A evolución dos retratos de Franco dende 1936 ata 1975

A e olución dos e a os
de F anco dende 1936
a a 1975
Facul ade de Xeog a ía e His o ia
Xullo 2021
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Xeog a ía e His o ia da Uni e sidade de San iago de
Compos ela pa a a ob ención do G ao en His o ia da A e
T aballo de
in de g ao
Alumna: Raquel Pé ez P ado
Tu o : Juan Manuel Mon e oso
Cu so académico: 2020/2021
A e olución dos e a os de F anco…
RESUMO
As a es plás icas e o ca elismo i e on, du an e o F anquismo, como come ido p incipal
a lexi imización e pe pe uación da igu a de F anco como Xe e de Es ado e Caudillo
sal ado de España. Es e aballo p e ende, po an o, ace un eco ido polos di e sos
e a os de F anco que se o on di undindo polo país dende o comezo da Gue a Ci il
española, en 1936, a e a súa mo e á al u a de 1975. Buscando esa consolidación no pode
a a és da a e, elabo ouse cuidadosamen e unha iconog a ía p opia que bebe do pasado
glo ioso de España, con igu as como San iago Ma amou os ou o Cid Campeado , así
como dos éximes o ali a ios impe an es du an e os p imei os anos de ida do
F anquismo, é dici , da Alemaña nazi e a I alia ascis a.
Palab as Cha e: Caudillo, Gue a Ci il, F anquismo, F ancisco F anco, iconog a ía,
p opaganda.
RESUMEN
Las a es plás icas y el ca elismo u ie on, du an e el F anquismo, como come ido
p incipal la legi imización y pe pe uación de la igu a de F anco como Je e del Es ado y
Caudillo sal ado de España. Es e abajo p e ende, po an o, hace un eco ido po los
di e sos e a os de F anco di undidos po el país desde el inicio de la Gue a Ci il
española, en 1936, has a su mue e a la al u a de 1975. Buscando esa consolidación en el
pode a a és del a e se elabo ó una iconog a ía p opia cuidadosamen e, es a bebe del
pasado glo ioso de España, con igu as como San iago Ma amoos o el Cid Campeado ,
así como de los égimenes o ali a ios impe an es en los p ime os años de ida del
F anquismo, es deci , de la Alemania nazi y la I alia ascis a.
Palab as cla e: Caudillo, Gue a Ci il, F anquismo, F ancisco F anco, iconog a ía,
p opaganda.
ABSTRACT
Du ing F anco's egime, he main ask o he isual a s and pos e a was o legi imise
and pe pe ua e he igu e o F anco as Head o S a e and Caudillo, he sa iou o Spain..
A e olución dos e a os de F anco…
The aim o his wo k is, he e o e, o e iew he a ious po ai s o F anco ha we e
dissemina ed h oughou he coun y om he beginning o he Spanish Ci il Wa , in
1936, un il his dea h, in 1975. In he sea ch o his consolida ion o powe h ough a ,
an iconog aphy o his own was ca e ully c a ed, d awing om Spain's glo ious pas , wi h
igu es such as San iago Ma amo os and El Cid Campeado , as well as om he
o ali a ian egimes p e ailing in he ea ly yea s o F anco's egime, namely Nazi
Ge many and Fascis I aly.
Key Wo ds: Caudillo, Ci il Wa , F ancoism, F ancisco F anco, iconog aphy,
p opaganda.
A e olución dos e a os de F anco…
ÍNDICE
1. In odución ................................................................................................................... 1
1.1. Es ado da cues ión ................................................................................................. 1
1.2. Me odoloxía ............................................................................................................ 1
1.3. Hipó esis ................................................................................................................. 2
1.4. Obxec i os .............................................................................................................. 2
2. Con ex o his ó ico ........................................................................................................ 3
3. Desen ol emen o do aballo ....................................................................................... 5
3.1 F ancisco F anco Bahamonde, “O Xene alísimo” (1936 -1939) ............................. 5
3.1.1 Ca elismo ......................................................................................................... 7
3.1.2 Pin u a ............................................................................................................... 9
3.1.3 Escul u a .......................................................................................................... 10
3.2 “¡F anco!, ¡F anco!, ¡F anco”. A o xa dun Caudillo (1939 – 1941) .................... 13
3.2.1 Ca elismo ....................................................................................................... 15
3.2.2 Pin u a ............................................................................................................. 17
3.2.3 Escul u a .......................................................................................................... 21
3.3 Un home de gue a e un home de paz (1941 - 1955) ............................................. 23
3.3.1 Pin u a ............................................................................................................. 26
3.3.2 Escul u a .......................................................................................................... 29
3.4 E e no Caudillo de España (1955 -1975) ............................................................... 31
3.4.1 Pin u a ............................................................................................................. 34
3.4.2 Escul u a .......................................................................................................... 36
4. Conclusións ................................................................................................................ 38
Bibliog a ía ..................................................................................................................... 39
Anexo de imaxes ............................................................................................................ 44
A e olución dos e a os de F anco…
1
1. INTRODUCIÓN
1.1. Es ado da cues ión
Nes e camiño polo es udo dos e a os de F anco dende 1936 a a 1975, o lib o biog á ico
ealizado polo his o iado b i ánico Paul P es on no ano 2017, F anco: Caudillo de España,
e íxese como a base sus en an e de odo o aballo, cons i uíndo unha g an on e de
in o mación, obxec i a, e idenciada e ac ualizada da his o ia de España en época anquis a.
Nes e aspec o amén oi de g an axuda o his o iado e ca ed á ico da Uni e sidade de T en en
Canadá, An onio Cazo la, p incipalmen e coa ob a F anco: biog a ía del mi o do ano 2015, no
que ademáis de ace un pe co ido pola his o ia do anquismo, analiza o pode da p opaganda
da época. Po ou a banda, no es udo iconog á ico é indispensable a ecopilación da simboloxía
anquis a ao longo dos co en a anos de dic adu a, ei a po Zi a Box no ano 2010, España año
ce o. Así mesmo, con amos coa apo ación imp escindible dos núme os 42 - 43 de A chi os
de la Filmo eca que le a po nome «Ma e iales pa a una iconog a ía de F ancisco F anco»
coo dinados po Vicen e Sánchez - Biosca, onde se ai unha análisis p o unda da iconog a ía
anquis a ao longo da súa his o ia, en e os a ículos que a con o man cabe des aca as
apo acións de José Ca los Maine e Ángel Llo en e He nández.
Todalas on es aquí ecollidas cons i uen as apo acións máis ecen es ao es udo do anquismo,
a súa simboloxía e iconog a ía. Cabe des aca que a in es igación nes e campo oi máis ben
escasa, a pesa es de con a con g andes con ibucións como as aquí mencionadas así como
ou as de g an epu ación pe o di ícil acceso. Des a manei a, como podemos e , pa a a
ealización dun es udo po meno izado da iconog a ía anquis a nas a es aínda queda un longo
camiño que anda .
1.2. Me odoloxía
O p imei o paso pa a a ealización des as páxinas oi a ecadación de un g an núme o de
in o mación que nos pe mi iu ace unha sepa ación po e apas cla amen e di e enciadas endo
en con a os p ocesos sociais, polí icos e económicos polos que es aba pasando o país en cada
momen o. Así, con amos con ca o pe iodos: de 1936 a 1939, ca ac e izado polo anscu so da
Gue a Ci il; de 1939 a 1941, nes es anos dase un enxalzamen o da ideoloxía ascis a g azas á
colabo ación cos éximes o ali a ios occiden ais, o ascismo i aliano máis o nazismo alemá;

A e olución dos e a os de F anco…
2
de 1941 a 1955, es e pe iodo ai dende o inicio da in das po encias do Eixe, a súa de o a na
II Gue a Mundial a a a des ascis azión do éxime e a en ada de España na ONU e, inalmen e,
de 1955 a 1975, onde p esen amos os úl imos cole azos do F anquismo.
T as es a di isión empo al do éxime, p ocedeuse á selección de ob as. O núme o de ob as
adicadas ao dic ado du an e es es anos oi moi nume osa, polo que, ademáis de ódolos
exemplos aquí a ados pode íamos menciona moi os máis como pode se a escul u a de
F anco es ido de lexiona io en Na ón, coñecida como O lad ón das pa acas (Fig. 28), ou o
cad o de Felix Re ello de To o de F ancisco F anco y doña Ca men Polo de 1972 (Fig. 29).
Sin emba go, po espazo e empo, debeuse selecciona unha se ie de ob as que desen boa
mos a das a es como e lexo da súa época e e amen a polí ica indispensable pa a a
pe pe uación no pode do Caudillo. Des a manei a, en cada apa ado do p esen e aballo
con a ase con un con ex o his ó ico p eceden e ao análisis das ob as seleccionadas pa a pode
e unha isión ín eg a do pode das a es na España do momen o e na di usión do os o do
Xene alísimo.
1.3. Hipó esis
Pe cíbese unha e olución na o ma de e a a ao Caudillo xa que es á ín imamen e ligada aos
p ocesos polí icos e sociais polos que es aba pasando o país nese momen o. Así, emos o paso
dende o e a o do líde absolu o que p ecisan, a u ilización de simboloxía ascis a e a sucesi a
des as ización ala II Gue a Mundial, a ep esen ación do he oe sal ado da pa ia e
pe pe uado da paz a a os e a os do pai bené elo do seu pobo.
1.4. Obxec i os
Median e oda unha se ie de ob as de co e aúlico p e endo da mos a de como as a es poden
chega a ac ua como axen e lexi imizado dun éxime dic a o ial, cons i uíndo unha a ma
indispensable pa a o asen amen o no pode de F ancisco F anco du an e máis de ca o decenios
e p omo endo espec o, obediencia, medo e, incluso, en de e minadas ocasións, paixón e
acep ación en e a sociedade española do momen o. A p oducción a ís ica de ob as adicadas
ao Xene alísimo non so ixo que i ise nas men es dos cidadáns do momen o senón que
pe i ise, aínda despois de mo o, na memo ia colec i a do pobo español.
A e olución dos e a os de F anco…
3
2. CONTEXTO HISTÓRICO
A pesa de non se , case a a úl imo minu o, a p imei a opción, oda unha se ie de in o unios e
e en ualidades — ales como as acciden adas mo es dos xene ais Mola e Sanju jo — ixe on
que F ancisco F anco Bahamonde, con a odo p onós ico, consegui a escala pos os,
encabeza a c uzada con a o “comunismo” que axexaba o país e con e i se en líde do
mo emen o nacional e o pa ido único, FET e das XONS, cimen ando un éxime de gobe no
que du a ía co en a anos.
Pa a pe pe ua se no pode du an e esa longa noi e de ped a oda unha se ie de mensaxes
subliminais e di ec os, di ec ices e insignias, cán icos e consignas, saí on dende a O icina de
P ensa e P opaganda dende os albo es da gue a. O seu p imei o di ec o oi Millán As ay
undado da Lexión e excomba en e en Á ica con F anco, máis a de, as a uni icación no
pa ido único, con e i íase na Delegación Nacional de P ensa e P opaganda que, dende 1938
es a ía baixo o ca go de Ramón Se ano Suñe , cuñado do Xene alísimo. A pa i de 1951, a
aplicación da censu a e di usión da cul u a se á con olada polo Minis e io de In o mación e
Tu ismo, cuxo di ixen e máis coñecido se á Manuel F aga I iba ne quen exe ce á dende 1962
a a 1969.
A inminen e necesidade de c eación de oda unha iconog a ía en o no á igu a de F ancisco
F anco bebeu do pasado nacional, o emen e idealizado, do que se sen ía deudo , así, se á en
nume osas ocasións compa ado con igu as mí icas da épica española como O Cid ou San iago
Ma amou os. Po én, amén ecolle o as o iconog á ico das dic adu as occiden ais do
momen o, como o on, o Nazismo alemá e o Fascismo i aliano — das cales colle á dis ancia
as o un o indiscu ible das po encias aliadas na II Gue a Mundial. Po ou a banda, amén
esul a in e esan e a in luencia ecibida polo ma iscal Philippe Pe áin, caudillo de F ancia
du an e un b e e, pe o in enso, empo e pe soaxe p o undamen e admi ado po un xo e F anco
que se es aba a cons i ui como Xene alísimo de España
1
.
Cabe des aca a igu a de Joseph Goebels, pe soaxe cla e na di usión p opagandís ica du an e
o Te ce Reich, que é conside ado po moi os es udosos como pai da p opaganda polí ica.
Es ableceu once p incipios que o on u ilizados a a a saciedade, p incipalmen e nos éximes
1
Maine , J. C., 2002: p. 30.
A e olución dos e a os de F anco…
4
o ali a ios, mais, amén moi as eces, en éximes democ á icos. A Goebbels débeselle a
icónica ase «una men i a mil eces dicha se con ie e en una g an e dad»
2
. En e os once
p incipios es ablecidos po Goebbels pode íamos des aca : o p imei o, o p incipio de
simpli icación e do enimigo único; o quin o p incipio, a ulga ización, de aco do con Goebbels
a p opaganda debe se popula ; o no eno p incipio, o da silenciación, débense silencia odos
aqueles acon ecemen os que non es én a a o do éxime; o décimo, o p incipio da ans usión,
basea sse no pasado nacional xa coñecido e admi ado pa a a di usión p opagandís ica, e, po
úl imo, o oncea o p incipio, o da unanimidade, que odos compa an a mesma ideoloxía
3
. Es a
selección dos p incipios p opagandís icos de Goebbels supoñen unha boa base pa a a
comp ensión dos e a os do Caudillo aquí p esen ados.
Ao longo des as páxinas, po an o, apa ece ecollido como se ep esen ou ao Caudillo nas
di e en es e apas que con o ma on a his o ia do F anquismo, dando a súa imaxe óp ima en odo
momen o. Así, a a és das apo acións a ís icas, podemos ace un seguimen o daquel «hé oe
que había sal ado al país de las ho das del comunismo, luego lo había sal ado nue amen e de
las ho das del nazismo y, pos e io men e, se había con e ido en pad e bené olo de su pueblo»
4
deixando, coas a es ao seu se izo, unha pegada imbo able do seu paso pola España do siglo
XX.
2
Vega, E., 2016: p. 1024.
3
Edga Salas, L., 2018: p. 6.
4
P es on, P., 2017: p. 16.
A e olución dos e a os de F anco…
5
3. DESENVOLVEMENTO DO TRABALLO
3.1. F ancisco F anco Bahamonde, “O Xene alísimo” (1936 – 1939)
F ancisco Paulino He menegildo Teódulo F anco Bahamonde, máis coñecido como F ancisco
F anco Bahamonde, nado o 4 de decemb o de 1892 na cidade na al galega de El Fe ol,
pos e io men e coñecida como El Fe ol del Caudillo, pe enceu a esa xe ación de mili a es que
c ece on baixo a incidencia da pé dida das colonias de 1898, que ma ca ía p o undamen e o
espí i u pa io do xo e F anco, e que i e on que loi a en Á ica onde, baixo o ampa o do
exé ci o a icanis a, comezou a o xa a súa pe sonalidade ía e calculado a xun o coas súas
ansias de pode .
Os mi os en o no á súa pe soa que se c ea on no lobby colonial du an e es os anos o on moi
explo ados na Gue a Ci il
5
, o mando pa e da o icina de p ensa do Caudillo moi os dos
pe iodis as que enal ece on a súa igu a en Á ica como é o caso de Víc o Ruíz Albéniz, sendo
indispensable «el papel que Albéniz desempeñó a pa i del 1936 a la ho a de c ea el mi o del
Caudillo he oico»
6
. Sin emba go, si algo supuxo o enxalzamen o do u u o Caudillo oi a
ic o ia e p esun a sal ación da cidade de Melilla en 1921, quedando na mi oloxía anquis a
ma cada pa a semp e a g an xes a de F anco no desemba co de Alhucemas que o ascendeu ao
xene ala o
7
.
A pesa de que os p opagandis as anquis as pos e io men e puxe an odo o seu empeño en
deixa no ol ido a odos aqueles que pe mi i on que F anco poidese chega a encabeza o
5
Comezou a ex ende se en e as opas de egula es, soldados indíxinas baixo o mando español, que F anco iña
ba aka,«una supe s ición que concede una especie de es ado de g acia a de e minadas pe sonas» (Cazo la, A.,
2015: p. 31), as un dispa o no es ómago na ba alla de El Biu z, no Val do Ri , en xuño de 1916, do que saíu ileso
«no malmen e, en Á ica las he idas abdominales e an mo ales (...). Unos cen íme os en cualquie di ección y
hab ía mue o» (P es on, P., 2017: p. 48). Sin emba go, es e inciden e supuxo o seu ascenso a comandan e pois
se e ido de gue a e a na época mo i o de ascenso inmedia o.
6
Cazo la, A., 2015: p. 44.
7
Como explica An onio Cazo la (2015) lonxe de se F anco a cabeza pensan e des a ope ación, o plan xa se es aba
xes ando nos albo es da gue a, en 1909, cando se p oduce o p imei o le an amen o i eño, sendo ap obado
de ini i amen e en 1921 po unha comisión mili a (pp. 60 - 61). Como explica Goded, «la idea de un desemba co
en las cos as de Alhucemas no se mani es ó conc e amen e en un momen o de e minado, sino que se ué
elabo ando po len a ges ación (...) po el conocimien o del e eno, del país y del enemigo» (Goded, M., 1932: p.
136). De ei o, Goded (1932), no mesmo lib o acla a que «ya en 1911 apa ece conc e amen e como p oyec o del
Mando la idea de un desemba co en la bahía de Alhucemas» (p.137) polo an o, un ano an es de que F anco
chega a a Á ica. O Desemba co de Alhucemas, coñecido como “Día D”, oi cla e pa a ema a co con lic o
i eño.
A e olución dos e a os de F anco…
12
Es e bus o é p oba ehacen e da elación de F ancisco F anco co éxime alemá, elación que
queda sin e izada no pedes al onde se desc ibe ao Caudillo como “dic ado ascis a”. Foi
enca gado pola Sociedade Hispano-Ma oquí de T anspo es (HISMA), conside ada unha
apadei a dun pac o hispano-alemá pa a o suminis o de a mas ao comezo da Gue a Ci il
26
.
F ancisco F anco, pa a a súa ealización, posou pa a o a is a na cidade de Bu gos en 1938.
26
Gómez, J. (9/06/2013): F anco i e en F ánc o , El País, Be lín. Recupe ado de: h ps://cu .ly/BnZIpkI ;
Rosales. J. C (16(06/2013): La es a ua ascis a, G anada Hoy. Recupe ado de: h ps://cu .ly/EnZIaMj

A e olución dos e a os de F anco…
13
3.2. “¡F anco! ¡F anco! ¡F anco!”. A o xa dun Caudillo (1939 – 1941)
O 1 de ab il de 1939, F ancisco F anco, Caudillo de España, pon in a ca o sanguen os anos
de gue a ci il que le ou consigo máis de medio millón de idas i mando o pa e inal de
gue a que decía «en el día de hoy, cau i o y desa mado el Ejé ci o Rojo, han alcanzado las
opas nacionales sus úl imos obje i os mili a es. La gue a ha e minado»
27
. Nese mesmo día,
ecibiu do papa Pío XII un eleg ama de elici ación pola súa glo iosa c uzada ca ólica á al u a
dos c uzados medie ais, «decía el san o pad e que España, la nación elegida de Dios, había
sido guiada po F anco hacia su g andeza ca ólica»
28
, deixando así a i icada a o e unión en e
a Ig exa e o Caudillo, con e índose es a en pila undamen al do no o éxime basado no
nacionalca olismo
29
.
O des ile da Vic o ia le ouse a cabo en e g andes es exos en e o 18 e 19 de maio, cando
F anco en ou ic o ioso en Mad id a a iado co seu uni o me mili a de xene al, a camisa azul
da Falanxe e a boina e mella dos ca lis as
30
. Nes a señalada da a pa a o Caudillo, és e ecibiu
da man do bilau eado xene al Va ela a C uz Lau eada de San Fe nando an ansiada po F anco.
Po én, o inal de gue a lonxe de acaba co de amamen o de sangue oi an so o p incipio dun
longo pe iodo de ep esión. Nos anos co en a le á onse a cabo oda unha se ie de pu gas, con a
memb os do bando epublicano que eles conside aban conspi ado es masóns e bolche iques,
execu adas baixo o ampa o da Lei pa a a Rep esión da Masone ía e o Comunismo que en ou
en igo en eb ei o de 1940
31
. Es es anos amén es i e on o emen e ma cados pola
co upción, a ame, a mise ia e as en e midades — p incipalmen e a ubeculosis que asolou a
un g an núme o de pe soas —, Cazo la (2014) na súa ob a Ca as a F anco de los españoles
de a pie: 1936 - 1954 ecolle nume osos es imonios do pobo solici ando clemencia ao Caudillo
que deixan boa mos a da si uación na que se a opaba o país:
27
P es on, P., 2017: p. 360.
28
Cazo la, A., 2015: p. 129.
29
Núñez de P ado y Cla ell, S. 2014: p. 102 - 104.
30
As celeb acións ema a on o 19 de maio cunha misa na que se en enou o edeum, nela como menciona Paul
P es on (2017) odeado das eliquias das c uzadas de España como o pendón das Na as de Tolosa de 1212 ou o
es anda e de don Juan de Aus ia pola ba alla de Lepan o de 1571, F anco en egoulle a espada da ic o ia ao
ca denal Gomá, quen a colocou no al a maio an e o g an c uci ixo do C is o de Lepan o, «e a el he ede o
con empo áneo de los g andes gue e os del pasado. E a el Cid y el don Juan de Aus ia de su época» (pp. 367 -
39).
31
P es on, P., 2017: p. 362.
A e olución dos e a os de F anco…
14
Clemencia pa a es a Capi al y sus cien o cua o pueblos po la g a e si uación que se es a
a a esando de hamb e y mise ia [...]. Pues el pan se iene dando un bolli o de cien g amos
po pe sona pa a 24 ho as. El acei e se iene dando dos eces al mes a 33 g amos po pe sona,
el ga banzo, hace dos meses no se da, el a oz lo mismo, las judías hace 6 meses que no se
dan, y las len ejas los mismo [...] los culpables son los Je es de Falange [...] que son los que
se es án en iqueciendo, mien as el pueblo mue e de hamb e y mise ia [...] ha habido días
que han mue o has a 100 pe sonas dia ias y es e ha sido el i us que hemos enido, i us de
hamb e y de mise ia einan e que es amos pasando
32
.
O iun o do bando nacional e a implan ación do éxime anquis a en España coincidiu co
es alido da Segunda Gue a Mundial o es de se emb o do mesmo ano. A pesa es da p o unda
simpa ía que sen ía o Caudillo hacia as po encia do Eixe, e, especialmen e, hacia o Füh e e o
Duce, que se enca gou en núme osos momen os de demos a po medio dos seus discu sos,
iuse ob igado a oma unha posición de alsa neu alidade
33
, pois o país es aba sumido nunha
c ise abismal ala Gue a Ci il, p oblemas que se acen ua on coa adopción dunha polí ica
au á quica de co e ascis a coa que F anco p e endía poñe in a ódolos p oblemas económicos
xu didos no país ala gue a
34
.
Realmen e a súa in ención semp e oi en a , aínda que ose no úl imo momen o, na gue a do
lado do Eixe, impulsado polo seu soño de c ea un impe io p e endía, unha ez gañada a gue a,
bene icia se do bo ín. T as a caída de F ancia, ansiaba cada ez máis apode a se de Xib al a e
o Ma ocos ancés. Especialmen e impo an e é o his ó ico encon o en Hendaya, o 23 de
ou ub o de 1940, con Hi le , onde se p e endía deba i as condicións da en ada de España na
gue a. Sin emba go, as p opos as de España non pa ecían con ence ao Füh e que non
p e endía cede ás ambicións desmesu adas do Caudillo a cambio da súa simple alianza na
gue a, «F anco que ía en a en la gue a en el úl imo minu o, sin apenas co e iesgos, con
ecu sos egalados y demandas eno mes»
35
.
A pesa de que a admi ación de F anco po Hi le nunca desminuiu, a ame, as en e midades,
e as malas condicións económicas ixo que España p ecisase da axuda humani a ia
32
Cazo la, A., 2014: p. 321 - 324.
33
Es a alsa neu alidade aleulle ao Caudillo o í ulo de “Caudillo da Paz”, que axudou a lexi imiza a súa
posición, pois, si algo non que ía a poboación nese momen o e a en a nunha no a gue a. Sin emba go, é de
sob a coñecida a axuda española p es ada a Alemaña du an e es es anos como a u ilización das bases aé eas
españolas, ademáis de se unha inago able on e de in o mación, especialmen e impo an e pa a a caída de F ancia
en xuño de 1940. A posición de neu alidade e os múl iples in en os de en a na gue a do lado do Eixe do Caudillo
en e 1939 e 1941 o on ecollidos po Paul P es on na súa ob a F anco, Caudillo de España ao longo de 138
páxinas (pp. 360 - 498).
34
«se basaba en un op imismo o almen e e óneo sob e la capacidad de España pa a sus i ui las impo aciones,
inc emen a las expo aciones, con ia en sus p opias ma e ias p imas y hace odo es o sin in e sión ex anje a»
(P es on, P., 2017: p. 384).
35
Cazo la, A., 2015: p. 155.
A e olución dos e a os de F anco…
15
no eame icana e anglosaxona e o desexo de en a na gue a do Caudillo se i a us ado. Así,
as po encias aliadas asegu á onse a neu alidade de España na gue a a cambio de í e es.
Des a o ma, man i o unha doble elación de dependencia, po un lado men es se bene iciaba
da axuda das po encias aliadas, a súa e cega na ic o ia das po encias do Eixe, ixo que
con inua a p es ándolles axuda. Especialmen e impo an e oi o en ío da Di isión Azul a loi a
a Rusia do lado das po encias do Eixe na in asión nazi da Unión So ié ica o 22 de xuño de
1941. Es a, oi unha da a decisi a na con ienda, Hi le subes imou a capacidade so ié ica de
esis encia e, as es longos meses sin decidi se a ba alla, Alemaña es aba pe dida, a al a de
equipación acía que lle esul ase imposible pode man e unha longa gue a de desgas e en
e i o io so ié ico
36
. A pa i de 1942 o umbo da gue a cambia á de manei a consis encial e
con el a ac i ude do Caudillo hacia o Eixe.
3.2.1. Ca elismo
Dende o p eciso ins an e no que F anco en ou ic o ioso en Mad id, a o icina de p opaganda
do No o Es ado comezou a aballa incansablemen e na c eación da imaxe pública de F anco,
a glo i icación do mesmo e a lexi imación do no o éxime do Caudillo.
Cabe des aca o papel esencial que iña o dic ado na súa p opia au oglo i icación. No con ex o
dos anos co en a, o p opio Caudillo esc ibiu o guión da película His o ia de Jaime de And ade,
le ada ao cine baixo o í ulo: Raza ( ig. 10). P e endía se unha película au obiog á ica, mais
supuxo un bo exemplo do pasado desexado polo Caudillo, unha imaxe idílica da súa ida, así
como o iel e lexo da ideoloxía o icial do No o Es ado
37
.
O seguin e ca el oi elabo ado especí icamen e pa a a celeb ación da ic o ia, á ase do Ca el
o ical de la Vic o ia, de 1939 ( ig. 11). Como e a de espe a , nes e pe íodo a p opaganda
anquis a es i o no amen e in luenciada, máis si cabe, polo ca elismo da Alemaña Nazi como
podemos e si ol emos á imaxe an e io men e analizada As lebe Deu chland! (ca. 1935) ( ig.
4). Tómase unha ez máis o mi o de xene al in ic o ao que segue unha masa de xen e coas
36
Hobsbawn, E., 1995: pp. 47 - 48.
37
A película de Raza oi obxec o de es udo en nume osas ocasións po di e sos es udosos do ámbi o
cinema og á ico e his ó ico. Des aca a apo ación de Magí C usells, quen en 2011 no seu a igo F anco, un dic ado
de película: nue as apo aciones, ademáis de analiza o ilme e a súa adap ación li e a ia, a súa di usión e
ecepción en España e no ex anxei o, amén es ablece ce os pa alelismos coa ida eal e coa ida desexada polo
Caudillo.
A e olución dos e a os de F anco…
16
bandei as alzadas celeb ando a chegada do sal ado da pa ia. Podemos e nun p imei o plano
a imaxe de F anco, lixei amen e en es cua os, es ido de xene al, po ando a banda bicolo
sob e o seu o so, coa C uz Lau eada de San Fe nando sob e o pe o esque do da chaque a, así
como o xugo e as echas das FET e das XONS, e o capo e-man a da lexión sob e os seus
omb os. Na esquina in e io de ei a da imaxe, amén nunha posición des acada, pódese e un
pe gamiño, modelo moi u ilizado na época, que ecolle o pa e inal de gue a, an e io men e
ci ado
38
. Sob e o mesmo es á o no o escudo, símbolo nacional dende eb ei o de 1938, como
explica Zi a Box (2010) o dec e o de ins au ación acía incapé no escudo como emblema que
ecolle a adición e his o ia de España, ecupe ando así pa e dos con idos simbólicos do
escudo dos Reis Ca ólicos.
39
O único elemen o, en elación ao escudo, que cons i ue unha
e dadei a no idade é a consignia “una, g ande y lib e”, unha apo ación máis da alanxe ao
no o éxime.
O segundo plano en como p o agonis a ao pobo, a mul i ude ai po ando as bandei as de odos
aqueles que loi a on no bando nacional: a bandei a da alanxe, a ca lis a e a do p o ec o ado
ma oquí español. Aínda que, p edominan emen e, podemos e a bandei a “ ojigualda”,
bandei a o icial do bando nacional dende agos o de 1936, as un dec e o i mado, moi ao seu
pesa , po Miguel Cabanellas.
40
O encad e que p esen a, supón un modelo semellan e aos
e a os ba ocos de ba allas como os que se poden a opa no Salón de Reinos, no palacio del
Buen Re i o de Mad id, a maio pa e deles pe encen es a Diego Velázquez. A manei a de
con igu a o cad o, es ablecendo en p imei o plano ao e a ado e ao ondo o ago da ba alla,
ou, nes e caso, da i o ia, pode eco da ás composicións de Zu ba án como a De ensa de Cádiz
con a los ingleses, ealizada pa a o Salón de Reinos de Felipe IV en 1634
41
.
38
F anco i mou do seu puño e le a cinco copias do pa e de gue a. Un deles, oi en egado a En ique Giménez
- A nau, sec e a io de Se ano Suñe no Minis e io de Gobe nación. En 2019, es e pa e inal de gue a — que
o a cus odiado odos es os anos pola amilia de Giménez-A nau — saiu a subas a con un p ecio inicial de 700
eu os, e oi inalmen e adqui ido polo p ecio de 25.000 eu os. Viana, I. (30/04/2019): Sale a subas a el úl imo
pa e de la Gue a Ci il con la i ma de F anco, Abc. Recupe ado de: h ps://cu .ly/lnZImIB // Paja es, G.
(03/05/2019): F anco ende, La Razón. Recupe ado de: h ps://cu .ly/ nZIIuZ
39
Box, Z., 2010: p. 311 - 312.
O escudo, ademáis de p esen a a águila de San Xoan, xa p esen e no escudo da aíña Isabel, e que simboliza a
unión do Es ado co ca olicismo, ecupe a as dúas columnas de Hé cules e o lema Plus Ul a, que simbolizan dende
a época de Ca los V o impe io español e, consecuen emen e, a expansión de ul ama . A he áldica segue o modelo
dos Reis Ca ólicos, sup imindo as a mas de Sicilia, que xa non e a española, pola cadeas de Na a a. Finalmen e,
na pa e in e io igu aban o xugo e as echas (Zi a Box, 2010: p. 313).
40
És a izouse po p imei a ez o 15 de agos o de 1936 en Se illa, en ón F anco condensou na bandei a bicolo
odos os alo es pe encen es á No a España «el espi i ual concep o de la aza hispana, la eligión ca ólica, y su
pasada y glo iosa his o ia, aquellas p oezas que había enido su más insigne demos ación en la conquis a de
Amé ica y en los impe iales Reyes Ca ólicos» (Zi a Box, 2010: p. 290).
41
Palos, J. L. e Ca ió - In e nizzi, D., 2008: pp. 104 – 105.
A e olución dos e a os de F anco…
17
En o no a 1939, o Se izo Nacional de P opaganda le ou a cabo o ca el Gene alísimo F anco
( ig. 12). Nel apa ece nun p imei o plano a aciana en es cua os do Caudillo, de semblan e
se e o, eco ada sob e un ondo onde so se poden des aca as co es da bandei a nacional,
ama elo e e mello, que se con apoñen ao e a o en b anco e neg o do Xene alísimo. Basado
p obablemen e nunha das moi as o og a ías des e es ilo ei as ao Caudillo ao longo des es
anos, apa ece coa exp esión se ia, a mi ada ixa no ho izon e e o os o le emen e idealizado.
Des aca des e ca el a insignia do Vic o , si uada na esquina supe io esque da do ca el,
emblema o icial do anquismo dende a ic o ia na Gue a Ci il
42
. Sob e o í o pódese le
Gene alísimo F anco e na pa e in e io Miles Hispaniae Glo iosus (“Glo ioso Soldado de
España”).
3.2.2. Pin u a
A di e enza da p imei a e apa, nes a comezamos a e exemplos de pin u a non necesa iamen e
basados nunha o og a ía. Algúns dos g andes a is as que ealiza on e a os pa a F anco
nes os anos o on José Aguia ou Fe nando Ál a ez de So omayo . Cabe des aca a paixón
desa ollada po F anco nos anos 40 pola pin u a, do mesmo xei o que o seu homólogo alemá,
p obablemen e de i ado das longas sesións de es udo posando pa a a is as.
43
O p imei o a is a a a a se á o cana io José Aguia (1898-1976)
44
. A súa axec o ia den o
do éxime é de especial in e ese debido a súa condición de masón, sendo a Masone ía
pe seguida polo éxime anquis a que conside aba odo o mal ocasionado a España p oduc o
do que eles denominaban o “con u benio xudeo-masónico-comunis a”.
45
Po én, o a is as non
42
Da id Zu do e Ángel Gu ié ez (2005) ecollen a his o ia do í o anquis a, inicialmen e u ilizado no ámbi o
uni e si a io, p incipalmen e pola Uni e sidade de Salamanca, como símbolo dos doc o es. Pa adóxicamen e, oi
Salamanca quen lle adicou po p imei a ez un í o ao Caudillo pasando a simboliza o eco do do Alzamen o
Nacional e a ic o ia conseguida (p. 122). Nes e lib o amén se ecollen odos os elemen os que con o man o
emblema do i o anquis a.
43
Con a Paul P es on (2017) que soía poñe un espello de ás dos a is as pa a pode isualiza como ealizaban
os e a os, incluso, a modo de anécdo a, na a como un día cando un deles esqueceu le a se as súas pin u as «el
Caudillo p obó sue e» (p. 392).
44
A súa igu a oi es udada po De Paz-Sánchez, M. (2006): José Aguia (1815-1976): En e la luz y las somb as,
Anua io de Es udos A lán icos, Nº52, pp. 499 - 528, así como o seu pasado masón e ob a a ís ica que oi ecollida
po Ma ín López, D. (2006): Sob e a is as masones y ilomasones en iempos de ep esión: José Aguia , un
pin o al se icio de F anco, La gue a ci il española 1936-1939.
45
En Cana ias a Masone ía i o unha especial in luencia, Aguia pe encía a Loxia de Añaza de San a C uz de
Tene i e, polo que oi condeado a doce anos baixo ixilancia e eclusión po én, g azas aos seus con ac os co
éxime, is o non se le ou a cabo al e como se dic ou.

A e olución dos e a os de F anco…
18
pasou desape cibido pa a o éxime si uándose o seu e a o F ancisco F anco ( ig. 13),
ealizado pa a o Concello de Salamanca en 1939, como un dos máis des acados e a os do
Caudillo, amén expos o no pabellón español da Bienal de Venecia dese mesmo ano, «e a la
p esen ación in e nacional de la imagen del Caudillo »
46
. De no o po a a es imen a mili a ,
as súas condeco acións, o axín, a capa máis a espada. Un cambio sus ancial nes a imaxe é a
ep esen ación de co po en ei o do Caudillo, unha ez máis a idealización ai ac o de p esenza,
es a ez, es ablecendo un cambio consis encial na cons i ución do Xene alísimo que, lonxe da
ealidade, sae ep esen ado moi o máis es el o do que e a. Pola con a, chama a a ención a
lixei a desp opo ción das súas mans con espec o ao es o do co po, así como a composición
allida do dedo meñique da man esque da, que o a is a non ace ou a e pesen a . Po ou a
banda, a súa ep esen ación hie á ica, p opia de un home adus o e pode oso, con aponse ao
soldado da súa esque da que apa ece axeonllado, en ac i ude de subo dinación an e o Caudillo,
mos ándolle ao xene al os mapas das súas conquis as ( ig. 14). Ambos es án pin ados sob e o
ondo dunha paisaxe da que so se pode pe cibi o ume que nos ala da ba alla. Tan o coa
composición, a pos u a, o a uendo e a inclusión do pe soaxe axeonllado, José Aguia , p e ende
enxalza a F anco. Des a manei a, podemos es ablece pa alelismo con e a os como o de
Ma ie Joseph Mo ie La aye e (1791), a escul u a de Augus o de P ima Po a (s.I d.C), ou a
de Ca los V dominando o u o (1564) onde, en odas elas, se incide no enal ecemen o do
pe soaxe ep esen ado.
En con aposición ás an e io es imaxes analizadas a a ago a, é a p imei a ez que o Caudillo
apa ece ep esen ado no ago da ba alla, con alusións di ec as á mesma median e a p esenza
do ume, os mapas das emboscadas e, sob e odo, a espada que po a na súa man esque da.
A seguin e ob a pic ó ica en a ca go do pin o e olano, Fe nando Ál a ez de So omayo
(1875 - 1960)
47
. En 1939 ixo un dos e a os máis impo an es de F anco onde ecolle o mi o
anquis a do Alcáza de Toledo ( ig. 15). Es e episodio con e iuse dende moi p on o en mi o
lexi imizado do Alzamen o Nacional, con e indo a Mosca dó, o xene al ao en e dos
46
Llo en e He nández, A., 2002: p. 55.
47
A ca ei a a ís ica de So omayo , an o no ámbi o nacional como in e nacional, des acando a súa con ibución
á his o ia da pin u a chilena do s.XX, oi es udada en p o undidade na ob a Memo ias de Fe nando Ál a ez de
So omayo publicada en 2016, á ase dun p oxec o in e uni e si a io que se aden a na ida do a is a, memb o
da Academia de Belas A es de San Fe nando dende 1922 e di ec o do Museo del P ado de Mad id a a en dúas
ocasións, así como na súa ob a plás ica an o no ámbi o galego, como na súa es adía en chile en e 1908 e 1913
ou no con ex o do éxime, ao que se sen ía moi a ín o mando pa e do bando suble ado dende o mesmo inicio da
gue a.
A e olución dos e a os de F anco…
19
soldados si iados, e a F anco, en he oes nacionais, pasando a o ma pa e da memo ia colec i a
como un episodio de esis encia numan ina du an e dous longos meses, des os soldados na súa
loi a pola pa ia. O Alcáza de Toledo en uínas, como aquí o emos, con e iuse en es imonio
da iolencia e o e o da gue a, e en imaxe enxalzado a dos alen es soldados nacionais
48
.
Cuando haya que esc ibi la his o ia del he oísmo de la humanidad hab á que dedica muchas
páginas al Alcáza de Toledo. Bajo los glo iosos escomb os, en los sub e áneos húmedos,
en el esquele o de las o es, sin más comunicación con el mundo que una adio y un himno
que les habla del amacece de la p ima e a, esis ie on los hé oes del Alcáza diez semanas
de si io lle ado con odos los ecu sos bélicos imaginables
49
.
Nes e con ex o, So omayo , ai un e a o ecues e do Xene alísimo en e os esconb os do
Alcáza . O ei o de que ep esen e ao Caudillo mon ado a cabalo en onca cos e a os ecues es
p opios dos eis e empe ado es do pasado, dende o Impe io Romano, coa escul u a ecues e de
Ma co Au elio, pasando polo g an impe io napoleónico a a o glo ioso pasado moná quico
español, con exemplos como os nume osos e a os des e es ilo cos que con amos de Ca los I
ou Felipe V. Es e e a o ecues e, en pa icula , ga da e e encia coa escul u a ecues e po
excelencia de Dona ello, o Condo ie o Ga amela a (1453), que se a opa en Padua, I alia, e, po
ou a banda, amén podemos e simili udes, p incipalmen e pola posición que oma o animal,
co Monumen o a Ma ínez Campos (1907) de Benlliu e que se a opa no pa que do Re i o de
Mad id. O e a o ecues e dende moi p on o con e iuse nun símbolo de pode do gobe nan e
sob e o pobo, ep esen ado no cabalo. Po ou a banda, a co do animal es ablece un pa alelismo
co amoso cabalo b anco de San iago, ecalcando a máxima anquis a da Gue a Ci il como
unha c uzada con a os impíos, do mesmo xei o que San iago Após ol loi ou, mon ado no seu
cabalo b anco, ao lado dos c is iáns pa a expulsa aos musulmáns na amosa “Reconquis a”
50
.
Así ep esén ase a un F anco ic o ioso, engalonado co seu axe mili a , que se le an a sob e
48
Consé anse algunhas o og a ías his ó icas que nos apo an da os sob e o es ados do claus o do Alcáza de
Toledo ( ig. 16).
49
Sánchez-Biosca, V., 2009: p. 155.
Es a ci a pe ence ao ilme ei o en 1938 po Joaquín Reig Gozalbés i ulado España he oica. Realizado pu amen e
con a án p opagandís ico con e iuse nun dos ilmes máis impo an es do pe iodo da Gue a Ci il, chegando a
expo a se in e nacionalmen e.
50
Resul a moi in e esan e o es udo ealizado po He be s Klaus no ano 2015 San iago Ma amo os: ¿mi o o
ealidad de la Reconquis a? No que analiza a igu a de San iago Ma amo os, e o aéndose ás súas o ixes coa
coñecidísima lenda da Ba alla de Cla ijo do ano 844 na que g azas a unha supos a in e ención do após ol,
mon ado no seu cabalo b anco, e coa súa espada de p a a, conseguiu ema a con 70 000 sa acenos. Como He be s
a i ma «sólo cuando la Reconquis a había ya p ác icamen e e minado, se ex endió el ipo iconog á ico del
‘ma amo os’ (...) el Após ol mon ado a caballo y a mado de una espada apa ece en una época en que las g andes
ba allas de la Reconquis a ya pe enecían al pasado» (p. 318).
A e olución dos e a os de F anco…
20
as uínas do Alcáza de Toledo le ando as iendas da si uación, e as iendas do pobo, con
semblan e se io e decidido.
O seguin e e a o á ase do cad o de Ignacio Zuloaga (1870 - 1945)
51
, F ancisco F anco, de
1940 ( ig. 17)
52
. Ignacio Zuloaga oi un memb o ac i o do éxime, aballou en nume osas
ocasións pa a el acendo enca gos, an o obsequios di ixidos a pe sonalidades como Hi le ou
J. H. Hayes como e a os memb os do gobe no, como es e que es amos a e ou o de Millan
As ay, ambolos dous moi pa ecidos composi i amen e
53
. Na exposición de Zuloaga de 1941
no Museo de A e Mode no de Mad id es i o es a ob a expos a xun o cunha de Se ano Súñe
e ou a de Ca men Polo. Igual que pasaba no e a o de José Aguia e, p obablemen e aquí con
máis p esenza da idealización, F anco apa ece conside ablemen e máis al o e es el o do que
e a en ealidade. Apa ece ep esen ado nunha paisaxe ocosa, elemen o moi común nos e a os
do a is a, p obablemen e se a e de Cuelgamu os onde ía a cons ui po es os anos a súa ob a
máis des acada: o Val dos Caídos. Apa ece ep esen ado en ac i ude iun an e, ca man
esque da na cadei a, aga ando a aixa de co ca mín, e a de ei a suxei ando a bandei a nacional
que odea o co po do dic ado na súa caída.
Hai unha di e encia conside able co es o de e a os aquí analizados, xa non po a o axe
mili a ao comple o senón que ai a a iado coa camisa azul alanxis a, o axín de xene al e a
51
A ida e ob a do a is a asco quedou ecollida polo seu bióg a o, En ique La uen e Fe a i, en 1990, baixo o
í ulo La ida y el a e de Ignacio Zuloaga. Nel, o au o ai un pe co ido pola súa biog a ía, os seus an epasados,
a súa in ancia e o mación, as súas es ancias en Roma, Mad id, Bilbao, Andalucía, Pa ís, Lond es... que axuda on
a con o ma a súa pe sonalidade a ís ica, así como unha análise da súa ob a pic ó ica. Chama a a ención o ei o
de que o bióg a o non á ase ao longo do lib o a colabo ación de Zuloaga co éxime, nin siquie a alude ao cad o
que es amos a a a , a pesa de se es e un a ac i o p imo dial, ao menciona as ob as que o ma on pa e da
exposición do 41 da que di que «co onaba de una mane a pública la posición del maes o eiba és en España en
es os úl imos años de su ida. Figu a on en es a mos a las ob as más impo an es de su pin u a de es a época» (p.
144). Aínda á al u a de 2019, a elación en e Zuloaga e o éxime segue a se un ema abú como podemos e no
a igo de H. Riaño, P. (18/10/2019): El abú de la alianza Zuluoga y F anco, al descubie o, El País. Recupe ado
de: h ps://cu .ly/wnZIHKW
52
Como sae ecollido no in en a io, p opo cionado pola Xun a de Galicia en no emb o de 2020, dos bens
albe gados no Pazo de Mei ás sabemos que és e cad o a opábase no an igo oga de Emilia Pa do Bazán,
pos e io men e esidencia da amilia F anco, e, ac ualmen e, as moi os anos de loi a, de ol o ao pobo. Pan, J. M.
(10/12/2020): El Pazo de Mei ás ya es público, La Voz de Galicia. Recupe ado de: h ps://cu .ly/ nZIFuI . Hoxe
en día, moi os des os e a os, en e os que se a opa o de Zuloaga, man ennos o Gobe no nos só anos da
Adminis ación a a que se chegue a un aco do nos deba es sob e cal debe ía se o seu pa adoi o inal debido a súa
doble dica omía: po unha banda, ep esen an a exal ación da suble ación mili a do 1936 e do dic ado , polo
an o, an en con a da inminen e en ada en igo da Lei de Memo ía Democ á ica, de aco do co publicado no
seu an ep oxec o, e, po ou a banda, con an con un al o alo a ís ico que amén apa ece ecollido na mesma
como excepción á súa eliminación ou e i ada. De momen o non se sabe a qué ámbi o pe encen di os e a os.
Rama, L. (08/12/2020): ¿Qué ocu i á con el cuad o de F anco que ocul a el Gobie no en só anos de la
Adminis ación?, Voz Populi. Recupe ado: h ps://cu .ly/ZnZIZyB
53
No o González, J., 2006: pp: 238 - 241. Nes e a igo publicado na e is a Onda e, No o González, ealizou un
exhaus i o es udo de g an in e és pola anexión e u ilización de Ignacio Zuloaga polo éxime.
A e olución dos e a os de F anco…
21
boina ca lis a, a p esenza de odos es os símbolos supón a unión de ódolos bandos que loi a on
no bando nacional du an e a gue a na súa pe soa. Di Ángel Llo en e (2002) que es e oi o
e a o que ca apul ou á ama a Zuloaga, con e índose nun dos a is as p edilec os do éxime
e no e a o máis di undido do dic ado du an e es os anos
54
.
3.2.3. Escul u a
Do paso do Caudillo pola his o ia de España amén se poden menciona as seguin es mos as
de a e escul ó ico.
A p imei a escul u a en analiza é ob a do alenciano Ma iano Benlliu e (1862 - 1947)
55
,
F anco Sal ado de España, de 1940 ( ig. 18). Escu lu a en má mol ei a po enca go do
Casino de Mad id
56
. An es de ealiza a escul u a, Benlliu e semp e ealizaba un boce o ou
debuxo da mesma, «pa a Benlliu e el dibujo e a una impo an e he amien a de abajo y pocas
eces un in en sí mismo»
57
. Pos e io men e, como explica Luc ecia Enseña (2013) p ocedía
ao modelado en ba o e inalmen e acía un aciado en xeso «a pa i del cual ya se daba paso
al p oceso de undición o a un más p eciso y de allado sacado de pun os si la esculpía en
má mol o made a» (p. 70). Po desg acia non se conse an moi os dos boce os ou modelos en
ba o de Benlliu e debido á axilidade do ma e ial así como á eu ilización dos mesmos pa a
no os modelos.
T á ase do bus o do dic ado , ao que lle al an os b azos a ambos lados, ealizado en má mol
nun modelado moi b ando que p esen a un ono amable no s uma o u ilizado no os o e
indumen a ia — pódese e que a penas se pa a nos de alles da camisa ou das súas
54
Llo en e He nández, A., 2002: p. 61.
55
Con mo i o do 150 ani e sa io do a is a le ouse a cabo no ano 2013 unha exposición monog á ica de Benlliu e
en Mad id e Valencia, dúas das cidades máis impo an e na súa ida a ís ica, comisa iada po Luc ecia Enseña
Benlliu e e Le izia Azcue B ea. G azas a es a exposición íxose un es udo en p o undidade do a is a e a súa ob a,
baixo o í ulo Ma iano Benlliu e: El dominio de la ma e ia (Mad id: Di ección Gene al de Pa imonio His ó ico;
Valencia: Conso cio de Museo de la Comuni a Valenciana, 2013). A di e encia dou os a is as a súa igu a e
ama non se poden incula di ac amen e ao éxime pois xa iña unha ca ei a de inida p e ia ao Alzamen o. Aquí
an un pe co ido pola súa ida e ob a, non so no ámbi o mili a , senón amén elixioso e ci il. Po ou a banda,
amén esul a in e esan e o lib o de Vicen e Vidal Co ella, Los Benlliu e y su época, publicado en 1977, que
ecolle a axec o ia a ís ica da amilia Benlliu e en xe al, dende o seu pai Juan An onio Benlliu e Tomás a a
Ma iano Benlliu e e os seus es i máns: Blas, José e Juan An onio.
56
Na Biblio eca p i ada do Casino de Mad id a ópase es a escul u a xun o coa de Sanju jo, ambas ei as po
Ma iano Benlliu e. Ál a ez, M.J. (20/02/2015): La biblio eca p i ada del Casino de Mad id, ABC. Recupe ado
de: h ps://cu .ly/6nZIVAB
57
Enseña Benlliu e, L., 2013: p. 25.
A e olución dos e a os de F anco…
28
simili udes en can o á súa composición coa ob a do pin o enacen is a i aliano, Tiziano, La
Glo ia (1551 – 1554).
A seguin e ob a a a a le a a i ma do a is a boli iano A u o Reque Me u ia, máis coñecido
como Keme , á ase do mu al Alego ía de la C uzada ealizado en e 1948 e 1949 e que se
a opa no A chi o His ó ico Mili a de Mad id (Fig. 21)
82
.
Aquí «como gue e o medie al, como c uzado, como nue o Cid con su espada en e las
manos»
83
apa ece ep esen ado, cen ando a composición, o Caudillo de España, odeado po
unha au eola e sendo p o exido, nin máis nin menos, que po San iago Ma amou os a lomos do
seu cabalo b anco p esen e na pa e supe io . Como xa imos ao longo des e aballo, non é
ex aña a compa a i a do Xene alísimo co após ol, que xa se en p oducindo dende os albo es
da gue a, mesmo no chamamen o á mesma como “c uzada” nacional. P esen a simili udes co
ca el de Adol Hi le no que o dic ado alemá apa ece a a iado como cabalei o eu ónico,
cons i úe unha das poucas eces nas que es e apa ece ep esen ado como c uzado (Fig. 22).
F anco apa ece a a iado a imaxe e semellanza dos c uzados do Medie o, como a i ma Ped o
Ga cía Ma ín, «se hizo e a a (...) como g an maes e de las an iguas Ó denes Mili a es (...)
empuñando la espada capi ana de las nue as milicias: Ejé ci o, Iglesia, Falange y Ca lismo»
84
.
A escena ecolle di e en es episodios de g an impos ancia pa a o bando nacional como a
ep esen ación da Ca ed al de O iedo ala Re olución de As u ias do 1934, que pa a moi os
ep esen ou o inicio da Gue a Ci il, ou o asedio ao Alcáza de Toledo en 1936, ambalas dúas
na esquina supe io esque da da imaxe. Po ou a banda, p esen a iconog a ía ácilmen e
ecoñecible como a oda alada inculada adicionalmen e ao deus do olimpo He mes, que
simboliza a indus ia, concep o ecalcado polas chemineas umean es das áb icas, á ase
dunha ep esen ación da idea de p og eso. Ademáis, podemos e unha c uz, que ecalca o
concep o de c uzada nacional. Todos es os símbolos es án p esen es na esquina supe io de ei a
da imaxe.
82
Es a non é a única ob a que Reque Me u ia ealizou pa a o enxalzamen o do Caudillo e o bando nacional, son
nume osas as ob as a opadas adicadas á pe i encia da memo ia e enal ación do bando suble ado, algunhas delas,
p incipalmen e no ámbi o da acua ela do cal e a un g an coñecedo , ó on ecollidas po Ra ael Mendoza Yus a
nunha publicación pa a o nº 19 da e is a A e, a queología e his o ia.
83
Gómez Mo eno, A., 2010: p. 216.
84
Ga cía Ma ín, P., 2014: p. 764.

A e olución dos e a os de F anco…
29
Po ou a banda, a opámonos con oda unha chea de pe soaxes que ep esen an odos aqueles
que dunha o ma ou ou a colabo a on na ic o ia dos suble ados. Des a manei a, es á p esen e
a in an e ía do Exé ci o de Te a, o Exé ci o de Ma e as o zas aé eas; amén a gua dia
mou a
85
; a Falanxe T adicionalis a e das Xons e os eque és ca lis as, odos eles epa idos ao
longo da composición. A Ig exa Ca ólica amén con a co seu p o agonismo nas igu as do aile
anciscano e a monxa; así como os in elec uais adicionalis as que con an con un luga na
composición ao lado da monxa, e, po úl imo, a p esenza dunha en e mei a en ep esen ación
da sección eminina. Todos es os pe soaxes aquí ecollidos es án localizados no lado de ei o
da imaxe
86
.
3.3.2. Escul u a
No campo escul ó ico, nes a e apa, ol émonos a a opa co escul o , an e io men e a ado,
Moisés de Hue a. Des a ez, se á obxec o de es udo a súa ob a Es a ua Ecues e del Gene al
F ancisco F anco, ealizada pa a a Academia Gene al Mili a de Za agoza en e 1942 e 1948
(Fig. 23)
87
.
Es e enca go p opiciado polo alcalde de Za agoza, F ancisco Caballe o, en se emb o de 1942
le aba po in hon a a memo ia do p imei o di ec o da Academia
88
. Pa a a súa ealización, o
gobe no con ocou un concu so nacional «Concu so de boce os de es a ua ecues e S. E. el Je e
del Es ado y Caudillo de España» que gañou Moisés de Hue a
89
. T á ase dunha escul u a
ecues e, xéne o que como le amos endo ao longo des e aballo, o éxime bo ou man en
núme osas ocasións pa a a ep esen ación do Xe e do Es ado español e Caudillo de España.
Nela apa ece F anco, co co po e guido e mi ada ao en e, subido a lomos dun cabalo que
85
Como Ga cía Ma ín (2014) cues iona na e is a eHumanis a , que o a is a pin a a a San iago após ol na pa e
supe io e a gua dia mou a xus o á de ei a, endo en con a que San iago é coñecido como San iago Ma amo os,
pola súa “labo ” na C uzada con a a in asión mou a (p. 764).
86
Pódese es ablece unha elación en e es a ob a e as escul u as ealizadas po Pompeo Leoni pa a o Esco ial,
como o g upo escul ó ico de Felipe II máis a súa amilia, pois cons i uen exemplos do concep o de “o ación
pe pe ua”.
87
Máis dun ano an es de se ap obada a Lei de Memo ia His ó ica, en decemb o de 2007, es a escul u a oi e i ada
da súa posición o ixinal, na en ada p incipal da Academia Mili a de Za agoza, pa a se asladada ao Museo
P i incial de Za agoza. De ensa e i a la es a ua de F anco de la Academia Mili a de Za agoza. (24/08/2006). El
País. Recupe ado de: h ps://cu .ly/KnZI5AH
88
F anco oi di ec o da Academia Mili a de Za agoza dende 1928, cando oi nomeado po P imo de Ri e a, a a
1931, cando a Segunda República, e, en pa icula , o minis o de gue a da mesma, Manuel Azaña, dec e a o peche
da Academia. Finalmen e, as poñe in á gue a, oi F anco quen omou a decisión de eab ila e a p imei a
p omoción da a de 1942. (Sanz, J. de A., 2004: p. 169)
89
O boce o gañado oi po ada do núme o 1 de ou ub o de 1944 de ABC, polo “día do Caudillo” (Fig. 24).
A e olución dos e a os de F anco…
30
apa ece coa cabeza gacha e en ac i ude ampan e, oda a escul u a en unha sensación de
impulso hacia dian e. Como explica Jesús de And és Sanz (2004) no p oxec o o ixinal, F anco
ape ecía po ando un casco mili a co escudo anquis a no en e, e ía en ol o nunha capa,
ep esen ado en ac i ude gue ei a po ando o escudo, a c uz e a espada «aco des con el clima
bélico que en ese momen o einaba» mais, inalmen e, p obablemen e as as sesións nas que o
mesmo F anco posou pa a o escul o , és e decidi a co exi algunhas pa es da súa igu a, como
a eliminación do casco e a capa
90
.
No ano 1947 p esen ouse a escaiola no Palacio de C is al de Mad id «a la que había aplicado
una pá ina e dosa que le daba un aspec o b oncíneo y que se ap oximaba bas an e al esul ado
inal»
91
. Ao ano seguin e da p esen ación, comunícaselle ao Concello a inalización da mesma,
e p océdese á súa colocación na en ada da Academia Mili a de Za agoza. A es a ua oi
inaugu ada o 15 de decemb o de 1948
92
.
É impo an e sinala que no longo p oceso que ai dende o concu so, en 1942, a a que a ob a
se e inalmen e ealizada, en 1948, e ec úase a de o a das po encias do Eixe du an e a II
Gue a Mundial, polo que o éxime i o que i depu ando do éxime odo aquelo de co e
ascis a que o ca ac e izaba — o saúdo ascis a co b azo en al o, eliminación de iconog a ía de
co e ascis a, o pode omnip esen e da Falanxe que é emplazado polo Mo imen o Nacional...
— polo que cabe pensa que a es a ua amén su i a un p oceso de depu ación simbólica, a a a
e sión úl ima de 1948.
Si en 1942, cuando su gió la idea de le an a el monumen o a F anco, el égimen in ocaba
cada ez que enía opo unidad sus o ígenes o jados en la ic o ia mili a en la gue a, en
1948, cuando al in se inaugu a, ha pe dido ue za el exhibicionismo bélico an e io a 1945
93
.
90
Sanz, J. de A., 2004: p. 171 - 172.
91
Sepúl eda Sau as, M. I., 2005: p. 119.
92
O NODO do 3 de xanei o de 1949 íxose unha e ansmisión do p oceso de elabo ación e p esen ación da
escul u a ecues e de Moisés de Hue a aquí a ada. NODO (03/01/1949): “A e y milicia”, R e, 313, min. 00:
10: 57. Recupe ado de: h ps://www. e.es/ ilmo eca/no-do/no -313/1469446/
93
Sanz, J. de A., 2004: p. 172.
A e olución dos e a os de F anco…
31
3.4. ETERNO CAUDILLO DE ESPAÑA (1955 - 1975)
T as os p imei os pasos hacia a ecupe ación da imaxe de España an e o pano ama in e nacional
p esen ados no apa ado an e io — sendo cla e a admisión de España na ONU en 1955 — un
momen o undamen al, que e idenciou ese benepláci o in e nacional ao éxime, oi a isi a do
p esiden e Eisenhowe a España en 1959, «el homb e que an cálidamen e saludó a Hi le en
Hendaya en 1940 y el que lo de o ó en 1945 e an aho a amigos»
94
.
Nese mesmo ano, España decide, inalmen e, poñe in ao sis ema au á quico que iña
impe ando dende os anos co en a, e que o a azón p incipal pola que o país es aba sumido
nunhas condicións de ida baixísimas
95
. O in des e sis ema i á da man do amoso Plan de
Es abilización, que da comezo aos ma abillosos anos sesen a, ca ac e izados po se a época na
que se da o «milag o económico español», en palab as de An onio Cazo la, o p oduc o in e io
b u o inc emen ouse anualmen e, de media, un 7%, chegando a posiciona se como o segundo
máis al o da OCDE, depois de Xapón
96
.
Mais, non odo e a de co osa, había unha España e oluciona ia que comezaba a eme xe
pa alelamen e a esa imaxe de opulencia que o éxime que ía expo a . A elación coa Ig exa e
a San a Sede pa icula men e, comezou a se u bulen a ala i ma po pa e de Juan XXIII do
Concilio do Va icano II en 1959, no que acía e e encias a «sala ios jus os y ida digna pa a
los abajado es de la indus ia y la ag icul u a, a la unción edis ibu i a de los impues os y a
los de echos sindicales»
97
. Is o, uniuse á explosión de olgas ob ei as e es udan ís ao longo dos
anos sesen a, moi as delas apoiadas polo PCE e ins igadas po CCOO, p incipales balua es de
con es ación an i anquis a na época — sendo cla e no esu ximen o dese no o mo emen o
94
Cazo la, A., 2015: p. 218.
95
Es e cambio xa se comeza a pe cibi coa emodelación do gabine e de Gobe no ealizado en 1957, ei o en
sin onía coa súa man de ei a, Ca e o Blanco, es a mu ación do gobe no, coa in eg ación dos chamados
“ ecnóc a as”, inculados en g an pa e ao Opus Dei, non so supuxo un cambio no sis ema económico do país,
que abandoaba a au oa quía e daba a ben ida ao capi alismo mode no, senón que amén «ma có el comienzo de
su ansición de polí ico ac i o a igu a simbólica» (P es on, P., 2017: p. 725).
96
Cazo la, A., 2015: pp. 257 - 258.
97
O Concilio do Va icano II daba os p imei os pasos pa a a des inculación da Ig exa e a polí ica, ademáis de
apos as pola libe dade de cul o. Todo is o non oi moi ben is o polo dic ado , quen c eía que a Ig exa lle debía
leal ade po habela sal ado do “xugo” comunis a. A g andes asgos, «la nue a o ien ación de la Iglesia concilia
ue un golpe decisi o (...) anunció el in de la legi imización cle ical del égimen con la que F anco había podido
con a desde 1936» (P es on, P., 2017: p. 764, 781). Po ou a banda, á al u a de ab il de 1968, o papa Pablo VI,
solici a a F anco que enuncie ao seu p i ilexio na elección de obispos. O xi o da Ig exa á esque da despe ou un
an icle icalismo de ul ade ei a no seo do anquismo, po exemplo, na o ganización de Blas Piña , Fue za Nue a
(Ibid. pp. 799 - 800).
A e olución dos e a os de F anco…
32
ob ei o e oluciona io as do ano 1962, que comeza on en As u ias e o País Vasco
98
— es a
eclosión de ebeldía hacia o Gobe no desmon ou o mi o da in ulne abilidade do éxime polo
que eu acompañada dunha o e p esenza do b azo “xus icei o” do Es ado: a ep esión.
O papel ep esi o do éxime en xe al, e de F anco en pa icula , quedou pa icula men e
e a ado na p ima e a de 1963, coa o u a e execución de Julián G imau, quen o a un al o
di ixen e do Pa ido Comunis a condeado a mo e po “ ebelión mili a ”. Es e suceso xe ou
unha ondada de con es ación a ni el in e nacional en oposición á ep esión desmesu ada do
éxime F anquis a
99
. Xun o co IV Cong eso do Mo emen o Eu opeo de 1962 celeb ado en
Munich, denominado polo dia io A iba «Con u benio de Munich» ao que p on o se suma on
ou os no iciei os como o ABC (Fig. 25), pola pa icipación de 118 polí icos españoles
an i anquis as pa a a discusión da en ada de España na Comunidade Económica Eu opea
(CEE), supuxe on un cambio na concepción do éxime e unha maio axi ación e concienciación
mundial ca a o mesmo. Rema ou na sup esión du an e un pe íodo de dous anos do a ículo 14
do Fue o de los Españoles ela i o ao pe miso lib e de esidencia e, consecuen emen e, no
exilio o zoso de polí icos implicados como Gil Robles ou Dionisio Rid uejo. Es e momen o
con e iuse nun i o na his o ia democ á ica do país
100
.
Po ou a banda non podemos esquece a p esión exe cida ao éxime pola c eación da
o ganización asca Euskadi Ta Aska asuna (ETA)
101
, quenes se decan an pola loi a a mada a
pa i dos anos sesen a. En decemb o de 1973 p odúcese o a en ado e a a a Luis Ca e o
Blanco
102
. A mo e do almi an e supuxo un o e ba acazo pa a o dic ado , quen iña odas as
espe anzas pos as na súa pe soa pa a a supe i encia do éxime ala súa mo e
103
. T as o sal o
98
Es as olgas do ano 62 como di Paul P es on (2017) «ma ca on el inal de los sindica os e icales alangis as
y el nacimien o de un nue o mo imien o ob e o clandes ino» (p. 762).
99
Pa a máis in o mación sob e o p oceso e as consecuencias da de ención, o u a e execución de Julián G imau,
esul a moi in e esan e o es udo ealizado po Machado, X. (2013): Las ensiones en e el “ape u ismo” y el
“inmo ilismo” anquis as: El caso G imau, His o ia del p esen e, nº 22, pp. 139 - 150.
100
Cazo la, A., 2015: p. 259.
101
A o ganización e a a con ou, nun p imei o momen o, con un g an núme o de seguido es e oi especialmen e
impo an e pa a a ei indicación do País Vasco como pobo, en palab as de Zubiaga Ga a e, M. (2009), «po un
lado enemos ya una ins i ución legí ima, y, po o o, un pueblo plu al y di e enciado cuyos di e sos y pa ciales
in e eses aquella a a de ges iona » e sigue «la hegemonización é ica log ada po el sis ema g ipa el mo o de la
adicalización democ á ica, una adicalización que necesa iamen e debe cons ui un pueblo cuya legi imidad se
opone a la de la ins i ución que se desea democ a iza » (p. 69).
102
Acome ido na úa Claudio Coello de Mad id, as a saída da súa misa dia ia das no e no con en o dos
Xe ónimos, unha explosión ixo sal a polos ai es o ehículo a máis de in e me os, ema ando na co nisa do
pa io in e io do con en o, e ocasionando a mo e do almi an e, o chó e e máis o escol a (Pinilla Ga cía, A. 2004:
p. 27).
103
Pinilla Ga cía, A., 2004: p. 27.
A e olución dos e a os de F anco…
33
polos ai es do p esiden e, F anco iu como odo o que iña “a ado y bien a ado” es ábase a
desmo ona
104
. Ca e o Blanco, se á sus i uído no seu pos o a día 28 de decemb o po A ias
Na a o
105
.
No ámbi o cul u al, en 1962 en a á Manuel F aga I iba ne, en sus i ución de Gab iel A ias
Salgado, como minis o de In o mación e Tu ismo, e con e i ase nunha igu a esencial no
éxime, se á o maio p omo o das bienais de a e e o u ismo cul u al de masas
106
. Du an e
es os anos, ademáis, apos a á po unha ce a libe alización da p ensa, a a és da amosa Lei
de P ensa do 1966, na que se daba un xi o ao pode da censu a, sendo es a pos e io á
publicación
107
. F aga o maba pa e do sec o “ape u is a” do gobe no, que cons i uían aqueles
que «p e endían lle a a cabo una se ie de e o mas pa a adecua el égimen a los nue os
desa íos nacionales e in e nacionales (...) con el in de ea i ma la consolidación del
égimen»
108
.
En 1967 ap óbase, baixo un e e endum, celeb ado a día 14 de decemb o de 1966, a Lei
O gánica do Es ado, que iña a culmina o p oceso consi ucional iniciado coa ap obación do
Fue o do T aballo de 1938, doc ina undamen al do F anquismo
109
. A Lei O gánica do Es ado
en como p incipal obxec i o a sucesión nunha Mona quía adicional, ca ólica e ep esen a i a
basada nos p incipios do Mo emen o:
A ículo p ime o
I. El Es ado español, cons i uído en Reino, es la sup ema ins i ución de la comunidad
nacional. [...]
A ículo sex o
El je e del Es ado es el ep esen an e sup emo de la Nación [...] os en a la Je a u a Nacional
del Mo imien o y cuida de la más exac a obse ancia de los P incipios del mismo y demás
Leyes undamen ales del Reino, así como la con inuidad del Es ado y del Mo imien o
Nacional [...]
110
.
104
F ase icónica do dic ado , p onunciada no anual discu so de nadal do ano 1969. Po aquel en onces, a imaxe
de dic ado ac i o, semp e p esen e e indes uc ible es ábase a desmo ona a consecuencia da en e midade de
Pa kinson que su ía.
105
P es on P., 2017: pp. 826 - 828.
106
Del é o eslogan máis ecoñecido dos anos sesen a en España pa a a ae o u ismo: “Spain is di e en ” «Si en
1950 apenas llegan a España 750. 000 u is as, en 1960 se supe an ya los seis millones de isi an es, y al acaba
la década, se llega á a los 24», odo is o con ibuiu ao milag o económico dos anos 60 no país (C iado, M. A.,
2006: p. 7).
107
P es on, P. 2017: pp. 766, 790. «F aga e a conside ado como la pe sona que podía esol e el insoluble
p oblema que suponía man ene la censu a de p ensa en una sociedad que cambiaba a una elocidad e iginosa»
(P es on, P., 2017: p. 766)
108
Machado, X., 2013: p. 139.
109
O e e endum con ou co 88% do o o a a o e o 1, 81% en con a. Unha ez máis, con un p oceso de o ación
cues ionable chegando incluso a ecolle se en algunhas localidades o o o do 120% do elec o ado local « enómeno
que ue explicado (...) po el enómeno de los o an es anseún es» (P es on, P., 2017: p. 793).
110
BOE, 11 de ene o de 1967, pp. 466 - 467.

A e olución dos e a os de F anco…
34
Os anos inais de ida do Caudillo no es i e on exen os de con a empos. O coñecido como
P oceso de Bu gos, en decemb o de 1970, con a dezaseis mili an es de ETA
111
, máis, as
úl imas sen encias de mo e i madas po F anco, uns meses an es da súa de unción, que se
cob a on a ida de es memb os do F en e Re oluciona io An i ascis a e Pa ió ico (FRAP)
112
e dous memb os da ETA, sumi on os seus úl imos anos de ida nun in enso clima de
en on amen o
113
. Mais, inalmen e, o Caudillo mo e, as unha longa agonía, ás cinco e
in ecinco da mad ugada do 20 de no emb o de 1975. A ias Na a o, en e bágoas, se á o
enca gado de ansmi i ao pobo español a no icia, así como, o es amen o polí ico do que o a
Caudillo de España
114
.
3.4.1. Pin u a
Nos anos sesen a en España p odúcese unha maio ape u a den o do mundo da a e hacia as
endencias que xa se iñan dando no es o de Eu opa, is o é, as anga das a ís icas. Resul a
ealmen e e elado o discu so inaugu al da I Bienal Hispanoame icana celeb ada en Mad id
en e oc ub e de 1951 e eb ei o de 1952, esc i o polo Minis o de Educación do momen o,
Joaquín Ruíz - Giménez, que os en ou o ca go a a 1956. Nel, ai un alega o con a a o al
in omisión do es ado na c eación a ís ica e unha de ensa a é ima da expe imen ación a ís ica
endo semp e p esen es os alo es do Mo emen o:
[...] el Es ado iene que hui de dos escollos, [...]: el indi e en ismo agnós ico y la in omisión
o ali a ia. El p ime o se inhibe an e la Ve dad, y ambién an e la Belleza; el segundo las
escla iza, haciendo de las ob as de la in eligencia y del a e unos se iles ins umen os de
polí ica conc e a. [...] En nues a si uación conc e a, nos pa ece que es a ayuda a la
au en icidad debe adop a dos di ecciones: po una pa e, es imula el sen ido his ó ico [...];
po o a pa e, o i ica el sen ido nacional [...]. Lo cual no ep esen a, ni mucho menos,
des ia a los a is as de las co ien es uni e sales del a e, sino an sólo p ocu a es én a en os
a sus alo es p opios
115
.
111
Xulgados po enencia ilíci a de a mas, oubo, e o ismo, ebelión mili a e o asesina o de Meli ón Manzanas,
xe e da B igada de In es igación social de San Sebas ián (Fe nández Solde illa, G., 2020: pp. 27 - 30).
112
O FRAP nace, as os Xuízos de Bu gos, en 1971, consolidándose a pa i de 1973, co obxec i o, ecollido no
seu p og ama polí ico, de «de oca a la dic adu a ascis a y expulsa al impe ialismo yanqui median e la lucha
e oluciona ia» (Domínguez Rama, A., 2010: p. 400)
113
As úl imas execucións do F anquismo, i e on unha con es ación in e nacional maio , si cabe, que o caso de
Julián G imau que xa lle qui a a o sono na p ima e a do 1963: «Quince países eu opeos e i a on a sus
embajado es. Hubo mani es aciones y a aques con a las embajadas de España en la mayo ía de los países de
Eu opa. En las Naciones Unidas, el p esiden e de México, Luis Eche a ía, exigió la expulsión de España de la
o ganización. El papa Pablo VI pidió clemencia, al igual que odos los obispos de España. (...) F anco hizo caso
omiso de odo ello» (P es on, P., 2017: p. 840).
114
P es on, P., 2017: pp. 841 - 849.
115
Ruíz-Giménez, J., 1952: pp. 163 - 164.
A e olución dos e a os de F anco…
35
Nes e no o con ex o de ape u a oma emos como exemplo o e a o a F ancisco F anco ei o
polo a is a lucense, Tino G andío
116
, en 1973 (Fig. 26). Es e a is a mó ese no mundo da
expe imen ación, chegando incluso a pasa po unha ase abs ac a en e 1959 a a 1961, a a
chega á súa madu ez a ís ica na que des acou pola simplicidade das o mas e a gama dos
g ises
117
, é nes a e apa na que se asen a o e a o aquí a ado.
A ob a oi un enca go do p esiden e do gobe no, Luis Ca e o Blanco
118
. O cad o, ei o a pa i
de o og a ías do Caudillo, e a a ao Xene alísimo xa anciá, pin ado de co po en ei o, a a iado
coa es imen a de almi an e e seden e nun so á de dimensións conside ables espec o á súa
igu a xun o a unha mesa con un lo ei o
119
. P obablemen e ao a a se de un enca go o icial,
G andío, decidiu uxi un pouco das g andes manchas de co , p esen es p incipalmen e no
co po do dic ado cuxa igu a so se dis ingue po es a con o neada, e decide pa a se na
desc ipción dalgunhas pa es, como na aciana de pe il do mesmo. Des aca a impo ancia que
lle concede o a is a á luminosidade, que en da esquina supe io de ei a do cad o. O ondo,
que se cons i úe como un espazo inde e minado, p esen a unha deg adación onal que ai do
g is ao e de incluso con oques ama elados na zona onde inxi e a luz con maio in ensidade,
é dici , xun o ás o es
120
. T á ase dunha ob a bidimensional, onde p ima a sensación de
plani ude
121
. A Fundación Abanca desc ibe así o es ilo do a is a nes a ob a:
El au o enía como una de sus p emisas undamen ales a la ho a de c ea la huida del
academicismo, uni icando ecu sos de la abs acción con la neo igu ación de ascendencia
exp esionis a. Así, haciendo e e encia a la p ime a in luencia, hay una alo ación del
p oceso c ea i o del cuad o, la ex u a se con ie e en un ecu so exp esi o más, a a de
mane a ex enuan e la luz y ma iza con p ecisión el colo . De la segunda, u ilizada la
bidimensionalidad, con la consecuen e sensación de pleni ud e inde e minación espacial, que
emplea pa a da una isión c í ica de la ealidad, casi ca ica u esca
122
.
116
Pa a máis in o mación sob e o a is a da Te a Chá, a ida e ob a de Tino G andío apa ece ecollida nunha
pequena biog a ía ei a po Jo ge Gómez Ipa agui e pa a a Xun a de Galicia.
117
Bea iz de San Ilde onso Rod íguez, (s. .), Real Academia de la His o ia (RAH).
118
Exis e ou a e sión, ecollida po Gómez Ipa agui e, J. (2005) que di que es e cad o oi un enca go de A.
M. Compoy pa a ealiza unha iconog a ía do xe e de Es ado e o p íncipe de España á al u a de 1973 (p. 60).
119
Como anécdo a, cabe des aca que, iña an a con ianza no alo da súa ob a que chegou a a i ma que «es an
buen e a o que compañe os míos como Díaz Canejo o C is ino Mallo han dicho que el día de mañana, si el día
de mañana exis e, lo comp a á el Pa ido Comunis a» (Gómez Ipa agui e, J., 2005: p. 60).
120
P esen a simili udes co cad o ealizado po F ancisco de Goya no ano 1800, La Condesa de Chinchón.
Ambolos dous apa ecen ep esen ados sob e un espazo inde e minado, de ondo neu o, seden es nun sillón
conside ablemen e máis g ande que os co pos dos p o agonis as, así mesmo, Goya quixo e lexa «la soledad y la
agilidad de la e a ada al coloca la en una habi ación acía» (Ribei o, A., (s. ), Museo del P ado)
121
F anco: Tino G andío, 1973, (s. .), Abanca Colección de A e.
122
Ibid.
A e olución dos e a os de F anco…
36
Collendo esas úl imas liñas, non se a a, como podemos e , dun e a o o icial ao uso, pois o
a is a o ece unha isión ca ica u esca da ealidade. A pequenez do Caudillo nese g an sillón,
anciá, ao lado das o es, algunhas delas xa ma chi as, es anos a ala da ugacidade do empo,
«ningún je e de es ado, y mucho menos un je e de es ado con adición de mando, admi i ía
es e e a o suyo en ninguna dependencia o icial, po que es á haciendo alusión a la
empo alidad, a la pequeñez, a la ela i idad»
123
. Na biog a ía do a is a ei a po Jo ge Gómez
Ipa agui e, o au o compa a es a ob a coa Finis glo iae mundi de Valdés Leal, denominando
á de Tino G andío como unha « e sión mode na» da mesma, así como, e na ob a de G andío
unha ecupe ación do concep o ba oco de ani as, a ugacidade da ida pe o amén do
pode
124
. E, o ce o é que, a es as al u as, o Caudillo xa so e a unha somb a do que o a.
3.4.2. Escul u a
Non se a opan g andes di e encias, no e e en e á escul u a, nos e a os do Xene alísimo
espec o aos an e io es pe iodos es udados. O xéne o ecues e segue a se un dos máis
cul i ados, con escul u as como a de Fe ol de Fede ico Coullau -Vale a Mendigu ía que
da aba de 1967, e i ada en 2002 da ía pública po e ec o da Lei de Memo ia His ó ica.
A pesa de se pos e io á mo e do Caudillo, é impe a i o ace mención da escul u a ealizada
po En ique No o Ál a ez pa a a cidade de Melilla en 1978 (Fig. 27)
125
. T á ase dunha
escul u a exen a do dic ado , ealizada en b once. Vemos no a amen o plás ico a un xo e
F anco, coa pe na esque da en dian e, con decisión mi ando ao on e, a a iado coa es imen a
o icial dun comandan e e po ando ao pescozo uns p ismá icos. Po a o que semella se un lib o
na súa man esque da e o bas ón de mando na súa man de ei a. Chama a a ención, da mesma
manei a que pasaba coa an e io men e analizada ob a de Tino G andío, as dimensións
no ablemen e in e io es que p esen a espec o ás ob as plás icas ás que nos iña acos umados o
dic ado .
Es a peza cons i uía, a a eb ei o do ano 2021, a única es a ua do dic ado en pé en e i o io
español, is o débese a que a ob a es aba adicada ao comandan e da lexión que sal ou a Melilla
123
De Co a, J., 2019.
124
Gómez Ipa agui e, J., 2005: pp. 60 - 61.
125
Resul a can o menos chama i o que a escul u a ose colocada na ía pública de Melilla baixo o mandando de
Adol o Suá ez como p esiden e do gobe no, e o D. Juan Ca los de Bo bón como ei de España, e no mesmo ano
no que se es aba a ace a Cons i ución Española de 1978.
A e olución dos e a os de F anco…
37
das opas ma oquís de Abd El K im en 1921, e non ao dic ado acé imo que man i o a nación
en co en a anos de dic adu a, odo is o apa ece ecollido na placa conmemo a i a que se a opa
aos pés do comandan e: «Melilla al comandan e de la legión D. F ancisco F anco Bahamonde
1921 - 1977»
126
. Non obs an e, como xa se especi icou no p imei o apa ado, a ealidade do
acon ecido en Melilla en 1921 non é an simple como a do he oe único que aquí que en
p esen a , como explica An onio Cazo la (2015) «es e monumen o es una alsi icación del
pasado hecha pa a mayo glo ia del Caudillo», ao que suma, «la ealidad ue más compleja y
menos glamu osa»
127
.
126
Es ai e, O. (22 de Feb ei o de 2021): Melilla ap ueba e i a la úl ima es a ua de F anco que sigue en pie en
España, El País. Recupe ado de: h ps://cu .ly/enZOpkq
127
Cazo la, A., 2015: p. 39.
ANEXO DE IMAXES
Fig. 1. Jalón Ángel, El glo ioso Capi án de España, conduc o de es a c uzada inmo al…,
Flecha, nº14, 25 de ab il de 1937. [Fo og a ía]. Recupe ado de: Done Done , L., 2013: p. 21.
Fig. 2. Anónimo, F ancisco F anco. El colegio Champagna de Buenos Ai es, A gen ina, a
los c uzados de la causa de F anco, Buenos Ai es, 1937. [Fo og a ía]. Recupe ado de:
Done Done , L. 2013: p. 21

Fig. 3. Anónimo, F anco sob e la muchedumb e, Nue a España, xuño 1938 [ca el].
Recupe ado de: Llo en e He nández, A., 2002: p. 56.
Fig. 4. K. S aube , As lebe Deu chland!, Minis e io Impe ial pa a la Ilus ación Popula y la
p opaganda, ca. 1935. [Ca el]. Recupe ado de: h ps://cu .ly/whmHGHL
Fig. 5. Jalón Ángel, Fo o o icial de F anco, Delegación de Es ado e P ensa, 1938.
[Fo og a ía]. Recupe ada de: h ps://cu .ly/Wn0o6UE
Fig. 6. Anónimo, Re a o de F anco, ca.1938. [Pin u a]. Recupe ado de:
h ps://www.cibe job.o g/suple/a e/maes os/j ances/ anco.h m
Fig. 7. Moisés de Hue a, F ancisco F anco, Plaza Mayo de Salamanca, 1937. [Escul u a].
Llo en e He nández, A., 2002: p. 52.
Fig. 8. Geo g Kolbe, Gene al F anco, 1938. [Escul u a]. Recupe ada de:
h ps://commons.wikimedia.o g/wiki/File:Kolbe-F anco.png
Fig. 9. A no B eke : Bus o de Adol Hi le , 1938. [Escul u a]. Recupe ado de:
h ps://cu .ly/5nCn a5
Fig. 10. Sáenz de He edia, J. L., Raza, 1955. [Ca el]. Recupe ado de:
h ps://www.abc.es/play/pelicula/ aza-38042/
Fig. 11. Ca el o icial de la Vic o ia, 1939. [Ca el]. Recupe ado de: Done Done , L.:
F anco: la consolidación en el pode a a és de la imagen (1936-1951), Valencia:
Uni e si a de Valencia, 2013
Fig. 12. Se izo Nacional de P opaganda, Gene alísimo F anco, ca. 1939. [Ca el].
Recupe ado de: Llo en e He nández, A., 2002: p. 51

Fig. 13. José Aguia , F ancisco F anco, 1939. [Pin u a]. Recupe ado de: Llo en e
He nández, A., 2002: p. 46.
Fig. 14. José Aguia , F ancisco F anco, 1939. [Plano de alle mapa]. Recupe ado de:
Llo en e He nández, A., 2002: p. 46.
Fig. 15. Re a o del Gene alísimo F anco, 1939. [Pin u a]. Recupe ado de: Llo en e
He nández, A., 2002: p. 59.
Fig. 16. Misa cas ense en las uinas del Alcáza de Toledo, Toledo, Julio de 1939, A chi o
His ó ico P o incial de Toledo. [Fo og a ía]. Recupe ada de:
h ps://cul u a.cas illalamancha.es/node/7384
Fig. 17. Ignacio Zuloaga, F ancisco F anco, 1940. [Pin u a].
Fig. 18. Ma iano Benlliu e, F anco Sal ado de España, 1940. [Escul u a]. Recupe ado de:
Llo en e He nández, A., 2002: p. 62.
Fig. 19. Manuel Ál a ez La iada, Gene alísimo F anco, 1941. [Escul u a]. Recupe ado de:
Llo en e He nández, A., 2002: 63
Fig. 20. José Bell e , e ablo maio da Ig exa da San a C uz de Valencia, 1941. [Pin u a].
Recupe ado de: Done Done , L. 2013: p. 26.