LIETUVIU
KALBOTYROS
KLAUSIMAI
XXXVIII
(1998)
Danu a
ROSZKO
i
Roman
ROSZKO
Ins i u
Slawis yki
PAN,
Wa ezawa
O
KONFRONTACJI
JEZYKOWEJ
NA
PRZYKLADZIE
JEZYKA
LITEWSKIEGO
I
BULGARSKIEGO
Zapocza kowane
p zez
au o ow
g ama yki
kon on a ywnej
bu ga sko-
polskiej
(P ojek
1981)
badania
ukie unkowane
od
analizy
znaczenia
ku
analizie
o m
zes awianych
jezykéw
w
opa ciu
o
jezyk-pos ednik
zyskuja
co az
wieksza
popula nosé.
Doswiadczenia
au o ow
g ama yki
kon on a ywnej
bu ga sko-
polskiej
owocuja
w
p acach
mi¢dzyna odowego
zespo u
g ama yki
kogni ywnej,
z
k é ym
iden y ikuja
sie
nie
ylko
jezykoznawcy,
logicy
i
ma ema ycy
z
Polski,
Bulga ii,
F ancji,
Niemiec,
Belgii,
W och...
Badania
kon on a ywne
w
ozumieniu
au o éw
g ama yki
kon on a ywnej
bulga sko-polskiej
polegaja
na
synch onicznym
zes awieniu
p zynajmniej
dwu
jezyk6w
w
opa ciu
o
jezyk-pos ednik.
1.
Co
o
jes
jezyk-pos ednik?
Jezyk-pos ednik
s anowi
wsp6lna
sz uczna
plaszczyzn¢
znaczeniowa
zes awianych
jezykow.
Jes
on
ozwijalng
w
akcie
badan
s uk u a,
k o a
umiejscawia
sie
na
6wni
z
zes awianymi
jezykami
(w
danym
p zypadku:
li ewskim
i
bu ga skim),
po .
ys.
1.
Rys.
1.
jezyk
A
|
|
jezyk-pos ednik
|
—
|
jezyk
B
u:
jez.
li wski
I
u:
jez.
bulga ski
me ajezyk
u:
jez.
polski
Jezyk-pos ednik
jes
jedynie
na zedziem
pomocnym
w
akcie
opisu,
nie
za$
jezykiem
opisu
(me ajezykiem).
W
konk e nym
p zypadku
jezykiem
opisu
jes
jezyk
polski,
ownie
dob ze
még by
o
byé
jezyk.
Jednak
wzgledy,
k 6 ymi
kie owaliémy
sie
p zy
wybo ze
jezyka
publikacji
zadecydowaly,
ze
jes
nim
jezyk
polski,
k é y
niep zypadkowo
nie
jes
obiek em
naszych
badani.
Jezyk-pos ednik
kons ouwany
jes
ownolegle
z
posuwajacymi
sig
p acami
badawczymi.
Za em
jezyk-pos ednik
jes
s uk u a
dynamicznq
i
elas ycznq.
Jezykowi-pos ednikowi
s awia
sie
wym6ég
wewne znej
spdjnosci
i
p os o y
egul.
177
W
badaniach
kon on a ywnych
opis
s uk u
poszczegdInych
badanych
jezykow
odbywa
sig
w
opa ciu
0
jezyk-pos ednik,
co
zapewnia
jednoli osé
opisu
o az
peina
zes awialnosé
wynikoéw.
Zas osowanie
jezyka-pos ednika
w
badaniach
aczy
sie
bezwzglednie
z
p acami
wybi nie
eo e ycznymi.
W
lingwis yce
s osowanej
e min
en
jes
aczej
nie
spo ykany.
U
pods aw
eo e ycznych
jezyka-pos ednika
leg a
zw.
seman yka
sy uacyjna
Ba wise’a
i
Pe y’ego,
desk ypcja
ok eslona
Russella
i
Reichenbacha
o az
eks ensjonalna
eo ia
modeli
logiki
p edyka ywnej
pie wszego
zedu.
Po .
(Koseska
i
Ga go
1990).
Te min
jezyk-pos ednik
zos a
wp owadzony
s osunkowo
niedawno,
bo
w
1969
oku.
W_
ym
wiagnie
oku
Selinke
w
swym
wys apieniu
na
2.
Miedzyna odowym
Kong esie
Jezykoznaws wa
S osowanego
w
Camb idge
po
az
pie wszy
uzy
s o mu owania
jezyk-pos ednik
na
ok eSlenie
blizej
niesp ecyzowanych
kompe encji
w
jezyku
docelowym,
bedacych
wypadkowa
kompe encji
w
jezyku
ojezys ym
i
zes awianym.
Po .
(Koseska
i
Ga go
1990)
i
am
podana
bibliog a ia.
2.
Badania
kon on a ywne
a
adycyjne
W
p ak yce
s osowanie
egu
bada
kon on a ywnych
w
opa ciu
o
jezyk-
pos ednik
wiaze
si¢
z
p zek esleniem
1)
bada i
w
opa ciu
o
o my,
2)
badan
polegajacych
na
humaczeniu
o m
jezyka
A
na
B
lub
odw o nie.
Dla
p zyk adu
adycyjny
( o malny)
opis
ka ego ii
ok eslonoéci-nieok eslonoéci
w
p zypadku
jezyka
li weskiego
i
bu ga skiego
sp owadzalby
sie
giownie
do
opisu
mo ologicznych
wyk adnikéw
w
jezyku
bulga skim
z
oczywis ych
(czy aj
o malnych)
p zyczyn
og aniczony
do
nomen.
Nas epnie
pad oby
s wie dzenie
o
b aku
mo ologicznym
wyk adnikéw
ejze
ka ego ii
w
jezyku
li ewskim.
MoéZliwe,
ze
zaje o
by
si¢
analiza
wyb anych
zaimkéw
o az
p oba
humaczenia
o m
bulga skich
z
odzajnikiem
na
jezyk
li ewski.
Tym
samym
udowodniono
by
eze,
ze
jezyk
bulga ski
(jak
jemu
podobne,
np.:
ancuski,
angielski,
niemiecki)
jes
o malnie
boga szy
od
jezyka
li ewskiego,
bowiem
wy aza
znaczenia
ok eslonosci-nieok eslonosci
za
pomoca
odzajnika-a .
Mozliwe,
ze
w
badaniach
adycyjnych
nie
wspomniano
by
o
bulga skim
odzajniku
edin,
k 6 e
go
na
dob a
sp awe
wy dznienie
i
opis
zawdzieczamy
au o om
g ama yki
bulga sko-polskiej
(Koseska
i
Ga go
1990).
W
od éznieniu
od
powyzszego
badania
kon on a ywne
w
opa ciu
0
jezyk-
pos ednik
p zeds awi yby
znacznie
odmienny
s an
zeczy
(s a us
quo).
Po
pie wsze
s wo zony
zos a by
abs akcyjny
jezyk-posg ednik
seman ycznej
(uwaga:
nie
mo ologicznej)
ka ego ii
ok eslonosci-nieok eslonosci,
nas epnie
konsekwe nie
p zep owadzone
badania
na
g uncie
li ewskim
o az
bu ga skim,
k o ego
celem
by oby
odnalezienie
wszelkich o m
(na
poziomie
zdania
w
sze szym
planie
kon eks u)
zdolnych
wy azaé
znaczenia
ok eélonosciowe.
178
Kolejnym
punk em
badan
by oby
po éwnanie
ychze
wyk adnik6w
w
obu
jezykach
i
podanie
wypl ywajacych
z
ego
po éwnania
wnioskow.
Og6lna
znajomos¢
seman ycznej
ka ego ii
ok eSlonosci-nieok eslonosci,
jak
ez
wiedza
o
jezyku
li ewskim
i
bulga skim
pozwala
nam
na
s wie dzenie,
ze
oba
jezyki
wy azaja
znaczenia
wspomnianej
ka ego ii.
Jedynie
ak ,
ze
w
bu ga skim
ozwina
sie
odzajnik
-a
o az
edin,
w
li ewskim
zas
écis ego
mo ologicznego
odpowiednika
ychze
b ak,
moze
s a¢
si¢
pods awa
do
wniosku
o
mniejszej
o malizacji
wyk adnikéw
ok eslonoéci-nieok eslonosci
w
g upie
nomen
w
jezyku
li ewskim.
Nigdy
za$ nie
moze
byé
p e eks em
do
wie dzen,
jakoby
jezyk
li ewski
by
uposledzony
w
wy azaniu
znaczen
ejze
ka ego ii,
czy
jakoby
jezyk
bu ga ski
by
p edes ynowany
do
wy azania
ychze
znaczen.
3.
Za ys
seman ycznej
ka ego ii
ok eslonoéci-nieok eslonosci
S uk u e
seman ycznej
ka ego ii
ok eslonosci-nieok eslonosci
p zeds awimy
w
o mie
schema u:
Rys.
2.
Seman yczna
ka ego ia
ok eSlonoéci/nieok eslonosci
ok eslonosé
a
ssascuhees
egzys encj
ene
ogdénosé
Ka ego ie
e
uwazamy
za
ka ego i¢
zdaniowa,
a
co
za
ym
idzie,
zdecydowanie
odcinamy
sie
od
adycyjnego
opisu
widzacego
znaczenia
ok eslonosciowie
ylko
w
o mach
nomen,
nigdy
zaS
w
e bum.
Ze
wzgled6w
oczywis ych
ka ego ia
a
sk ada
sie
z
dwu
zasadniczych
znaczen
ok eslonosci
i
nieok eslonosci.
Ok eslonosé
o
nic
innego
jak
jednos kowoéé,
nieok eslonos¢
za$
—
o
suma
znaczen
egzys encjalnych
i
ogélnych.
Dla
zwa osci
opisu
pos uzymy
si¢
o mu ami
logicznymi:
Jednos kowosé
ozumiemy
jako
znaczenia
wy azane
za
pomoca
logicznej
o muly:
(ix)
P(x),
(iX)
P(X),
co
mozna
pa a azowaé:
,,dok adnie
en
elemen
(x),
dok adnie
en
zbid
(X)
spe nia
p edyka
P.“
P zyk ad:
(1)
Mano
_duk é
gy ena
Plocke.
(2)
Y a_a azia es.
(3)
Zmogus
y a
p o ingas.
( ylko
ludzie
i
nik
wi¢ce}).
Egzys encjalnosé
ozumiemy
jako
znaczenia
wy azane
za
pomoca
logicznej
o mu y:
(4x)
P(x),
co
mozna
pa a azowaé¢:
,,is nieje
p zynajmniej
jeden
(x),
k o y
speinia
p edyka
P.“
179
P zyk ad:
(4)
Vaikai
zaidzia
kieme.
(5)
Kazkas_
laukia
a es.
(6)
Ka ais
g jz a
anksciau.
Og6lnos¢
ozumiemy
jako
znaczenia
wy azane
za
pomoca
logicznej
o muly
(Vx)
P
(x),
co
mozna
pa a azowaé:
,,kazdy
(x)
speinia
p edyka
P“
P zyk ad:
(7)
Kiek ienas
mi s.
(8)
Niekas_ a es
neiéskojo.
4.
Os a nia
czes¢
naszego
a yku u
poswiecimy
na
wy ywkowe
po éwnanie
wyk adnikéw
seman ycznej
ka ego ii
ok eslonoSci-nieok eslonogci
w
jezyku
li ewskim
i
bulga skim.
Zauwazamy,
ze
wiekszosé
p zyk adow
bulga skich
nie
jes
zwiazana
z
odzajnikiem
-a .
Tym
samym
chcemy
pokazaé,
ze
zasieg
seman ycznej
ka ego ii
ok eslonosci-nieok eslonosci
jes
zdecydowanie
wiekszy
od
mo ologicznej
( o malnej)
ka ego ii,
bowiem
obejmuje
o my
zwiazane
i
z
nomen,
i
z
e bum.
(9)
A3
numam.
(10)
AS
klausiu.
W
zdaniu
(9)
i
(10)
zaimek
osobowy
a3
i
aS
jes
wyk adnikiem
jednos kowosci.
(11)
Moama
dswepa
sueee
6
TTnoux.
(12)
Mano
duk é
gy ena
Plocke.
G upa
nominalna
z
zaimkiem
dzie zawczym
i
odzajnikiem
w
bulga ski,
jak
i
g upa
nominalna
z
zaimkiem
dzie zawczym
w
li ewskim
jes
wyk adnikiem
jednos kowosci.
Uwaga,
bulga ska
o ma
bez
odzajnika
w
zdaniu
(11)
nie
jes
mozliwa.
(13)
Hean
4eme
KxHuea
@
cmaama
cu.
(14)
Jonas
skai o
knygqakamba yje.
Fo my
4eme
i
skai o
wy azaja
jednos kowoéé
s anu
wspo czesnego
s anowi
wypowiedzenia.
(15)
Tow
noxakoea
conyea
Kowmapu.
(16)
Ka ais
jis
sapnuoja
kosma us.
Egzys encjalnos¢
wy azona
zos aje
dzieki
uzyciu
o m
noxakoea
i
ka ais,
bedacych
elemen em
g upy
we balnej.
(17)
Edun
uogex
moze
0a
mu
Kae
3a
moea.
(18)
Apie
ai
ienas
Zmogus
gali
au
pasaky i.
W
powyzszych
dwu
p zyk adach
mamy
do
czynienia
z
egzys encjalnoscia.
Zauwazmy,
ze
bulga ska
o ma
edun
o malnie
odpowiada
li ewskiemu
ienas.
Ale
czy
zawsze
ak
bywa?
(19)
Eoua
ea wb6nena
scena
moome
ecuuko.
(20)
[simyléjusi
mo e is
iskg
gali.
180
Bulga skie
edwa
ze
zdania
(19)
nie
moze
zos ac¢
odwie ciedlone
li ewskim
iena,
poniewaz
wy azane
sq u
znaczenia
og6lnosci.
Za em
kon eks
czy
poszczegélne
zes awiane
Ww
zdaniu
znaczenia
w
swej
in e akcji
de e minuja
znaczenie
ogdlnosci.
Czasem
b ak
jednoznacznego
wyk adnika
w
podobnych
p zyk adach
bywa
wiazany
Z
ak
zwanym
niedopowiedzieniem
jezykowym.
(21)
Beusku
deya
o6unam
JIado0
Mpa3.
(22)
Visi
aikai
myli
Kalédy
Senelj.
Beuuxu
i
isi
s aja
sie
wyk adnikiem
og6lnosci.
Rownie
dob ze
akcep owalne
zdania:
(23)
Zeuama
o6uxam
Jado
Mpa3.
(24)
Vaikai
myli
Kalédy
Senelj.
czasem
ok eslane
z
punk u
wy azania
znaczen
ok eslonoéci-nieok eslonosci
jako
oba czone
niedopowiedzeniem
jezykowym
wy azajq
zblizone
znaczenia
do
zdan
(21)
i
(22).
Choé
w
niek 6 ych
opisach
(Koseska
i
Ga go
1990)
m6wi
sig
wy aznie
o
niedopowiedzeniu
jezykowym
w
p zypadku
zdan
ypu
(23)
i
(24),
o
jednak
w
moim
ozumieniu
mozliwa
jes
nieco
inna
in e p e acja.
Mianowicie
zdania
(21)
i
(22)
ka ego ycznie
wy azaja
eéci
‘wszys kie
dzieci
lubiq
Miko aja’,
zas
(23)
i
(24)
nie
podk eslaja
w
ak
wielkim
s opniu
zak esu
obejmujacego
wszys kie
dzieci,
k 6 e
byly,
sa
i
beda.
Za em
mozna
powiedzie¢,
ze
mozliwe,
ze
dziecko,
k é e
spo kamy
bedzie
lubi¢
Miko aja.
Oczywicie
s wie dzenia
(23)
i
(24)
nie
wykluczaja
mozliwosci
spo kania
dziecka,
k o e
nie
lubi
Miko aja,
choé
zak ada
sie,
ze
wieksze
jes
p awdopodobiens wo
spo kania
dziecka
lubiacego
Mikolaja.
Od
ej
in e p e acji
blizsza
jes
d oga
do
znaczen
egzys encjalnych,
k 6 e
mozna
wy azi¢é
za
pomoca
ponizszych
zdan:
(25)
Haxou
deua
o6uuam
J[a00
Mpa3.
(26)
Kai_ku ie
aikai
myli
Kaledy
Senelj.
S ad
wyp ywa
wniosek,
ze
s uk u a
jezyka
nie
eze wuje
Scis ych
g anic
pomiedzy
ogélnoscia
i
egzys encjalnoscia.
G anica
a
jes
plynna,
a
co
za
ym
idzie,
niek 6 e
wyk adniki
moga
zos a¢
6wnie
dob ze
uznane
za,
jak
w
naszym
p zypadku,
wyk adniki
znaczen
ogélnoéci
lub
egzys encjalnosci.
Tych
kilka
p zyk adow
pozwala
nam
zo ien owaé
sie
w
zak esie
seman ycznej
ka ego ii
ok eslonosci-nieok eslonosci.
Jak
widaé,
nie
ylko
odzajnik
czy
zaimki
s aja
sie
wyk adnikami
omawianej
ka ego ii
seman ycznej.
Rowniez
o my
e bum
i
g upy
e bum,
a
nawe
ok eslane
w
niek é ych
p acach
jako
niedopowiedzenie
jezykowe
(ba dziej
cha ak e ys yczne
dla
jezyka
li ewskiego
niz
bulga skiego)
s aja
sie
wyk adnikami
ejze
ka ego ii.
Wa o
nadmieni¢,
ze
w
jezyku
li ewskim
spo adycznie
spo ykana
jes
o ma
analogiczna
do
buiga skiego
-a ,
np.
(27)
-
Y a
bal as,
Zalias
i
mélynas
sijonas.
[ssi inksi e.
...
Ku j
imsi e?-
P aSau
bal aji.
181

Jej
uzycie
jes
ba dzo
og aniczone,
w
duzym
s opniu
uzaleznione
od
kon eks u,
ponad o
zak es
znaczen
sp owadza
sie
do
wy azania
jednos kowoéci.
Gau a
1997
12
01
LITERATURA
P ojek
1981:
P ojek
g ama yki
kon on a ywnej
bulga sko-polskiej
i
se bskocho wacko-
polskiej,
—
S udia
polsko-po udniowos owianskie,
W oc aw.
Koseska
i
Ga go
1990:
Bezeapcxo-noacka
conocmaeumenna
epamamuka
2,
Cemanmuuna
Kamezopua
onpedenexocm/neonpedenenocm,
Cogua.
APIE
LIETUVIY
IR
BULGARU
KALBU
GRETINAMAJ]
TYRIMA
San auka
G ama iko
ka ego ijy
g e inamasis
y imas,
pag is as
seman iniy
sa oky
kalbos
a pininke,
leidzia
i8samiau
i
iksliau
ap agy i
kalbos
iene y
eikSmes.
Vado aujan is
uo
poZii iu
s aipsnyje
no ima
pa ody i,
kad
seman iné
apib éz umo/neapib éz umo
ka ego ija
bidinga
i
oms
kalboms,
ku iose
ji
ne u i
specialiy
mo ologiniy
aiskos
p iemoniy.
Ta
p oblema
ak uali
i
a inio
g upei,
ku i
adiciniuose
a ikelj
u in¢iy
kalby
ap aSuose
Siuo
a z ilgiu
da
nenag iné a.
182