scieee Science in your language
[en] (orig)

Zu einigen Ungereimtheiten in Editionen des Bellum Hispaniense 4

Abstract

Böhm, Richard Gregor

Read accessible full text

Zu einigen Ungereimtheiten in Editionen des Bellum Hispaniense 4

Author: Böhm, Richard Gregor
Publisher: Dipòsit Digital de Documents de la UAB
Year: 1988
Source: https://ddd.uab.cat/pub/faventia/02107570v10n1-2/02107570v10n1-2p47.pdf
Fa en ia,
10
(1988),
47-52
ZU EINIGEN UNGEREIMTHEITEN IN EDITIONEN DES
BELLUM HISPANIENSE
4
Richa d G ego Bohm
.
..
imo e adduc us Sex. Pompeius li e as
a i misi u cele i e sibi subsidio ueni-
e , ne p ius Caesa Co dubam cape e
quam ipse i110 uenisse . I aque FACIT UT
(au
CN. POMPEZUS)
Ulia p ope
CAP-
TA
li e is a is exci us
CUM
copiis ad
CORDUBAM
i e ace e
COEPZT.
Aulje den Unge eim hei en, on denen man üb igens nu eine
gesehen ha e, die des Ausd uckes zwischen
I aque
und
Ulia,
und
nich auch die des COEPIT, so dalj es zu Be einigung des g oljen
Fehle s ga nich kommen konn e, en hal de le z e, hie zi ie e
Tex wei e e Fo mulie ungen, die zumindes de hie gegebenen Si-
ua ion nich ge ech sind, so dalj wi sie u alsch übe lie e hal-
en mu i en. Mi diesen angen wi an, d.h. z.B. mi
Ulia p ope cap-
a
unse e Edi ionen.
Sex us Pompeius ha e seinen B ude Gnaeus na ü lich nich ein-
ach gebe en,
u ueni e
ode
u cele i e
...
ueni e
sonde n
u cele-
i e sibi subsidio ueni e .
Dies ha e nun Gnaeus auch dann schon
ollends ge an, wenn e mi einem beliebigen Teil de ganzen A -
mee gekommen wa e. Die Belage ung de Bu g Ulia mulj e au je-
den Fall nich ( u imme ) au gegeben we den. Abe die Si ua ion
zeig , dalj es ande s kam. Und zwa aus selbs e s andlichen G ün-
den: Ein Be ehlshabe eine selbs ganz g oBen A mee geh nich
au zwei Hochzei en anzen. Dies hie auch deshalb, weil die Soh-
ne des Pompeius je z kaum noch die Moglichkei haben, au <<Re-
k u enjagdn zu gehen, sie konnen ih e A mee nich meh beliebig
e g olje n, ande s is das schon bei Caesa . Man mul3 e wa en,
daB e Nachschub bekomm , und zwa aus dem Mu e land I alien,
wo die ande n je z nich s zu suchen haben, abe nu do kann man
wi klich noch ek u ie en. Mi Rücksich au die Ungewiljhei en
muB Cn. Pompeius seine ganze A mee as k amp ha zusammen-
hal en. Eine Ak ion bei Ulia und gleichzei ig bei Co duba wa dann
ein ach nich denkba . Kann de Au o des
Bellum Hispaniense
also
on einem
ad Co dubam
...
i e ace e
eden, dann wa die Bu g
Ulia eo ipso schon au gegeben. Weil das hie na ü lich on g oBe
Bedeu ung wa , mu i e es gesag we den. Nich
p ope cap a
wa
dann wich ig, sonde n
elic a!
In e p e ie en wi ich ig, dann s eck
in de Buchs abeng uppe CAPTA unse e codd. ein u s Auge klei-
ne , sons abe g a ie ende Fehle de Ve lesung. Da namlich
allein CA schon u
c(ap )a
ode
ca(p a)
s ehen konn el, ha e die
noch in ak e Vo lage unse e codd. nich meh PTA sonde n RLA
ode RTA u
elic a2.
Au de ande en Sei e kann de Au o des
Bell. Hisp.
aus den
schon genann en G ünden he aus nich da on ausgehen, daB Cn.
Pompeius --es is K ieg und Caesa will den Kop des Pompeius
c~k iegem- nie
sine copiis
au die Reise gehen kann. Da e selbs
au die E obe ung de schon s u m ei en Bu g Ulia e zich en muB,
und ein pu es
cum copiis
wa e as unwah , weil nich s besagend,
wa es nu sinn oll und ich ig zu sagen
cum omnibus copiis3.
In-
'
Zu de Abkii zung s.
U.
FI. KOPP,
Lexicon Ti onianum.
Nachd uck aus Kopps
((Palaeog aphia c i ican on
1817
mi Nachwo und einem Alphabe um Ti onianum
on B. Bischo , Osnab iick
1965, 373:
TC a
=
Tau ocap a,
387:
TY a
=
Ty us cap-
a, A. CAPPELLI,
Lexicon abb e ia u a um,
Mailand6
1961, 456:
FA
=
ac a.
Zu den Abkii zungen s. CAPPELLI,
329:
RL
=
eliqua, RLCA
=
elic a, Kopp,
313:
R(e) us
=
elic us,
318:
R(eh)
E.
=
elic us he es,
313:
R(e)a
=
eliqua.
Zum Ausd uck gl. Caesa ,
Bell. Gall.
I,
2
u
...
cum omnibus copiis exi en ;
26
cum omnibus copiis eos sequi coepi ;
38
cum suis omnibus copiis
...
con ende e;
11,
29
cum omnibus copiis auxilio Ne uiis ueni en ;
IV,
21
ipse cum omnibus copiis
...
p o icisci u ;
VI,
10
cum omnibus suis socio umque copiis;
VII,
62
cum omnibus
copiis ad Caesa em pe ueni ;
VII,
79
cum omnibus copiis ad Alesiam pe ueniun ;
Bell. ciu.
I,
19
ad se cum omnibus copiis ueni e ;
38
u i
...
cum omnibus copiis
...
p o icisca u ;
11,
39
Cu io cum omnibus copiis qua a uigilia exie a ;
11,
44
(Iuba) se
in egnum cum omnibus copiis ecepi .
e p e ie en wi ich ig, und cum p leg e man in de Regel au C ab-
zuku zen4, dann geh UM ( on CUM) au OM u om(nibus) zu-
uck5.
Und schlieljlich de Ausd uck a is li e is exci us. Wenn G. Pas-
cucci (Flo enz
1965)
die Buchs abeng uppe EXCITUS mi Rech
u exci us lies , obwohl e es u einen de mine scel o, di colo i o
a caico, la gamen e usa o anche dalla lingua poe ica, ma es aneo
a Cesa e ed ai con inua o i>> hal en muJ3, so agen wi , ob es ich-
ig wa e, Pascucci zu olgen. Fu ihn heilj es namlich ala i ali a di
exci us
b
assicu a a dalla o mazione dell'i e a i o exci o>>, wi den-
ken dann abe ehe an das <<a Cesa e ed ai con inua o i non es a-
neo,, exci a us6, zumal uns selbs au jeden Fall bekann is , dalj die
Silbe - a - au
T
abgeku z we den konn e7, so dalj EXCITUS un-
se e codd. zumindes in de noch einwand eien Vo lage u ex-
ci (a )us zu lesen wa . Cn. Pompeius wa namlich nich ein ach ex-
ci us sonde n wi klich beun uhig und o Un uhe as wu end, daJ3
e on Caesa s schnellem Ma sch nach Co duba e s on dem ab-
sei s allen Geschehens s ehenden B ude e uh und nich , wie es
sein soll e, on seinen eigenen Spah upps, die e ge ade deshalb
au allen moglichen Wegen pos ie en lie i8. Und es komm hinzu
und mul3 hie he o gehoben we den, dalj es Caesa s Leu en ge-
lungen wa , ein Exempla jenes B ie es abzu angen, so dalj Caesa
noch o 9 Cn. Pompeius on de wilden Angs des Sex. Pompeius
ZU C
=
cum s.
W.
STUDEMUND,
Gaii Ins i u ionum commen a ii qua uo . Co-
dicis Ve onensis denuo colla i Apog aphum,
Leipzig
1874,
p.
'260,
W.
M. LINDSAY,
No ae La inae,
Camb idge
1915,
p.
41,
D. BAINS,
A Supplemen o aNo ae La inaew,
Camb idge
1936,
p.
9,
CAPPELLI,
39
und
440,
A PELZER,
Ab é ia iom la ines
mé-
dié ales,
~ou ain-Pa isz
1966,
p.
15,
KOPP,
52:
C(u)
=
cum.
Zu de Abkü zung pe suspensionem s. LINDSAY,
160,
BAINS,
27,
CAPPELLI,
249:
OM
=
omnem.
Zum Ausd uck gl. Caesa ,
Bell. Gall.
VI,
14
an is exci a i p aemiis; VII,
80
u osque e laudis cupidi as e imo ignominiae ad ui u em exci aban ;
Bell. ciu.
I,
64
quo um (mili um) s udio e uocibus exci a us Caesa ; 11,
4
p ecibus e le u exci-
a i;
Bell. Alex.
9
omnium men ibus exci a is.
ZU den Abkii zungen u -a s. LINDSAY,
81:
MRIS
=
ma is, PRIS
=
pa is,
CAPPELLI,
226:
MRIS
=
ma is,
289:
PRE
=
pa e,
365:
STD
=
sa is da , KOPP,
104:
D(p)O am
=
da ope am,
134:
F(a) um
=
a um,
241:
N(e)G
=
nega ,
204:
L( )ius
=
la ius,
L
e
=
la e ,
368:
T(i)
=
a i,
364:
ST(e)R a
=
s a e a.
*
Vgl. dazu
Bell. Hisp.
2
abella iis, qui a Cn. Pompeio disposi i omnibus locis
essen , qui ce io em Cn. Pompeium de Caesa is aduen u ace en .
Vgl. dazu
Bell. Hisp.
18
eodem empo e abella ii eius (Pompei) dep ehensi,
qui ad oppidum uenieban ; quo um li e as Caesa oppidanis abieci .
e ah en konn e. Nun abe zu den wi klichen Unge eim hei en des
ganzen
I aque-Sa zes.
Unse e codd. lesen meh hei lich ( ie gegen d ei) ITAQUE FA-
CIT UT
. .
.
AD CORDUBAM ITER FACERE COEPIT. Wegen
diese Meh hei de Übe lie e ung ode (auch) aus ande en G ün-
den woll en die Ausgaben ühe e Jah hunde e an diese Lesa
hal en, obwohl das kaum ging. Und es ging eigen lich nu deshalb
nich , weil man quasi gleichzei ig auch COEPIT u
coepi
las und
diese Lesa woll e man nun p imo loco hal en. Und so wu den die
Edi o en, wenn nich philologisch, dann eben ak oba isch ode di-
ek gewal a ig. Ganz milde wa dabei Wilhelm Weissenbo n
(1803-1878), denn e ha e mi Rücksich au das indika iwisch ge-
lesene COEPIT aus UT ein
e
gemach . Um einiges b u ale ging
hie C. Nippe dey (Leipzig 1847) o , denn e ha e, aus demsel-
ben G und und d.h. um COEPIT u
coepi
lesen zu konnen, das
ihm dabei im Wege s ehende UT ( on ganzen ie codd.!) e sa zlos
ges ichen. Ihm olgend wi d dann z.B. Em. Ho mann (Wien 1857)
I aque aci : Ulia
usw. lesen, und dieselbe <<Lesa )> sehen wi dann
leide auch in de Ausgabe on F . Dübne (Pa is 1867), eh liche
B. Din e (Leipzig 1876)
I aque aci : u Ulia p ope cap a
.
. .
ad Co -
dubam i e ace e coepi .
Bei diese <<Lesa )) is es niemand au ge-
allen, da13 man mi
aci
schon den Cn. Pompeius handeln 1a13 . Bei
I aque aci u
wa es ccnoch)) de Sex. Pompeius.
Bei den ühe en Edi ionen da man e ne da on ausgehen, da13
den Edi o en wohl on An ang an auch die ande e Lesa de S el-
le unmi elba hin e ITAQUE bekann wa . Sie haben diese ab-
gelehn , obwohl sie nich nu sinn oll wa sonde n ge adezu ele-
gan . Ein Beweis hohe philologische Kul u . Abe es komm bald
ande s, ganz ande s. Denn ganze d ei codd. lesen ITAQUE CN.
POMPEIUS
. . .
AD CORDUBAM ITER FACERE COEPIT, u
B. Küble (Leipzig 1897) ein G und genug, um zu lesen
I aque Cn.
Pompeius Ulia p ope cap a li e is a is exci us cum copiis ad Co -
dubam i e ace e coepi .
R. Du Pon e (Ox o d 1901), de genauso
lies , be u sich dabei na ü lich nich au Küble , abe auch nich
au die mi Abs and bes e Handsch i des cod. Lau en ianus Ash-
bu nhamensis 33, saeculi
x,
sonde n au den cod. Mediceus Lau-
en ianus 8 plu . 68 saec.
XI-XII.
Bei eine philologisch saube en A -
bei ha e es hie zu eine Gigan omachia de codd. kommen müs-
sen. So wei sind wi abe auch heu e noch nich . Sons ha e A.
Klo z (Leipzig 1927) sich dem Du Pon e nich angeschlossen, abe
bekann lich las auch Klo z i aque Cn. Pompeius Ulia p ope cap a
...
ad Co dubam i e ace e coepi , alle dings
..
.
ohne den bei ihm
moglichen und e wa e en Kommen a .
Eine <<gius i icazionea de neuen <<Lesa >>, die na ü lich auch
G.
Pascucci (Flo enz 1965) übe ni nm , gib also e s Pascucci selbs ,
und zwa in e essan e weise nich in seinem Ko n nen a , wo sie
hingeho e, sonde n an de as e s eck en S elle (S. 75) seine ccin-
oduzione>>. Hie lassen wi Pascucci allein sp echen: << a i aque
Cn. Pompeius
. . .
e i aque aci u
.
. .
nien e c'i? di co nune, che pos-
sa spiega e la de i azione di una lezione dal17al a>>. So wei so gu .
Abe Pascucci wei e : cc i eniamo pe o che la p ima sia e a, giac-
ché la p esenza del nuo o sogge o
i?
necessa ia al con es o e pe -
ché l'accoglimen o della seconda impliche ebbe o 17espunzione di u
o l'in eg azione di una comple i a in dipendenza da esso,.
Die F age nach dem handelnden Subjek is hie na ü lich on
e s angige Bedeu ung, abe wo, wann und u was? Bei aci u is
das alles noch nich ak uell, denn bei Z aque aci u haben wi das
Rech an Sex. Pompeius als Subjek zu denken, e s bei ad Co du-
bum
. . .
i e ace e
. .
.
an Gn. Pompeius, abe au den Pe sonenwech-
se1 mulj e nich schon un ni elba hin e Z aque hingewiesen we -
den, nich einmal schon o Ulia p ope cap a, und de hie i gend-
wo allige Hinweis au Gn. Pompeius genüg e, wenn e z.B. die
Fo m eines ille ode a e ode al e ha e. A n na ü lichs en da ü
wa e die S elle un ni elba hin e Co dubam, dies konn e namlich
au CORDUB abgekü z we denlO, so dalj AM ( on CORDU-
BAM) au ein wei e es Wo zu ückging, das mi dem je z as e -
wa e en a begann, bzw. un ni elba o ITER, was pe Haplo-
g aphie eine E kla ung da ü geben kann, wa um dieses ehlende
Wo du ch Ve lesung e schwand: Es ha e genau dieselbe Endung
wie ITER. Es hielj namlich alle Wah scheinlichkei nach ALTER
(SC. a e ).
Pascucci schein dem Klo z übelzunehmen, dalj e --.as is
wah - beide Lesa en hal en woll e, denn diesem schweb e ein Z a-
'O
Zu den Abkii zungen u -am s. STUDEMUND,
275 .:
L
=
lam, FORMUL, N
=
nam, PSON
=
pe sonam, Q
=
quam, R
=
am, LIBR
=
lib am, LINDSAY, p.
322:
D
=
dam,
Q
=
quam, N
=
nam, R
=
am, UER, FUTUR, BAINS, p.
35:
Q
quam,
23:
N
=
nam, CAPPELLI, p.
229:
N
=
nam,
240:
NQ
=
numquam, PELZER,
p.
67:
Q
=
quam, KOPP, p.
42:
B
=
bam,
72:
C(p)N.
=
Campania,
90:
D
=
dam,
134:
F(a)es
=
ames,
207:
L(am)B i
=
lambi ,
238:
N(am)
=
nam,
289:
P(a)P um
=
Pampinum,
304:
Q(am)
=
quam,
314:
R(am)
=
am,
330:
S
=
sam.

que Cn. Pompeius aci u ( a e uolui e )
...
ad Co dubam i e a-
ce e coepi
o . Beide, Klo z und Pascucci, müssen sich hie abe
ha e K i ik an den Manipula ionen im Tex ge allen lassen, denn
de waschech e Philologe mu i zue s e suchen, mi dem, was übe -
lie e is , e ig zu we den. Und das is hie , ande s als sich das
Klo z ode Pascucci gedach haben, seh wohl moglich. Die bishe-
igen Edi o en und sons igen Tex k i ike , alls so manche Edi o-
en diese Bezeichnung uns schon we sind, s ieBen sich ja an dem
siche ( ie ach) übe lie e en UT nu deshalb, weil sie sich (mi
Rech üb igens) nich o s ellen konn en, daB ein La eine nach ei-
nem konseku i en
u
uns mi einem Indika i komm . Abe wa um
lasen sie dann COEPIT -das is das Analphabe ische an de gan-
zen Diskussion!- imme wiede indika i isch? Die Palaog aphen,
selbs die mi p o unden Kenn nissen in de Abb e ia u enkunde,
lassen sich, zumindes im Sche z, Analphabe en nennen, abe sie
sind den <<Alphabe en>> in einem Punk o , und das wi d hie un-
e Beweis ges ell , daB namlich so ein P hie wie übe all u
p(e )
s ehen kannl', sozusagen als eine Abb e ia u , eine ganz und ga
egula e. Ha e es un e den Edi o en de le z en übe ün hunde
Jah e sei de edi io p inceps (Romae
1469)
wi kliche Kenne de
Abb e ia u enkunde gegeben, langs ha e de Lese die Lesa be-
kommen:
..
.
imo e adduc us Sex. Pompeius li e as a i misi u cele-
i e sibi subsidi0 ueni e , ne p ius Caesa Co dubam cape e
quam ipse i110 uenisse , i aque aci u Ulia p ope c(ap )a
(e)l(ic )a li e is a is exci (a )us c(um) om(nibus) copiis ad
Co dub(am) al e 12 i e 13 ace e coep(e )i .
"
Zu den Abkü zungen u -e s. STUDEMUND, 258 .: B
=
be , LIB
=
libe ,
H
=
he , HES
=
he es, P
=
pe , T
=
e , U
=
ue , LINDSAY, p. 333 und 175: P
=
pe , BAINS, p. 53 und 29: P
=
pe , CAPPELLI, p. 256
.:
P
=
pe , 357: SP
=
sempe ,
PELZER, 57:
P
=
pe , KOPP, 401: UP.
=
uespe , U(i)P a
=
ui upe a , U(ae)P a
=
uipe a, 263: P(e )i
=
pe i , P(e )
=
pe , 245: N(u)P
=
nupe .
l2
Zum Ausd uck gl. Caesa ,
Bell. Gall.
V,3
e quibus al e
...
ad eum ueni ;
Bell.
ciu.
I,
35 neu um eo um con a al e um iuua e (se debe e); 42 qui (inimici),
quod ab al e o pos ula en , in se ecusa en .
l3
Zu de Ve lesung konn e es auch kommen, wenn
al e
au ALT abgekü z
gesch ieben wa . Zu de Abkü zung s. CAPPELLI, 14, LINDSAY, 334: INT
=
in e ,
IT
=
i e , SIMILIT
=
simili e , PAT
=
pa e .