scieee Open visual document viewer

Zu einigen Ungereimtheiten in Editionen des Bellum Hispaniense 4

Böhm, Richard Gregor

Abstract

Böhm, Richard Gregor

Full text

Fa en ia, 10 (1988), 47-52 ZU EINIGEN UNGEREIMTHEITEN IN EDITIONEN DES BELLUM HISPANIENSE 4 Richa d G ego Bohm . .. imo e adduc us Sex. Pompeius li e as a i misi u cele i e sibi subsidio ueni- e , ne p ius Caesa Co dubam cape e quam ipse i110 uenisse . I aque FACIT UT (au CN. POMPEZUS) Ulia p ope CAP- TA li e is a is exci us CUM copiis ad CORDUBAM i e ace e COEPZT. Aulje den Unge eim hei en, on denen man üb igens nu eine gesehen ha e, die des Ausd uckes zwischen I aque und Ulia, und nich auch die des COEPIT, so dalj es zu Be einigung des g oljen Fehle s ga nich kommen konn e, en hal de le z e, hie zi ie e Tex wei e e Fo mulie ungen, die zumindes de hie gegebenen Si- ua ion nich ge ech sind, so dalj wi sie u alsch übe lie e hal- en mu i en. Mi diesen angen wi an, d.h. z.B. mi Ulia p ope cap- a unse e Edi ionen. Sex us Pompeius ha e seinen B ude Gnaeus na ü lich nich ein- ach gebe en, u ueni e ode u cele i e ... ueni e sonde n u cele- i e sibi subsidio ueni e . Dies ha e nun Gnaeus auch dann schon ollends ge an, wenn e mi einem beliebigen Teil de ganzen A - mee gekommen wa e. Die Belage ung de Bu g Ulia mulj e au je- den Fall nich ( u imme ) au gegeben we den. Abe die Si ua ion zeig , dalj es ande s kam. Und zwa aus selbs e s andlichen G ün- den: Ein Be ehlshabe eine selbs ganz g oBen A mee geh nich au zwei Hochzei en anzen. Dies hie auch deshalb, weil die Soh- ne des Pompeius je z kaum noch die Moglichkei haben, au <<Re- k u enjagdn zu gehen, sie konnen ih e A mee nich meh beliebig e g olje n, ande s is das schon bei Caesa . Man mul3 e wa en, daB e Nachschub bekomm , und zwa aus dem Mu e land I alien, wo die ande n je z nich s zu suchen haben, abe nu do kann man wi klich noch ek u ie en. Mi Rücksich au die Ungewiljhei en muB Cn. Pompeius seine ganze A mee as k amp ha zusammen- hal en. Eine Ak ion bei Ulia und gleichzei ig bei Co duba wa dann ein ach nich denkba . Kann de Au o des Bellum Hispaniense also on einem ad Co dubam ... i e ace e eden, dann wa die Bu g Ulia eo ipso schon au gegeben. Weil das hie na ü lich on g oBe Bedeu ung wa , mu i e es gesag we den. Nich p ope cap a wa dann wich ig, sonde n elic a! In e p e ie en wi ich ig, dann s eck in de Buchs abeng uppe CAPTA unse e codd. ein u s Auge klei- ne , sons abe g a ie ende Fehle de Ve lesung. Da namlich allein CA schon u c(ap )a ode ca(p a) s ehen konn el, ha e die noch in ak e Vo lage unse e codd. nich meh PTA sonde n RLA ode RTA u elic a2. Au de ande en Sei e kann de Au o des Bell. Hisp. aus den schon genann en G ünden he aus nich da on ausgehen, daB Cn. Pompeius --es is K ieg und Caesa will den Kop des Pompeius c~k iegem- nie sine copiis au die Reise gehen kann. Da e selbs au die E obe ung de schon s u m ei en Bu g Ulia e zich en muB, und ein pu es cum copiis wa e as unwah , weil nich s besagend, wa es nu sinn oll und ich ig zu sagen cum omnibus copiis3. In- ' Zu de Abkii zung s. U. FI. KOPP, Lexicon Ti onianum. Nachd uck aus Kopps ((Palaeog aphia c i ican on 1817 mi Nachwo und einem Alphabe um Ti onianum on B. Bischo , Osnab iick 1965, 373: TC a = Tau ocap a, 387: TY a = Ty us cap- a, A. CAPPELLI, Lexicon abb e ia u a um, Mailand6 1961, 456: FA = ac a. Zu den Abkii zungen s. CAPPELLI, 329: RL = eliqua, RLCA = elic a, Kopp, 313: R(e) us = elic us, 318: R(eh) E. = elic us he es, 313: R(e)a = eliqua. Zum Ausd uck gl. Caesa , Bell. Gall. I, 2 u ... cum omnibus copiis exi en ; 26 cum omnibus copiis eos sequi coepi ; 38 cum suis omnibus copiis ... con ende e; 11, 29 cum omnibus copiis auxilio Ne uiis ueni en ; IV, 21 ipse cum omnibus copiis ... p o icisci u ; VI, 10 cum omnibus suis socio umque copiis; VII, 62 cum omnibus copiis ad Caesa em pe ueni ; VII, 79 cum omnibus copiis ad Alesiam pe ueniun ; Bell. ciu. I, 19 ad se cum omnibus copiis ueni e ; 38 u i ... cum omnibus copiis ... p o icisca u ; 11, 39 Cu io cum omnibus copiis qua a uigilia exie a ; 11, 44 (Iuba) se in egnum cum omnibus copiis ecepi . e p e ie en wi ich ig, und cum p leg e man in de Regel au C ab- zuku zen4, dann geh UM ( on CUM) au OM u om(nibus) zu- uck5. Und schlieljlich de Ausd uck a is li e is exci us. Wenn G. Pas- cucci (Flo enz 1965) die Buchs abeng uppe EXCITUS mi Rech u exci us lies , obwohl e es u einen de mine scel o, di colo i o a caico, la gamen e usa o anche dalla lingua poe ica, ma es aneo a Cesa e ed ai con inua o i>> hal en muJ3, so agen wi , ob es ich- ig wa e, Pascucci zu olgen. Fu ihn heilj es namlich ala i ali a di exci us b assicu a a dalla o mazione dell'i e a i o exci o>>, wi den- ken dann abe ehe an das <<a Cesa e ed ai con inua o i non es a- neo,, exci a us6, zumal uns selbs au jeden Fall bekann is , dalj die Silbe - a - au T abgeku z we den konn e7, so dalj EXCITUS un- se e codd. zumindes in de noch einwand eien Vo lage u ex- ci (a )us zu lesen wa . Cn. Pompeius wa namlich nich ein ach ex- ci us sonde n wi klich beun uhig und o Un uhe as wu end, daJ3 e on Caesa s schnellem Ma sch nach Co duba e s on dem ab- sei s allen Geschehens s ehenden B ude e uh und nich , wie es sein soll e, on seinen eigenen Spah upps, die e ge ade deshalb au allen moglichen Wegen pos ie en lie i8. Und es komm hinzu und mul3 hie he o gehoben we den, dalj es Caesa s Leu en ge- lungen wa , ein Exempla jenes B ie es abzu angen, so dalj Caesa noch o 9 Cn. Pompeius on de wilden Angs des Sex. Pompeius ZU C = cum s. W. STUDEMUND, Gaii Ins i u ionum commen a ii qua uo . Co- dicis Ve onensis denuo colla i Apog aphum, Leipzig 1874, p. '260, W. M. LINDSAY, No ae La inae, Camb idge 1915, p. 41, D. BAINS, A Supplemen o aNo ae La inaew, Camb idge 1936, p. 9, CAPPELLI, 39 und 440, A PELZER, Ab é ia iom la ines mé- dié ales, ~ou ain-Pa isz 1966, p. 15, KOPP, 52: C(u) = cum. Zu de Abkü zung pe suspensionem s. LINDSAY, 160, BAINS, 27, CAPPELLI, 249: OM = omnem. Zum Ausd uck gl. Caesa , Bell. Gall. VI, 14 an is exci a i p aemiis; VII, 80 u osque e laudis cupidi as e imo ignominiae ad ui u em exci aban ; Bell. ciu. I, 64 quo um (mili um) s udio e uocibus exci a us Caesa ; 11, 4 p ecibus e le u exci- a i; Bell. Alex. 9 omnium men ibus exci a is. ZU den Abkii zungen u -a s. LINDSAY, 81: MRIS = ma is, PRIS = pa is, CAPPELLI, 226: MRIS = ma is, 289: PRE = pa e, 365: STD = sa is da , KOPP, 104: D(p)O am = da ope am, 134: F(a) um = a um, 241: N(e)G = nega , 204: L( )ius = la ius, L e = la e , 368: T(i) = a i, 364: ST(e)R a = s a e a. * Vgl. dazu Bell. Hisp. 2 abella iis, qui a Cn. Pompeio disposi i omnibus locis essen , qui ce io em Cn. Pompeium de Caesa is aduen u ace en . Vgl. dazu Bell. Hisp. 18 eodem empo e abella ii eius (Pompei) dep ehensi, qui ad oppidum uenieban ; quo um li e as Caesa oppidanis abieci . e ah en konn e. Nun abe zu den wi klichen Unge eim hei en des ganzen I aque-Sa zes. Unse e codd. lesen meh hei lich ( ie gegen d ei) ITAQUE FA- CIT UT . . . AD CORDUBAM ITER FACERE COEPIT. Wegen diese Meh hei de Übe lie e ung ode (auch) aus ande en G ün- den woll en die Ausgaben ühe e Jah hunde e an diese Lesa hal en, obwohl das kaum ging. Und es ging eigen lich nu deshalb nich , weil man quasi gleichzei ig auch COEPIT u coepi las und diese Lesa woll e man nun p imo loco hal en. Und so wu den die Edi o en, wenn nich philologisch, dann eben ak oba isch ode di- ek gewal a ig. Ganz milde wa dabei Wilhelm Weissenbo n (1803-1878), denn e ha e mi Rücksich au das indika iwisch ge- lesene COEPIT aus UT ein e gemach . Um einiges b u ale ging hie C. Nippe dey (Leipzig 1847) o , denn e ha e, aus demsel- ben G und und d.h. um COEPIT u coepi lesen zu konnen, das ihm dabei im Wege s ehende UT ( on ganzen ie codd.!) e sa zlos ges ichen. Ihm olgend wi d dann z.B. Em. Ho mann (Wien 1857) I aque aci : Ulia usw. lesen, und dieselbe <<Lesa )> sehen wi dann leide auch in de Ausgabe on F . Dübne (Pa is 1867), eh liche B. Din e (Leipzig 1876) I aque aci : u Ulia p ope cap a . . . ad Co - dubam i e ace e coepi . Bei diese <<Lesa )) is es niemand au ge- allen, da13 man mi aci schon den Cn. Pompeius handeln 1a13 . Bei I aque aci u wa es ccnoch)) de Sex. Pompeius. Bei den ühe en Edi ionen da man e ne da on ausgehen, da13 den Edi o en wohl on An ang an auch die ande e Lesa de S el- le unmi elba hin e ITAQUE bekann wa . Sie haben diese ab- gelehn , obwohl sie nich nu sinn oll wa sonde n ge adezu ele- gan . Ein Beweis hohe philologische Kul u . Abe es komm bald ande s, ganz ande s. Denn ganze d ei codd. lesen ITAQUE CN. POMPEIUS . . . AD CORDUBAM ITER FACERE COEPIT, u B. Küble (Leipzig 1897) ein G und genug, um zu lesen I aque Cn. Pompeius Ulia p ope cap a li e is a is exci us cum copiis ad Co - dubam i e ace e coepi . R. Du Pon e (Ox o d 1901), de genauso lies , be u sich dabei na ü lich nich au Küble , abe auch nich au die mi Abs and bes e Handsch i des cod. Lau en ianus Ash- bu nhamensis 33, saeculi x, sonde n au den cod. Mediceus Lau- en ianus 8 plu . 68 saec. XI-XII. Bei eine philologisch saube en A - bei ha e es hie zu eine Gigan omachia de codd. kommen müs- sen. So wei sind wi abe auch heu e noch nich . Sons ha e A. Klo z (Leipzig 1927) sich dem Du Pon e nich angeschlossen, abe bekann lich las auch Klo z i aque Cn. Pompeius Ulia p ope cap a ... ad Co dubam i e ace e coepi , alle dings .. . ohne den bei ihm moglichen und e wa e en Kommen a . Eine <<gius i icazionea de neuen <<Lesa >>, die na ü lich auch G. Pascucci (Flo enz 1965) übe ni nm , gib also e s Pascucci selbs , und zwa in e essan e weise nich in seinem Ko n nen a , wo sie hingeho e, sonde n an de as e s eck en S elle (S. 75) seine ccin- oduzione>>. Hie lassen wi Pascucci allein sp echen: << a i aque Cn. Pompeius . . . e i aque aci u . . . nien e c'i? di co nune, che pos- sa spiega e la de i azione di una lezione dal17al a>>. So wei so gu . Abe Pascucci wei e : cc i eniamo pe o che la p ima sia e a, giac- ché la p esenza del nuo o sogge o i? necessa ia al con es o e pe - ché l'accoglimen o della seconda impliche ebbe o 17espunzione di u o l'in eg azione di una comple i a in dipendenza da esso,. Die F age nach dem handelnden Subjek is hie na ü lich on e s angige Bedeu ung, abe wo, wann und u was? Bei aci u is das alles noch nich ak uell, denn bei Z aque aci u haben wi das Rech an Sex. Pompeius als Subjek zu denken, e s bei ad Co du- bum . . . i e ace e . . . an Gn. Pompeius, abe au den Pe sonenwech- se1 mulj e nich schon un ni elba hin e Z aque hingewiesen we - den, nich einmal schon o Ulia p ope cap a, und de hie i gend- wo allige Hinweis au Gn. Pompeius genüg e, wenn e z.B. die Fo m eines ille ode a e ode al e ha e. A n na ü lichs en da ü wa e die S elle un ni elba hin e Co dubam, dies konn e namlich au CORDUB abgekü z we denlO, so dalj AM ( on CORDU- BAM) au ein wei e es Wo zu ückging, das mi dem je z as e - wa e en a begann, bzw. un ni elba o ITER, was pe Haplo- g aphie eine E kla ung da ü geben kann, wa um dieses ehlende Wo du ch Ve lesung e schwand: Es ha e genau dieselbe Endung wie ITER. Es hielj namlich alle Wah scheinlichkei nach ALTER (SC. a e ). Pascucci schein dem Klo z übelzunehmen, dalj e --.as is wah - beide Lesa en hal en woll e, denn diesem schweb e ein Z a- 'O Zu den Abkii zungen u -am s. STUDEMUND, 275 .: L = lam, FORMUL, N = nam, PSON = pe sonam, Q = quam, R = am, LIBR = lib am, LINDSAY, p. 322: D = dam, Q = quam, N = nam, R = am, UER, FUTUR, BAINS, p. 35: Q quam, 23: N = nam, CAPPELLI, p. 229: N = nam, 240: NQ = numquam, PELZER, p. 67: Q = quam, KOPP, p. 42: B = bam, 72: C(p)N. = Campania, 90: D = dam, 134: F(a)es = ames, 207: L(am)B i = lambi , 238: N(am) = nam, 289: P(a)P um = Pampinum, 304: Q(am) = quam, 314: R(am) = am, 330: S = sam. que Cn. Pompeius aci u ( a e uolui e ) ... ad Co dubam i e a- ce e coepi o . Beide, Klo z und Pascucci, müssen sich hie abe ha e K i ik an den Manipula ionen im Tex ge allen lassen, denn de waschech e Philologe mu i zue s e suchen, mi dem, was übe - lie e is , e ig zu we den. Und das is hie , ande s als sich das Klo z ode Pascucci gedach haben, seh wohl moglich. Die bishe- igen Edi o en und sons igen Tex k i ike , alls so manche Edi o- en diese Bezeichnung uns schon we sind, s ieBen sich ja an dem siche ( ie ach) übe lie e en UT nu deshalb, weil sie sich (mi Rech üb igens) nich o s ellen konn en, daB ein La eine nach ei- nem konseku i en u uns mi einem Indika i komm . Abe wa um lasen sie dann COEPIT -das is das Analphabe ische an de gan- zen Diskussion!- imme wiede indika i isch? Die Palaog aphen, selbs die mi p o unden Kenn nissen in de Abb e ia u enkunde, lassen sich, zumindes im Sche z, Analphabe en nennen, abe sie sind den <<Alphabe en>> in einem Punk o , und das wi d hie un- e Beweis ges ell , daB namlich so ein P hie wie übe all u p(e ) s ehen kannl', sozusagen als eine Abb e ia u , eine ganz und ga egula e. Ha e es un e den Edi o en de le z en übe ün hunde Jah e sei de edi io p inceps (Romae 1469) wi kliche Kenne de Abb e ia u enkunde gegeben, langs ha e de Lese die Lesa be- kommen: .. . imo e adduc us Sex. Pompeius li e as a i misi u cele- i e sibi subsidi0 ueni e , ne p ius Caesa Co dubam cape e quam ipse i110 uenisse , i aque aci u Ulia p ope c(ap )a (e)l(ic )a li e is a is exci (a )us c(um) om(nibus) copiis ad Co dub(am) al e 12 i e 13 ace e coep(e )i . " Zu den Abkü zungen u -e s. STUDEMUND, 258 .: B = be , LIB = libe , H = he , HES = he es, P = pe , T = e , U = ue , LINDSAY, p. 333 und 175: P = pe , BAINS, p. 53 und 29: P = pe , CAPPELLI, p. 256 .: P = pe , 357: SP = sempe , PELZER, 57: P = pe , KOPP, 401: UP. = uespe , U(i)P a = ui upe a , U(ae)P a = uipe a, 263: P(e )i = pe i , P(e ) = pe , 245: N(u)P = nupe . l2 Zum Ausd uck gl. Caesa , Bell. Gall. V,3 e quibus al e ... ad eum ueni ; Bell. ciu. I, 35 neu um eo um con a al e um iuua e (se debe e); 42 qui (inimici), quod ab al e o pos ula en , in se ecusa en . l3 Zu de Ve lesung konn e es auch kommen, wenn al e au ALT abgekü z gesch ieben wa . Zu de Abkü zung s. CAPPELLI, 14, LINDSAY, 334: INT = in e , IT = i e , SIMILIT = simili e , PAT = pa e .