância. Con pe inencia pa a o es udo da lí ica galego-po uguesa,
es as conside acións son ilus adas po Ramos a a és da exposición e análise de a ios casos
localizados no Cancionei o da Ajuda: a ausencia ex ual da can iga A69 no cade no II; a “al e a-
ción” que se obse a a pa i da inclusión do cade no VII na sucesión de ascículos con nume-
ación p imi i a; e a endendo á zona <nal do cancionei o, ca ac e izada pola inco po ación de
ciclos b e es, Ramos examina o indicio deixado po unha le a de espe a, aínda cla amen e i-
6
Sob e a e dade do ex o e a e dade ma e ial
sible na ma xe dun olio eliminado ou pe dido. Es imando que es a se ía a le a inicial da can-
iga que inaugu a ía un no o ciclo de composicións, a análise compa a i a co sec o de B se e
de apoio pa a que a in es igado a po uguesa conxec u e a inclusión (e pos e io pe da) da ob a
lí ica dun no o obado no Cancionei o da Ajuda.
Es e mesmo códice se á obxec o de a ención po pa e dou as au o as no in e io do o-
lume, coa p e ensión de da espos a a dis in as cues ións. De manei a des acada, a obse ación
da no a ma xinal $jda esc i a no . 44 do Cancionei o da Ajuda e asociable á <nda da can iga
A172 (Senho e lume des es olhos meus, de Joan Soa ez Coelho) oi o es ímulo que le ou a Ânge-
la Co eia a p egun a se pola plani<cación e ma e ialización da copia das <ndas no manusc i o
lisboe a (“Planeamen o, execução e a aliação: as <ndas no Cancionei o da Ajuda”). Máis en
conc e o, a in es igado a le a a cabo un exame e alo ación dos es ac o es que poden apa e-
ce ma cando dis in i amen e es as es o as conclusi as de can iga no in e io de A: en p imei-
o luga , sob esae a pa icula dis ibución ex ual condicionada polo espazo p e is o pa a a
pau a musical; os ou os dous aspec os analizados no es udo, que esul an menos cons an es
segundo as obse acións de Co eia, son: po unha pa e, a disposición ex ual que non encon-
a co espondencia coa segmen ación e sal; po ou a, o deseño ou a p e isión dunha maiús-
cula de co po especí<co. Ademais de eIexiona sob e a ep odución des as secuencias <nais no
ma e ial u ilizado e a p oxección e execución da súa ansc ición en A, nas súas conclusións
Co eia p opón unha no a pe spec i a sob e o alo da e e ida no a esc i a nas ma xes des e
manusc i o.
Va ios es udos a ende án a cues ións di e sas con epe cusión pa a un mello coñece-
men o da adición manusc i a da ob a dun obado conc e o. Pola súa pa e, e sen deixa mos
o almen e o cancionei o medie al A, Ca men de San iago Gómez dedica a súa análise á p o-
dución de Joan Soa ez Somesso (“Lagoas e dislocacións. Unha ap oximación ma e ial aos ex-
os de Johan Soa ez Somesso”), obado ac i o na p imei a me ade do século XIII que
encon a a súa ob a es emuñada, de xei o desigual, en A e no apóg a o quiñen is a B: men es
que es e úl imo ep oduce 24 can igas de amo e unha sá i a, que apa ece igualmen e no p i-
mei o sec o , con a ibución a Joan Soa ez, a se ie lí ica que se ep oduce no Cancionei o da
Ajuda es á limi ada a 17 composicións, localizadas en e lagoas p i a i as de ex o. Des aca ase
que a p esenza dislocada da sá i a no es emuño i aliano e a di e xencia no núme o de pezas
ansmi idas po cada un dos cancionei os le a án a in es igado a á o mulación dunha no a
conxec u a des inada a explica a ausencia en A dunha pa e dos ex os ansmi idos po B.
F on e aos supos os p incipios que inicialmen e puide on egula a con ección das p imei-
as an oloxías, os apóg a os B e V dan indicios da ans o mación que expe imen a ía a “no ma”,
an e unha so e de ape u a nos c i e ios sociolóxicos e li e a ios pa a a selección e inclusión de
au o es e ex os. Un exemplo dis o encón ase no aballo de Ya a F a eschi Viei a (“Singula i-
dades na p ese ação do co pus o ado esco: as can igas de Vidal, Judeu d’El as”), dedicado á
7
Débo ah González
ansmisión das dúas cancións de Vidal, a ibuíbles a es e obado g azas á pa icula úb ica ex-
plica i a que as acompaña, e na que amén se ecoñece a on ade de mandalas esc ibi con a án
de p ese alas, a pesa de que, como subliña Viei a, se decla e e un coñecemen o incomple o
delas. A pa i da inclusión das dúas pezas de Vidal en e as composicións de Fe nando Esquio, a
ausencia dun pa a ex o p opiamen e a ibu i o e a o mulación pa icula do explica i o, Viei a
le a a cabo unha exposición analí ica sob e as úb icas explica i as que con eñen in o mación
a ibu i a, iden i<cando ce os azos enuncia i os comúns en e algunhas das p osas. En úl imo
e mo, a con ibución con ida a eIexiona sob e aspec os elacionados coa o ganización e inco -
po ación de ma e iais nunha úl ima e apa do p oceso de compilación, así como sob e o(s) ámbi-
o(s) onde puido p opicia se o cul i o e a ecepción da lí ica obado esca na súa ase <nal.
Segundo a conclusión da in es igado a, se ía posible es ima un espazo me idional dis in o dos
cen os seño iais e exios coñecidos pa a ases an e io es.
Localizado na conxec u ada compilación de eis e magna es po A. Resende de Oli ei a,
o cancionei o p o ano de A onso X oi xa adxec i ado como “i equie o”3 p ecisamen e polas
non poucas pa icula idades con que se nos p esen a, e boa pa e das nume osas cues ións que
susci a eñen cap ado a a ención da c í ica especializada de manei a eco en e. Na con ibu-
ción i ulada “La adición manusc i a de la poesía p o ana al onsí: un p oblema de <lología
ma e ial”, o edi o c í ico da p odución a onsina de ca ác e p o ano, Juan Pa edes, e oma a-
ios casos seleccionados que pode án esul a ilus a i os da con eniencia de e p esen e a co-
pia do(s) apóg a o(s), así como amén posibles aspec os condicionan es no p oceso da súa
ma e ialización (como a in e ención dos copis as que a le a on a cabo, o sis ema de copia em-
p egado pa a a elabo ación de B e V, e c.). Na súa exposición, a a p oblemas de di e en e na-
u eza: en p imei o luga , an e as di<cul ades de ec adas na canción sa í ica Mes e a ia don
Gil, es emuñada unicamen e no apóg a o B (B457), o au o conxec u a a in e polación dunha
no a ma xinal. O segundo caso comen ado co esponde á celeb e composición O que da gue a
le ou ca alei os, que no in e io do cancionei o B en o seu inicio no olio 110 , onde se le
unha no a que sinala a súa con inuación no “ ecolocado” olio 37 , no que as es o as da can i-
ga se p esen an iscadas. Po úl imo, a a aínda da copia de B478, consis en e unicamen e no
íncipi , incidindo na elación des e con V61.
Malia a súa elocuen e “deso de” e ocasional “dis upción”, os apóg a os B e V non deixan de
se os únicos es emuños di ec os da p odución de A onso X como obado p o ano, o que non
deixa de ou o ga lles un ca ác e ce amen e alioso e excepcional. Se a endemos a lib os manus-
c i os e cancionei os con eccionados co pa ocinio do Rei Sabio no seo do seu sc ip o ium, boa
pa e deles ence an unha elabo ada complexidade no que oca á súa xes ación e ansmisión, do
que as Can igas de San a Ma ia non cons i úen p ecisamen e unha excepción. En “‘Deus, Deus!
3Débese p ecisamen e a An ónio Resende de Oli ei a (“O I equie o Cancionei o P o ano do Rei Sábio”. Re is a Po u-
guesa de His ó ia XLIV, 2013, pp. 257-277).
8
Sob e a e dade do ex o e a e dade ma e ial
non me ma a illo’. In e nal ansmission and ex ual c i icism in he Can igas de San a Ma ia”,
S ephen Pa kinson cén ase en es milag es da colección ma iana de A onso X (as can igas 335,
204 e 124), que, ansmi idos nos manusc i os E e T-F, oGecen dis in as di<cul ades desde o
pun o de is a ex ual e ecdó ico, e cuxa análise con ida a e p esen e un ipo de a iación con
aíces no p oceso de ( e)elabo ación das pezas no in e io do p opio sc ip o ium. Os es casos
son de alladamen e expos os po Pa kinson, amosando que a a iación de ec ada neles pode e -
se en elación co que o au o denomina in e nal ansmission, is o é, o manexo de edaccións in-
e medias no ob adoi o das can igas a onsinas (unha a iación in insecamen e ligada ao p opio
p oceso c ea i o dos ex os, desde a pe spec i a da c í ica xené ica). Se pa a o milag e 335 p o-
pón a exis encia de, polo menos, dúas e sións in e medias en e a edacción p imi i a e a copia
dos cancionei os E e F, pa a o milag e 204, exemplo de can iga some ida a unha eelabo ación
ex ual e es ilís ica conscien e, o in es igado es ima un núme o aínda maio . Non menos com-
plexa é a p oblemá ica do eGán de 124, pois pa a es e en en con a non só a epe ición da se-
cuencia na ansc ición da can iga no in e io dos códices T e E, senón amén a súa ep odución
na áboa de con idos de E. En conxun o, a exposición ei a po Pa kinson sob e os es casos
ilus a a in icada complexidade da adición ex ual subxacen e aos lib os das Can igas.
Con ou a <nalidade, os manusc i os a onsinos das Can igas de San a Ma ia son obxec o
de in es igación po pa e de El i a Fidalgo e An onio Fe nández Guiadanes. Máis conc e a-
men e, en “Os copis as do códice T das Can igas de San a Ma ía”, os au o es cen an o seu in-
e ese nas mans que execu a ían a ansc ición do Códice Rico (RBME T-I-1). Tendo en
conside ación es udos paleog á<cos an e io es sob e es e cancionei o, Fidalgo e Fe nández
Guiadanes e ec úan un exame paleog á<co que os conduce a unha no a p opos a sob e o
núme o e as zonas de in e ención dos dis in os copis as no índice, no co po ex ual que se es-
ende polos olios do cancionei o T, así como das lendas que glosan as súas minia u as. As súas
conclusións deseñan un cad o máis complexo e di e so do que a a ago a se iña con emplado
pa a es e ico manusc i o a onsino, pois, ademais de de ec a a pa icipación dalgunha man
non ecoñecida a a o momen o, segundo a súa hipó ese, e ían in e ido dous copis as na con-
ección de cada un dos es sec o es examinados (i.e., índice, can igas e lendas), o que, de ac-
o, duplica as que se iñan es imando na ansc ición de cada sec o .
A in es igación sob e aspec os da ma e ialización dun de e minado lib o medie al e a
p esen ación do ex o oGecido po un es emuño conc e o pode á, e en ualmen e, e se bene-
<ciada po no as posibilidades p oceden es das humanidades dixi ais. Como sinala Helena
Be múdez Sabel no seu es udo, i ulado “L’édi ion numé ique au se ice de la philologie ma-
é ielle. Modèles de la ly ique galégo-po ugaise”, o ecosis ema dixi al concede no as posibili-
dades de p esen ación e consul a da in o mación, como a que a p opia a in es igado a nos
amosa na súa con ibución. En conc e o, as a e isión de modelos de edición dixi al de ipo
paleog á<co, Be múdez Sabel ilus a os a ances que concede un no o p o o ipo de edición hi-
9
Débo ah González
pe diplomá ica: a p esen ación de DIGA (Édi ion hype DIploma ique de la ly ique GAlégo-Po -
ugaise) aise a a és dunha pequena mos a consis en e na edición dixi al dun olio dos can-
cionei os A e B, e en e as súas singula idades sob esae a inculación moi o máis es ei a en e
a imaxe dixi al do olio manusc i o e a súa co esponden e ansc ición, así como a posibilidade
que se b inda ao usua io de selecciona que in o mación desexa isualiza en odo momen o,
con opcións de isualización e consul a descoñecidas nou os modelos de edición dixi al paleo-
g á<ca en uso.
Po úl imo, que emos exp esa o noso ag adecemen o a odos os au o es que con i-
buí on coas súas espec i as in es igacións a es e monog á<co dedicado ao es udo dos cancio-
nei os e Gagmen os galego-po ugueses desde unha pe spec i a <lolóxica e da <loloxía
ma e ial. En e eles, de manei a especial, a Ma ia Ana Ramos, con quen nos ecoñecemos en
débeda na súa concepción e pos a en ma cha.
10
