O konfrontacji językowej na przykładzie języka litewskiego i bułgarskiego

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVIII (1998) Danuta ROSZKO i Roman ROSZKO Institut Slawistyki PAN, Warezawa O KONFRONTACIJI JEZYKOWE] NA PRZYKYADZIE JEZYKA LITEWSKIEGO I BULGARSKIEGO Zapoczatkowane przez autorow gramatyki konfrontatywnej butgarsko- polskiej (Projekt 1981) badania ukierunkowane od analizy znaczenia ku analizie form zestawianych jezykéw w oparciu o jezyk-posrednik zyskuja coraz wiekszą popularno$¢. Doswiadczenia autoréw gramatyki konfrontatywnej butgarsko- polskiej owocuja w pracach migdzynarodowego zespotu gramatyki kognitywnej, z ktérym identyfikuja sie nie tylko jezykoznawcy, logicy i matematycy z Polski, Butgarii, Francji, Niemiec, Belgii, Wioch... Badania konfrontatywne w rozumieniu autorow gramatyki konfrontatywne;j butgarsko-polskiej polegaja na synchronicznym zestawieniu przynajmniej dwu jezykéw w oparciu o jezyk-poSrednik. 1. Co to jest jezyk-poSrednik? Jezyk-posSrednik stanowi wspolną sztuczng ptaszczyzne znaczeniowa zestawianych jezykow. Jest on rozwijalng w trakcie badan strukturą, ktorą umiejscawia si¢ na rowni z zestawianymi jezykami (w danym przypadku: litewskim i bufgarskim), por. rys. 1. Rys. 1. jezyk A jezyk-posrednik | | jezyk B tu: jez. litwski I tu: jez. bulgarski metajezyk tu: jez. polski Jezyk-posSrednik jest jedynie narzedziem pomocnym w trakcie opisu, nie zas jezykiem opisu (metajezykiem). W konkretnym przypadku jezykiem opisu jest jezyk polski, réwnie dobrze mėgtby to by¢ jezyk. Jednak wzgledy, ktorymi kierowaliSmy sie przy wyborze jezyka publikacji zadecydowaly, ze jest nim jezyk polski, ktéry nieprzypadkowo nie jest obiektem naszych badan. Jezyk-posrednik konstrouwany jest rownolegle z posuwajacymi si¢ pracami badawczymi. Zatem jezyk-posrednik jest strukturą dynamiczng i elastyczna. Jezykowi-posSrednikowi stawia si¢ wymog wewnetrznej spojnosci 1 prostoty regut. 177 W badaniach konfrontatywnych opis struktur poszczegolnych badanych jezykéw odbywa sie w oparciu o jezyk-posrednik, co zapewnia jednolitos¢ opisu oraz pelną zestawialno$¢ wynikow. Zastosowanie jezyka-posrednika w badaniach taczy si¢ bezwzglednie z pracami wybitnie teoretycznymi. W lingwistyce stosowanej termin ten jest raczej nie spotykany. U podstaw teoretycznych jezyka-posrednika legta tzw. semantyka sytuacyjna Barwise’a i Perry’ego, deskrypcja okreslona Russella i Reichenbacha oraz ekstensjonalna teoria modeli logiki predykatywne;j pierwszego rzedu. Por. (Koseska i Gargov 1990). Termin jezyk-posSrednik zostat wprowadzony stosunkowo niedawno, bo w 1969 roku. W tym wiasnie roku Selinker w swym wystapieniu na 2. Migedzynarodowym Kongresie Jezykoznawstwa Stosowanego w Cambridge po raz pierwszy užyt sformulowania jezyk-posrednik na okreSlenie blizej niesprecyzowanych kompetencji w jezyku docelowym, bedacych wypadkowg kompetencji w jezyku ojczystym i zestawianym. Por. (Koseska i Gargov 1990) i tam podana bibliografia. 2. Badania konfrontatywne a tradycyjne W praktyce stosowanie regut badan konfrontatywnych w oparciu o jezyk- posrednik wigze si¢ z przekreSleniem 1) badan w oparciu o formy, 2) badan polegajacych na tlumaczeniu form jezyka A na B lub odwrotnie. Dla przyktadu tradycyjny (formalny) opis kategorii okreslonosci-nieokreslonosci w przypadku jezyka litweskiego i bulgarskiego sprowadzalby si¢ giownie do opisu morfologicznych wyktadnikéw w jezyku bulgarskim z oczywistych (czytaj formalnych) przyczyn ograniczony do nomen. Nastepnie padioby stwierdzenie o braku morfologicznym wyktadnikéw tejze kategorii w jezyku litewskim. Mozliwe, ze zajeto by si¢ analiza wybranych zaimkéw oraz proba ttumaczenia form bulgarskich z rodzajnikiem na jezyk litewski. Tym samym udowodniono by teze, ze jezyk bulgarski (jak jemu podobne, np.: francuski, angielski, niemiecki) jest formalnie bogatszy od jezyka litewskiego, bowiem wyraza znaczenia okreslonosci-nieokreslonosci za pomoca rodzajnika-at. Mozliwe, ze w badaniach tradycyjnych nie wspomniano by o butgarskim rodzajniku edin, ktérego na dobra sprawę wyréznienie i opis zawdzigczamy autorom gramatyki butgarsko-polskie) (Koseska i Gargov 1990). W odréznieniu od powyzszego badania konfrontatywne w oparciu o jezyk- posrednik przedstawilyby znacznie odmienny stan rzeczy (status quo). Po pierwsze stworzony zostatby abstrakcyjny jezyk-posrednik semantycznej (uwaga: nie morfologicznej) kategorii okrešlonošci-nieokrešlonošci, nastepnie konsekwetnie przeprowadzone badania na gruncie litewskim oraz bulgarskim, ktorego celem byloby odnalezienie wszelkich form (na poziomie zdania w szerszym planie kontekstu) zdolnych wyražač znaczenia okreslonosciowe. 178 Kolejnym punktem badan bytoby poréwnanie tychže wyktadnikow w obu językach i podanie wyplywajacych z tego porėwnania wnioskow. Ogolna znajomos¢ semantycznej kategorii okreslonosci-nieokreslonosci, jak tez wiedza o jezyku litewskim i butgarskim pozwala nam na stwierdzenie, ze oba jezyki wyrazaja znaczenia wspomnianej kategorii. Jedynie fakt, ze w butgarskim rozwinal sie rodzajnik -at oraz edin, w litewskim zaš Scistego morfologicznego odpowiednika tychze brak, moze sta¢ si¢ podstawa do wniosku o mniejsze] formalizacji wyktadnikow okreslonosci-nieokreslonosci w grupie nomen w jezyku litewskim. Nigdy za$ nie moze by¢ pretekstem do twierdzen, jakoby jezyk litewski byt uposledzony w wyrazaniu znaczen tejze kategorii, czy jakoby język butgarski byt predestynowany do wyrazania tychze znaczen. 3. Zarys semantycznej kategorii okreslonoSci-nieokreslonosci Strukture semantycznej kategorii okreslonosci-nieokreslonosci przedstawimy w formie schematu: Rys. 2. Semantyczna kategoria | okreslonosci/nieokreslonosci | okreslonos¢ oy ia j —_ red 0gOnos¢ Kategorie tę uwazamy za kategori¢ zdaniowa, a co za tym idzie, zdecydowanie odcinamy si¢ od tradycyjnego opisu widzacego znaczenia okresSlonosciowie tylko w formach nomen, nigdy za§ w verbum. Ze wzgledoéw oczywistych kategoria ta sktada sie z dwu zasadniczych znaczen okrešlonošci i nieokreslonosci. Okrešlonošč to nic innego jak jednostkowos$¢, nieokrešlonošč zaš — to suma znaczen egzystencjalnych i og6lnych. Dla zwartosci opisu postuzymy si¢ formutami logicznymi: Jednostkowo$¢ rozumiemy jako znaczenia wyrazane za pomocą logicznej formuly: (ix) P(x), (iX) P(X), co mozna parafrazowac: „doktadnie ten element (x), doktadnie ten zbior (X) spelnia predykat P.“ Przyktad: (1) Mano duktė gyvena Plocke. (2) Yra atvažiavęs. (3) Žmogus yra protingas. (tylko ludzie i nikt wigcej). Egzystencjalnošč rozumiemy jako znaczenia wyražane za pomocą logicznej formuly: (3x) P(x), co možna parafrazowač: „istnieje przynajmniej jeden (x), ktory spetnia predykat P“ 179 Przyktad: (4) Vaikai žaidžia kieme. (5) Kažkas laukia tavęs. (6) Kartais grįžta anksčiau. Ogėlnošč rozumiemy jako znaczenia wyražane za pomocą logicznej formuty (Vx) P (x), co možna parafrazowač: „každy (x) speinia predykat P.“ Przyktad: (7) Kiekvienas mirs. (8) Niekas tavęs neiéskojo. 4. Ostatnią częšč naszego artykulu pošwieęcimy na wyrywkowe poréwnanie wyktadnikėw semantycznej kategorii okrešlonošci-nieokrešlonošci w języku litewskim i butgarskim. Zauwažamy, ze wiekszošč przyktadow bulgarskich nie jest zwiazana z rodzajnikiem -at. Tym samym chcemy pokazač, že zasięg semantycznej kategorii okrešlonošci-nieokrešlonošci jest zdecydowanie wiekszy od morfologicznej (formalnej) kategorii, bowiem obejmuje formy zwigzane i z nomen, i Zz verbum. (9) A3 human. (10) Aš klausiu. W zdaniu (9) i (10) zaimek osobowya3iaš jest wyktadnikiem jednostkowošci. (11) Moama dsweps »cueee e Ilnoux. (12) Mano duktė gyvena Plocke. Grupa nominalna z zaimkiem dzierzawczym i rodzajnikiem w bulgarski, jak i grupa nominalna z zaimkiem dzierzawczym w litewskim jest wyktadnikiem jednostkowošci. Uwaga, bulgarska forma bez rodzajnika w zdaniu (11) nie jest mozliwa. (13) Hean ueme kKnuza 6 cmaama cu. (14) Jonas skaito knyggkambaryje. Formy ueme i skaito wyrazaja jednostkowoS¢ stanu wspotczesnego stanowi wypowiedzenia. (15) Tou nouakoea conyea Kowmapu. (16) Kartais jis sapnuoja košmarus. Egzystencjalnošč wyrazona zostaje dzieki uzyciu form nonaroea i kartais, bedacych elementem grupy werbalnej. (17) Edun uosex moxce da mu kaxce 3a moea. (18) Apie tai vienas žmogus gali tau pasakyti. W powyžszych dwu przyktadach mamy do czynienia z egzystencjalnošcią. Zauwazmy, ze butgarska forma edun formalnie odpowiada litewskiemu vienas. Ale czy zawsze tak bywa? (19) Edna sawbaena cena moxce ecuukro. (20) Isimyléjusi moteris viską gali. 180 Bulgarskie edna ze zdania (19) nie moze zostač odwierciedlone litewskim viena, poniewaz wyrazane sa tu znaczenia ogélnosci. Zatem kontekst czy poszczegdlne zestawiane w zdaniu znaczenia w swej interakcji determinuja znaczenie ogélnosci. Czasem brak jednoznacznego wyktadnika w podobnych przyktadach bywa wiazany z tak zwanym niedopowiedzieniem jezykowym. (21) Bcuuxu oeya o6uuam [lado Mpas. (22) Visi vaikai myli Kalėdų Senelį. Bcuuku i visi stają się wyktadnikiem ogolnosci. Rownie dobrze akceptowalne zdania: (23) Meuama o6uuam /Įado Mpas. (24) Vaikai myli Kalėdų Senelį. czasem okrešlane z punktu wyražania znaczen okrešlonošci-nieokrešlonošci jako obarczone niedopowiedzeniem językowym wyražają zblizone znaczenia do zdan (21) i (22). Choč w niektėrych opisach (Koseska i Gargov 1990) mowi się wyražnie o niedopowiedzeniu językowym w przypadku zdan typu (23) i (24), to jednak w moim rozumieniu možliwa jest nieco inna interpretacja. Mianowicie zdania (21) i (22) kategorycznie wyrazaja trešci ‘wszystkie dzieci lubią Mikotaja’, zaš (23) i (24) nie podkrešlają w tak wielkim stopniu zakresu obejmującego wszystkie dzieci, ktore byty, są i będą. Zatem možna powiedzieč, že možliwe, že dziecko, ktore spotkamy będzie lubi¢ Mikotaja. Oczywicie stwierdzenia (23) i (24) nie wykluczają možliwošci spotkania dziecka, ktére nie lubi Mikotaja, choč zaktada sie, že wieksze jest prawdopodobienstwo spotkania dziecka lubiacego Mikotaja. Od tej interpretacji bližsza jest droga do znaczen egzystencjalnych, ktore mozna wyrazi¢ za pomoca ponizszych zdan: (25) Hakou deua obuxam lado Mpas. (26) Kai kurie vaikai myli Kalėdų Senelj. Stad wyptywa wniosek, že struktura jezyka nie rezerwuje šcistych granic pomięedzy ogolnošcią i egzystencjalnošcią. Granica ta jest ptynna, a co za tym idzie, niektore wyktadniki mogą zostač rownie dobrze uznane za, jak w naszym przypadku, wyktadniki znaczen ogélnosci lub egzystencjalnosci. Tych kilka przyktadéw pozwala nam zorientowac si¢ w zakresie semantyczne] kategorii okreslonosci-nieokreslonosci. Jak widač, nie tylko rodzajnik czy zaimki staja się wyktadnikami omawianej kategorii semantycznej. Rowniez formy verbum i grupy verbum, a nawet okreSlane w niektorych pracach jako niedopowiedzenie jezykowe (bardziej charakterystyczne dla jezyka litewskiego niz bulgarskiego) staja si¢ wyktadnikami tejze kategorii. Warto nadmienic, ze w jezyku litewskim sporadycznie spotykana jest forma analogiczna do bulgarskiego -at, np. (27) — Yra baltas, žalias ir mėlynas sijonas. ISsirinksite. ... Kurį imsite?— Prašau baltąjį. 181 Jej užycie jest bardzo ograniczone, w dužym stopniu uzaležnione od kontekstu, ponadto zakres znaczen sprowadza się do wyražania jednostkowošci. Gauta 1997 12 01 LITERATURA Projekt 1981: Projekt gramatyki konfrontatywnej butgarsko-polskiej i serbskochorwacko- polskiej, — Studia polsko-potudniowostowiariskie, Wroctaw. Koseska i Gargov 1990: bareapcko-noacka csnocmaeumenna epamamuxa 2, Cemanmuuna Kamezopus onpedenerocm/neonpedenenocm, Cogus. APIE LIETUVIŲ IR BULGARU KALBU GRETINAMAJI TYRIMA Santrauka Gramatiko kategorijy gretinamasis tyrimas, pagristas semantiniy savoky kalbos tarpininke, leidžia išsamiau ir tiksliau aprašyti kalbos vienetų reikšmes. Vadovaujantis tuo požiūriu straipsnyje norima parodyti, kad semantinė apibrėžtumo/neapibrėžtumo kategorija būdinga ir toms kalboms, kuriose ji neturi specialių morfologinių raiškos priemonių. Ta problema aktuali ir tarinio grupei, kuri tradiciniuose artikelį turinčių kalbų aprašuose šiuo atžvilgiu dar nenagrinėta. 182