scieee Science in your language
[de] (orig) [en] [lt] [fr] [it] [es] [pt]

Elbe – zu den Quellen eines Hydronyms

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Elbe – zu den Quellen eines Hydronyms

Author: Harald Bichlmeier; Václav Blažek
Year: 2014
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/923/1013
125s aipsniai / a icles
schLÜsseLWÖ e : hyd onym, his o ische Phonologie, his o ische Mo phologie, Wo bil-
dung, e ymologie, seman ische ypologie, slawische hyd onymie,
ge manische hyd onymie, kel ische hyd onymie, al eu opäische hyd onymie,
caland-Wacke nagelsches su ixsys em. keyWo ds: hyd onym, his o ical
phone ics, his o ical mo phology, wo d o ma ion, e ymology, seman ic
ypology, sla ic hyd onymy, ge manic hyd onymy, cel ic hyd onymy, old eu opean
hyd onymy, su ix sys em o caland and Wacke nagel.
ha aLd bichLMeie
sächsische akademie de Wissenscha en
Ma in-Lu he -uni e si ä halle-Wi enbe g
Wissenscha liche o schungs ich ungen: al eu opäische hy-
d onymie, indoge manische, kel ische, ge manische e ymologie,
his ó ica onologia e mo phonologie, Mykenisch, al indoi anische
syn ax.
VácLaV bLaŽek
Masa yk uni e si y
Cien í icas o schungs ich ungen: al eu opäische hyd onymie; indoge manische, cel ische, bal ische,
sla ische and ocha ische e ymology; his ó ica Phonology & s ammbildung, semaneLbe aos QueLLen de
um hyd onyMs* anno a ion do a igo ilumina o hyd onym Albis/Elbe/Labe a pa i de di e en es
ische ypologie.
olickwinkles: a pa i do da geog a ia, a pa i do da his ó ica beleglage e a pa i do da diach onischen
phonology and mo phology, especialmen e da wo d o ming. as p opos as e imológicas, que no con ex o
elbė: apie ieno hid onimo iš akas
da ge mânica, do cél ica bem como da ão chamada ‘al eu opäischen hyd onymie o am o e ecidas,
são no que diz espei o à sua mo i ação semân ica na luz da ipologia semân ica de nomes aquá icos
a aliadas. * os au o es ag adecem aos dois anônimos e isen es do con ibuição pa a di e sas nú isle
hinças e e en e do con eúdo como ambém e e en e negligenciada li e a u a.
126 ac a Linguis ica Li huanica LXXI anno a ion g aphy, his o ical documen a ion, diach onic
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
phone ics and mo phology, especially wo d omapean hyd onymies a e e alua ed wi h espec
o hei seman ic mo i a ion in he ligh o seman ic ypology.
in he a icle he hyd onym Albis/Elbe/Labe is s udied om a ious poin s o iew: geo-
ion. he e ymological a emp s in he con ex o ge manic, cel ic and so-called ‘old eu o-
1. indicações geog á icas a elbe en sp en e no gigan esgebi ge/k konoše em a sog.
Labská louka (li e almen e elbwiese) em uma seehal he de 1.386 espec i amen e
1.387 m, ce ca de um quilôme o a sudoes e do mon e Violík. ela deságua no no dese
en e as cidades cuxha en e ied ichskoog em um ce ca de 100 km longo e 2,5 a 15
km la go mündungs ich e . ela des essa um e i ó io de 144.055 espec i amen e
148.286 km2, sua comp imen o equi ale a 1.096 km (segundo ou os indicam 1.154 ou
1.165 km [dependendo de onde a p óp ia mís ica é localizada]). o e bo de elbe e
moldau com a on e no böhme wald1 é a é mesmo 1.245 espec i amen e 1.329 km
longo, pois a moldau sozinha já em uma comp imen o de 430 espec i amen e 433
espec i amen e 440 km, enquan o a elbe a é ao con luência com a moldau apenas
255 km mede.
2. Denominações mode nas da eLbe as designações nas línguas mode nas laudem: nhd.,
ndl., angl., schwed., inn. Elbe, dän. Elben (inclu. do pos ponien es a igo), ndd. El , ka al.,
span., po ., i al., umän., unga . Elba, uss. Elba, obso b. Łobjo, ndso b. Łobje, poln.
Łaba.
3. his ó ica dokuMen a ion des hyd onyMs o hyd onym é a pa i do 1.
jh. n. ch . es emunhou (subsequen emen e belege in selecção)2:
1 ins baye isch-böhmische g enzgebie e o e a on e do elbe aci us no inal do 1. jh.s n. ch . ( gl.
anm. 7). p imei o dio cassius, an es do ano 229 n. ch . P oconsul em Pannonien, localizou a on e do elbe
no Vandalengebi ge, d.e. no iesengebi ge ( gl. anm. 9). 2 Vgl. ap oximadamen e já Pape/bensele 18631870:
i, 53; udolph 1990b: 8998.
elbe – zu den Quellen eines hyd onyms
127s aipsniai a icles /
18 n. ch . λβις3 [s abo Vii, 292];
30 n. ch . Albis4 [Velleius Pa e culus ii, 106.2]; 44 n. ch . Albis5 [Mela iii, 3031];
6165 n. ch . Albis6 [Lucanus, Pha salia ii, 52];
77 n. ch . Albis7 [Plinius iV, 100];
3 Διέχει δ τοῦ λβιος ὁ ῆνος περὶ τρισχιλίους σταδίους, ε τις εὐθυ πορούσας εχε ( .l. χει) τὰς ὁδούς· νυν δὶ
διὰλις κα σκολώδους καὶ δρυμν κυκλοπορεῖν ἀνάγκη. Vão do elbe é o hein ce ca de ei ais mil es ádios dis an e,
assumido, se i esse jus as es adas à disposição; em ealidade em-se po o k ause, sump ige e sel agem país
mui os des ios e que aze . ( ad 2003: 240 .). 4 F ac i Langoba di, gens e iam Ge mana e i a e e ocio ;
deniqueod numquam an ea spe concep um, elici a e e cu a ducis, empo um quoque obse an ia, classis, quae
nedum ope e emp a um e a , ad quad ingen esimum milia ium a Rheno usque ad lumen Albim, qui Sem-
nonum He mundu o umque ines p ae e lui , Romanus cum signis pe duc us exe ci us. E eadem mi a
Oceani ci cumna iga e a sinus, ab inaudi o a que incogni o an e ma i lumine Albi sub ec a, cum plu ima um
gen ium ic o ia pa a cum abundan issima e um omnium copia exe ci ui Caesa ique se iunxi .
[…]h p://penelope.uchicago.edu/ haye /2L/ oman/ ex s/Velleius_Pa e culusd*.h ml> os langoba dos e am
ze schlagen, uma ibo, que ainda e a mais sel agem do que os sel agens ge manos; e inalmen e acon eceu, o que
ninguém nunca an es e ia pensado, nem que qualque jemem o i esse en ado an es, que um he dei o omano
com eldzeichen a é ao 40. Meilens ein do hein ao elbs om oi conduzido, que os e i ó ios das semnonen e da
he mundu en a a iaß . e de ido daquele mesmo wonde samen so e e o cuidado do pionei o e ambém de ido a
(so gsamen) e ocação dos (ano) empos uni icou-se uma lo a, que as bach en do oceans a a schi inha e
sob e um comple amen e desconhecido enendo o elbs om hinabge e o ma , depois que ele o i ó ia sob e uma
sé ie de ölke scha en ha ia e ingido e com uma imensí el quan idade em odos os bens, com o hee caesa s. 5
Mon ium al issimi Taunus e Re ico, nisi quo um nomina ix es eloqui o e Romano. Amnium in alias gen es
exeun ium Danu ius e Rhodanus, in Rhenum Moenis e Lupia, in oceanum Amissis, Visu gis e Albis cla issimi. Supe
Albim Codanus ingens sinus magnis pa isque insulis e e us es . [ h p://www.
hela inlib a y.com/pomponius3.h ml]
De os mon es são as mais al as aunus e e ico, se se uma ez a omi e, que um boca omana
di icilmen e pode p onuncia . Dos ios que luem pa a ou os ölke n, são donau e hône mais
amosos, de aqueles que luem no hein, Main e lippe, de aqueles que luem no ocean, ems, wese e
elbe. jan ei s/nó dicamen e do elbe, assim é be ich e , de e ha e uma eno me bach (nomens)
codanus com g andes e pequenas ilhas.
6
Funda ab ex emo la os Aquilone Sue os Albis, e indomi um Rheni capu . a elbe luiß do äuße s e
no den pa a os blonden sue en, e unbezwinga é o haup de obe lau do heins. / 7 Amnes cla i in
oceanum de luun Gu halus, Visculus si e Vis la, Albis, Visu gis, Amisis, Rhenus, Mosa. as seguin es
amosos ios desembodem no o oceano: gu halus (hoje do P egel ou al ez a ou), Visculus ou Vis la
(Weichsel), albis (elbe), Visu gis (Wese ), amisis (ems), henus ( hein), Mosa (Meuse). a pa i da
sequência dos ios esul a, que Plinius o io Gu halus a les e do Weichsel localizado; pode ia se en ão
pa a o p egel, al ez pa a a memel den nemunas. após solin [20] loss do io Gu halus a oes e do
Weichsel/Wisła, en ão a a-se al ez do mais eos pa a a ou. P. j. Ša á ik (1862: 539 ., anm. 41) exp essa
o a aen e pensamen o, que esse hid onim ao escandina isco hid onim Gö a-Äl = Go helba em adam de
b emen co espondache. en ão se ia a saídasg o ma um la inisches Maskulinum*Gu albus, d.h.
‘go ische albus.
128
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
ac a Linguis ica Li huanica LXXI
98 n. ch . Albis8 [ aci us, Ge mania 41; ann. i,59 u.ö.]; ca. 200 n. ch . τοῦ λβίου10 [cassius dio LV 1,2]; ca. 200 n.
ca. 150 n. ch . Ἄλβις9 [P olemaios ii, 11, 1–2];
ch . τὸν λβίαν [cassius dio LV 10a,2]; ca. 200 n. ch . το λβιδος [cassius dio LV 1,28]; ca. 300 Alba [Mame in.
sene . Maximiani 10,4]; ca. 300 ad Ge manicum Albam ( .l. album) [Paneg. cons an ino aug. 21,5]; 11 8 In
He mundu is Albis o i u , lumen inclu um e no um olim, nunc amen audi u im land o he he mundu en
en sp ings he elbe, an illus ious and eins bekann e luss, nun man a hea o him
[Ge manyia 41].
9 1. Τῆς Γερμανίας τὴν μὲν δυσμικὴν πλευρὰν ἀφορίζει ὁ Ῥῆνος ποταμὸς, τὴν δὲ ἀρκτικὴν ὁ Γερ-
μανικὸς Ὠκεανός, ἧς ἡ περιγραφὴ ἔχει οὕτως. Μετὰ τὰς τοῦ Ῥήνου (ποταμοῦ) ἐκβολάς
, …
Οὐίδρου ποταμοῦ
ἐκβολαί κη° L ́ (κζ° L ́) νδ° γ ́
Μαναρμανὶς (Μαραρμανὶς) λιμήν κη° νδ° Lδ ́ (δ ́)
Ἀμισίου ποταμοῦ ἐκβολαὶ κθ° νε°
αἰ πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ λβ° νβ°
Οὐισούργιος (Οὐισουργ
ὸ
ς) ποταμοῦ ἐκβολαί λα° νε° δ´ (νε°)
α πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ λδ° νβ° L ́
Ἄλβιος (Λάβιος) ποταμοῦ ἐκβολαί λα° νϛ° δ´
αἰ πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ λθ° ν°
2. Κιμβρικῆς Χερσονήσου
ὰ μετ τὸν λβιν ἐξοχή λβ° ν° Lγ ́
„1. a pa e ociden al da ge mania limi a o hein, a no denliche sei e mas o ge manische ozean a
no dund os see, ela em seguin e desc ição: após a [ös lichen] heinmündung /; …
Vid us-muição 28° 30 ́ (27° 30 ́) 54° 20 ́
Mana manis-(Ma a manis-)po o 28° 54° 45 ́(15 ́)
amisia-/ems-mündung 29° 55°
Fon es do io 32° 52°
Visu gis-/Wese -mündung 31° 55° 15 ́ (55°)
Quellen des lusses 34° 52° 30 ́
albis-/elbe-muição 31° 56° 15 ́
Fon es do io 39° 50°
2. na península kimb ische/dänema k:
Landspi ze nó dico do elbe 32° 56° 50 ́
(s ückelbe ge /g aßho 2006: 220223).
10 κἀν τεῦθεν πρός τε τὴν Χερουσκίδα μετέστη, καὶ τὸν Οὐίσουργον διαβὰς ἤλασε μέχριτοῦ Ἀλβίου, πάντα
πορθῶν. ἐκεῖνον γάρ ῥεῖ δὲ ἐκ τῶν Οὐανδαλικῶν ὀρῶν, καὶ ἐς τὸν ὠκεανὸν τὸν προσάρκτιον πολλῷ μεγέθει.
ἐπεχείρησε μν περαιωθῆναι, οὐκ δυνήθη δέ, ἀλλὰ τρόπαια στήσας ἀνεχώρησε F om lá ele [d usus] a ançou pa a a
e a dos che uske , a a essou o Wese e pene ou a é ao elbe, sendo que ele encaminho des uiu udo. aquela
[a elbe] emp ende nas andalenbe gen e muunde como pode osoe luxo em os nó dicos se de ol a.
ozean. e un e nahm es, diesen luss zu übe que en, abe als dies nich gelang, s ell e e opaia au und zog
<h p://zoche - egel.gmxhome.de/a balo schlach /cassiusdiod usus od.h ml> 11 Vgl. ao ci a udolph (1990b: 90),
que is o como asch 5 ci a, sendo no amen e asch no li e a u e zeichnis não apa ece. e e ido é
p o a elmen e a disse a ion ge ha d aschs, em cuja imp essa e sion ( asch 2005[1950]) encon a-se a
colocação em s. 12.
elbe – zu den Quellen eines hyd onyms
129s aipsniai a icles /
5. jh. [solin XX 2]; Alba ca. 700 Albis [geog aph de
a enna iV, 18]; 786 ab Albia lu io [hambu gisches
u kundenbuch i 3]; 805 Albia [ch onicon Moissiacense;
MM h i: 58];
9. jh. Æl e muþa [o osius] u.a. ; 12 em o no do ano 1120 usou o ch onis kosmas de
P aga ao lado um do ou o as la inizadas o mas Alb, Albe, Albye, ambém Albia, e a
na i a o ma Labe, que com a o ma Albea abaneou; 13 a mi elhochdeu sche o ma
do hyd onyms e a já Elbe; a pa i dos documen os al englicos são as o mas Iel ,
Æl 14 es emunhado.
4. e yMoLogie as an e io es conside ações sob e a o igem do hyd onyms
podem-se após a de e minação linguís ica da supos a on e em ês g upos
esumi :
4.1. ge manisch holde (1896: 85) e schwa z (1931: 28; 1961: 48) o dna am o nome do elbe en e
os hid onymen ge manischen u sp ungs um. is o acon eceu no hinblick em ais. el , nisl.
el u , ä . el u /el a, no w. > dän el . el , schwed. äl ‘ luss, schwed. dial. äl ‘ e die es
lussbe , äl e ‘s eiles lussu e , mnd. el e ‘ lussbe .15 mas já em os scholien ao
abalho adams de b emen do 11. jh. (iV, 21; gl. udolph 1994: 857859) su ge uma explicação
a ional, que de um wandel des P op iums em um appella i um pa e: Go helba [hoje
Gö a-Äl ] lu ius a No dmannis Go hiam sepa a , magni udine non impa es Albiae
Saxonum, unde ille nomen so i u de luss go helba sepa a a go hia dos no dmänne n.
sua g andeza po ela é o elbe dos saxens não uníssimo, da qual ambém aquele name
s amm . uma semelhan e desen ol imen o em ambém o hid onym Wisła a a essado,
que se em sulpoln. dial. wisła ‘Übe schwemmung, ( ühlings-)hochwasse , kaschub. 12 Vgl.
mais exaus i o a isso udolph 1990b: 89 . 13 Vgl. b e holz 1923: 6, 39, 49, 56, 93, 206, 218.
14 Vgl. de V ies 1962: 100.
15 Vgl. de V ies 1962: 100; Magnússon 1995: 151; bjo and/Lindeman 2007: 223; k oonen 2013: 20:
*albī .

130
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
ac a Linguis ica Li huanica LXXI
jislo ‘ lusslau , bach’16 wandel e, ode das hyd onym Dunaj (‘donau’), das zu
uk ain. dunáj ‘Übe schwemmung, g ande quan idade de água, uss. dial.
‘bachlau , que da e de sai o nou.17 Algo semelhan e é ap oximadamen e ambém
da ans o ma ion do nome ka ls d. g . em o comunisla o appella i um *ka lь
‘könig conhecido.18 como um indi ec oes a gumen con a o ge mânico u sp ung
le a j. udolph (1994: 857) a conside ação a, que é já su p eendendo se ia, se um de
al g ande e
bedeu ende luss einen jünge en namen üge als seine zu lüsse, ü die egel-
mäßig ein o ge manische u sp ung angenommen wi d, wie e wa im alle de
namen on ise /jize a und ege /ohře in böhmen ode on saale, ilm, see e,
bille, os e und ande en in deu schland.
4.2. cel ico na checinha his ó ica e a queológica li e a u a encon a-se semp e
no amen e a alegação, que o ge manische hyd onyme como Elbe/Labe, e c.
cel ischen u spungs seien.20 mas nenhum desses nomes le a züge, que
Ege /Ohře, Ise /Jize a19
exclusi amen e pa a as línguas cel as se iam ca ac e ís ico. Ähnliche
lussnamen apa ecem não só em o mals cel isch assen adas á eas em cima,
como z.b.
Alba (ein küs ennahe bach in spanien [Plinius 3, 22]);
Aube (zu luxo do seine: 877 Alba, no geog aphen de a enna Albis);
Aube in (zu luxo g and-Mo in: 632 Alba);
Albe (zu luss de saa : 1200 Alba);
(albzu luss des heins em ka ls uhe: 890 Alpa-gowe) e c. ; 21 possi elmen e ambém o
lussname es slo aquiche Labo ec (a lux do La o ice: 1150
Lobo cy, 1254 Labo ch)22; mas ambém mui o além dos limi es daquele siedelgebie s,
z.b. g . λφειός ( íos em a kadien, o elis e em bi hynien);
16 Vgl. udolph 1990a: 309.
17 Vgl. ėssja V, 156 .
18 Vgl. be neke 1924: 572 . ; esjs 357. 19 Vgl. a es e
luussnamen bichlmeie 2013: 425. 20 Vgl. z.b.
dobiáš 1964: 31; d da/ ybo á 1998: 11.
21 Vgl. k ahe 1964: 52 .
22 Vgl. Lu e e /Maj án/Š ámek 1982: 170.
elbe – zu den Quellen eines hyd onyms
131s aipsniai a icles /
Albula (ein ande e name des ibe und ein luss bei ibu – beide in La ium);
Gö a-Äl , Kla -Äl , Ljusne-Äl , Vindel-Äl u.a. ios in skandina ien. a signi icação
‘weiß(e luss), que ao hyd onym Albis a ibui-se, em igualmen e nenhum supo e
di e o nas línguas cel as. Um pode me amen e encon a de i ações, que da
signi icância p imá ia ‘weiß ou ‘hell saem. es as êm as inicialmen e não-sc ip i is a
dialec os omânicos espec i amen e spachen de gauleses dialec os assumido:
*albēna > schweiz.- z. o beina, Val soana (Piemon ) albena, ä o om. obwald.
amblana u.a. ‘schneehuhn,23
*albūka > okzi . (dauphiné) obüzo ‘weiße Wald ebe ‘Clema is i alba,24 jun o *albūka >
okzi /. (Mo and) obü, ( oue gue) aubügo ‘weiße, me gelhal ige e de.25 Com o nome
Albion designa am as an igas au o en b i annien, z.b. em os 70e anos do 1. jh.s. n. ch .
Plinius [4, 102]: Albion ipsi [B i anniae insulae] nomen ui , cum B i anniae oca en u
omnes, de quibus mox paulo dicemus.
p é- i chama a ela [die insel b i annien] albion, enquan o ago a odas [iseln], sob e
as quais nós que emos mesmo ainda um pouco ala , b i annien se em chamadas.
desse mesmo o igens é a al i ische designação b i anniens e mais a de ambém
scho lands, Albu. ambos oponyme, Albion e ai . Albu, deixam-se de uma cel ica
o o m *albiōnhe lei en, da qual ambém kym . el ydd ‘Wel s amm .26 e
ob iamen e pe ence aqui ambém o composi ions o de glied pe sonnames
gauleses do ypes Albio- ix ‘Wel -könig ( om gallischen go , que ao omano Ma s
co esponde; gl. ciL Xii, 1300). um con ex o com ‘weiß, hell, o la . albus di e amen e
anspo ado, ê z.b. holde 6 (189: 83 .) nos ca ac e ís icos chalide elsen am
suldu e da b i ânica haup insel.27 a kym ische e apa en emen e ambém gallische
designação pa a ‘Wel em um analogon in
gemeinslaw. *s ě ъ ‘hell, Wel ’.28
23 Vgl. eW n . 319b.
24 Vgl. eW n . 324a.
25 Vgl. eW n . 325.
26 Vgl. Meid 1990; edPc 29.
27 s übe 1998: 101 . enn indes (im ge olge de hamp 1989: 109 .) u kel . *albiōn- ‘Wel de la . albus e c.,
dá mas (ebensowenig como hamp) uma e ymologia no e dadei o sen ido ou uma pa a a aiz
subjacen e ao lexem cel ico anzuse zen e undebedeu ung a. a ebenda e wogene o bzw.
nãoindoge manische he i ação do e bo apa ece algo a os haa en he beigezogados.
28 Vgl. ieW 30; esjs 908910.
132
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
ac a Linguis ica Li huanica LXXI
4.3. al eu opeisch em base do mais ou menos ge al apa ecimen o de hyd onymen de uma
de e minada es u u a, que especialmen e no con inen e eu opeu são di undidas,
o nou-se a hipó ese do sog. ‘al eu opäischen hyd onymie o mulado. seu undado ,
hans k ahe, e seus sucesso es, Wol gang P. schmid, jü gen udolph u.a., ão pa indo do
p essupos o de que se a a de um he dei o da p imei a onda mig a ó ia, que a
indoge manische(n) língua(n) ouxe pa a eu opa. é a ou-se aqui mas não mais a não
di e enciada u sp aga, mas ainda alguma ez a sua haup s om, que após a abpla ação
do ana olico, ocha icos, indoi anicos, a mênicos e g egos amo inha icado
emanescen e. os de i a ionssu ixe, com os quais as hid onímicas wo dbases são
expandidas, são cla amen e indoge manisch, como ambém a hid onímica aiz
spä u idg. *albh- < u idg. *h2el-bh-, na qual o name do elbe:29Labe ambém baseia como
nume osos ou os hid onyme eu opeus
-ā -ī/-ā -nā - ā -lā -(V)n ()ā
Albae (1 jh.)
[Plin. 3, 22]
Albis (1 jh.) >
ElbeD&Laběcz
Albina
(777) >
Alma Aen.
Al ach
Albula =
Tibe I
8,332]
Alben a
[Ve g. (16. jh.) >
Eben asL
Alba (632) >
Aube in
Elbe n
Albula
[Plin. 3,110] >
Fiume
dellAlbe oI
Labenza
(864) >
La ni za
Alba (817) > Al DAlbue aeAl enza
(877) Alba > Aube Aubance
Alba (986) > AlbDUl undano
Alba (1095) > Alpch abkÜ zungen: a Aus ia; ch schweiz; czech epublic; cz d
deu schland; e spanien; ank eich; i I ália; L Li uânia; no no wegen. no ge al,
a a-se aquibei de de i açãossu ixe, que em a Meh zahl dos indoge manischen
sp achzweige p odu i os o am e pa a a g undsp ache a 29 Vgl. k ahe 76, 1953:
4042; k ahe 1964: 52 ., 101 . ; ab. 1 en e s. 63 e 64.
ekons uie en sind. es bleib nun noch, den u sp ung und die bedeu ung de
hyd onymischen basis spä u idg. *albh- zu bes immen.
elbe – zu den Quellen eines hyd onyms
133s aipsniai a icles /
4.3.1. k ahe (1964: 52 .) meia que se a a da designação da ‘b ancas ou ‘hellen co do
água de um de e minado io ou de uma de e minada paisagem(s o ma ion), a a és
da qual um águasse lui, gehe. ele apoiasse-se ao mesmo empo em dados
especialmen e do i alisco amo da indoge manische sp ach amilie: la . albus ‘weiß
com as de i ações la . albu nus ‘weißlich, alba us ‘Weißpappel,30 umb . akk. Pl. n.
al u, abl. Pl. n. al e ‘weiß.31 o signi icado ‘weiß p ese am ambém as mais jo ens
glossen g egas ἀλφούς · λευκούς32 e ἀλωφούς · λευκούς,33 que em 500 n. ch . o
alexand inische Lexikog aph hesych es emunha. Äl e é g . ἀλφός ‘weiße
ausschlag o.ä. em Lep a; es e pala a conhecia já hesiod ca. 700 b. ch .34
P o a elmen e dispondiam o mas elacionadas em ou as línguas indoge manicas
já não mais sob e a possibilidade do di e o ückg i s sob e o o iginal appella i um:
u ge m. *al-i -/-u - > ano d. elp e lp , mais a de ambém álp , nisl. ál , ae. (ken )
ælbi u, (Wessex) iel e u, mais a de yl e ( )e, ahd. elbiz, Va . albiz, alpiz, aluiz e c.
‘schwan, mas nndl. al , el ‘alse (alosa alosa); 35 gemeinslaw. *olb-ędь/-dь > bulg.
lébed, mak. labedle/bed, se b.-c oa . lbūd, slo en. labód, slo ak., chéch. labuť, poln.
łabędź, kaschub. łabądz, w uss. lébedz, uk ain.
lébid, uss. lébed ‘dss..36 a hipo e hica aiz u ge m. *alcom o signi icado ‘weiß, de
cla a co be pôde ambém a o igem de ais pala as como nhd. dial. Alben
‘kalkhal ige sand un e uch ba e e de, schwed. dial. al ‘dss. mo i a .
Ve wand são aindae s bem alb. ‘elbge s e (~ g . λφι ‘ge s enmehl ou -g aupen) e
he h. alpa- ‘Wolke com egula ä em pe da do la yngals *h2im anlau em a
ablau a ian e *h2olbho-.37
4.3.2. ambém a ‘al eu opeia hypo hese passa po uma e olução. a ge ação mais
jo em de seus ep esen an es com W. P. schmid e jü gen udolph na pon a
p e e e uma ‘hid ologische e‘ e imologia do hid onyms Elbe/Albis/ Labe. é
assumido, que hid onyme des ypes *Alo, *Alb(h)o, *Ald(h)o, 30 Vgl. eW n . 318,
329a.
31 Vgl. unde mann 2000: 79 . ; 32. edL
32 Vgl. La e 1953: 117.
33 Vgl. La e 1953: 119.
34 Vgl. L g e i, 591.
35 Vgl. eWa ii, 10321036.
36 Vgl. Vasme 19861987: ii, 470 . ; ėssja Vi, 19; 32, 50 . ; edPs 365.
37 Vgl. ieW 30 . ; edhiL 169; edg 77 . ; bichlmeie 2012: 388 .
140 ac a
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
Linguis ica Li huanica LXXI
7. zusaMMen assung é ób io que não só de pon o de is a sono o, mas ambém de
pon o de is a da ipologia seman ica e imologias pa a o nome do elbe/Labe são
concebí eis, que são em lexemen pa a ‘weiß, hell, ‘langsam ou ‘sich schlängeln u.ä.
basea . Wo scha z das indoge manisches einzelsp achen nenhuma e wei e ung da
die einzige schwäche de le z genann en bes eh da in, dass im appella i ischen
wu zelnu idg. *h1elh2und u idg. *h2elh2com um labialen elemen /su ix a es a -se é.
Compa ando-se essas e imologias, assim sai da compa ação a e imologia baseada em
‘weiß como a mais p o á el eme gi , sem que as ou as duas mas ealmen e
pudessem se excluídas. a a p e e ida e imologia baseia-se no cla amen e de inido
aízelcomplex u idg. *h2el-bh-, mos a p o a elmen e um hys e odynamischen
(menos p o a elmen e um p o e odynamischen) ih2- am, que eminine subs an i e
e adjec i o o ma, e em seman icas pa elleles em nume osos ‘b ancos ios bem
como no uso de co bbene icações ge almen e na nomeação de águas.
Li e a u Ve zeichnis adam b émský 2009: Činy biskupů hambu ského kos ela. P aha:
a go. be neke e ich 1924: Sla isches e ymologisches Wö e buch. E s e Band: AL. 2.
inal e ado. au l. heidelbe g: Win e .
bi chlmeie ha ald 2012: ano ações ao p oblema e minológico da ‚al eu opäischen
hyd onymie jun amen e indoge manís icos e gänzungen zum namen de elbe. Con ibuições
pa a a pesquisa de nome, Neue Folge 47/4, 2012, 365395. bi c hlmeie ha al d 2013: analyse and
e alua ion o he linguwissenscha lichen s anda ds ak uelle o schungen adi ionelle
a zu ‚al eu opäischen hyd onymie aus de Pe spek i e de heu igen indoge manis ik.
In o mações nomenkundliche 101/102, 2013, billy Pie e-hen i 1993: Thesau us Linguae Gallicae.
397–437.
hildesheim zü ich new yo k: olms-Weidmann.
bily inge 1996: O snamenbuch do Mi elelbegebie es. (deu sch-sla ische o schungen zu
namenkunde und siedlungsgeschich e 38) be lin: akademie e lag. bjo and ha ald
Lindeman ede ik o o 2007: Vå e a eo d. / E ymologicamen e o dbok. e ide ok
u ide u ga e. oslo: no us o lag (ins i u e o sammenlignende kul u skning).
až blek Václa 2000: kel o é ge máni slo ané. Ling is icas s ědec í o kon inui ě a
diskon inui ě osídlení s řední e opy. Češ ina: uni e zália a speci ika 2, ed. zdeňka hladká,
Pe ka lík. b no: Masa yko a uni e zi a, 930.

elbe – zu den Quellen eines hyd onyms
141s aipsniai / a icles
b e holz be old (hg.) 1923: Cosmae P agensis: Ch onica Boemo um. be lin: Weid-
homem.
cassius dio cocceianus:
His o iae Romanae, ed. by ea nes ca y, he be baldwin os e . London: heinemann
new yo k: ha a d uni e si y P ess 1914. dobiáš jose 1964: Dějiny českoslo enského
území před ys oupením Slo anů. P aha: ČsaV.
d da Pe / ybo á alena 1998: Kel o é a Čechy. P aha: academia.
edg – beeke s obe wi h he assis ance o L ucien an beek: E ymological Dic-
iona y o G eek (Leiden indo-eu opean e ymological dic iona y se ies 10) Leiden–bos on:
b ill, 2010.
edhiL kloekho s alwin: E ymological Dic iona y o he Hi i e Inhe i ed Lexicon. (Leiden
indo-eu opean e ymological dic iona y se ies 5) Leiden bos on: b ill 2008. edL de Vaan
Michiel: E ymological Dic iona y o La in and he o he I alic LanguaedPc Ma aso ić
ges. (Leiden indo-eu opean e ymological dic iona y se ies 7) Leiden – bos on: b ill
2008.
anko: An E ymological Dic iona y o P o o-Cel ic. (Leiden indoeu opean e ymological
dic iona y se ies 9) Leiden bos on 2009. edsiL de ksen ick: E ymological Dic iona y o
he Sla ic Inhe i ed Lexicon. (Leiden esjs ha l o á, e a e al. : E ymologický slo ník
indo-eu opean e ymological dic iona y se ies 4) Leiden – bos on 2008.
jazyka s a oslo ěnského. P aha: academia [bis asz. 13], ibun eu [ab asz. 14] 1989 .
1974 nauka .
ėssja – ubače oleg n. (hg.): Ė imologičeskij slo a ’ sla janskich jazyko . Mosk a:
e ii L loy d alb e L.Wa Lü h o sema ie sp inge o o: E ymologisches Wö e buch
des Al hochdeu schen /. band ii. gö ingen zü ich: Vandenhoeck & up ech 1998.
ische einha d 1996: B andenbu gisches Namenbuch Teil 10: As Gewäse namen
B andenbu gs. Mi au o es: elżbie a os e , klaus Mülle , ge ha d schlimpe †, sophie
Waue , co nelia Willich. Weima : he mann böhlaus sucesso . ha m p e ic P. 1972: kel ic
*dub o- ‘wa e : he s o y o a lexeme. smi h M. es ellie (hg.): S udies in Linguis ics in
hono o Geo ge L. T age . he hague Pa is: Mou on, k a he ha n s 1953: al eu opäische
233–237.
ha m p e ic P. 1989: Miscellaneous no es. – Bulle in o he Boa d o Cel ic S udies 36,
107–110.
ho l de al ed 1896, 1904, 1907: Al -cel ische Sp achscha z, i–iii. Leipzig: eubne .
142 ac a Linguis ica Li huanica LXXI ho lze g eo g 19941995: Weiße und schwa ze lüsse.
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
Ös e eichische Namen o schung ho l ze ge o g 2007: sla ische gewässe namen in
niede ös e eich: ih e bildung und ih e häl nis zu den geländenamen. g eule alb ech , janka
22/23, 35–53.
Wol gang, P inz Michael (hgg.): Aguasse names em Ba a ia e Áus ia. 3. Colloquium des
A bei sk eises ü baye isch-ös e eichische Namen o schung (Regensbu g, 27./ 28
Fe e ei o 2004). ( egensbu ge s udien zu namen o schung 1) egensbu g: edi ion ulpes
2005, 95109. hylles ed adam 2010: Pie *-bhin e bs and nouns: dis ibu ion, unc ion, o igin. Lüh
osema ie ziegle sabine (hgg.): P o olanguage and P ehis o y, Ak en de XII. / Fach agung da
Indoge manischen Gesellscha (do 11 a é 15 ou ub o 2004 em k akau) Wiesbaden: eiche
2009[2010], 202214. ieW Poko ny julius: Indoge manisches e ymologisches Wö e buch. München:
anc be ke 1959.
lußnamen. Con ibuições pa a o nome o schung 4, 3753. k ahe hans 1964: Nossos ôn e es
lußnamen. Wiesbaden: ha assowi z. edPg k oonen guus: E ymological Dic iona y o
P o o-Ge manic. (Leiden indoeu opean e ymological dic iona y se ies 11) Leiden - bos on:
b ill 2013. Lamp ech a noš 1987: P aslo anš ina. b no: uni e si a j.e. Pu kyně. La e
ku (hg.) 1953: Hesychii Alexand ini Lexicon. Volumen I: ΑΔ. kopenhagen: ejna
Munksgaa d.
L g e snel l b uno Mei e -b ü gge Michae l (hgg.): Lexikon des ühg iechischen Epos,
gö ingen: Vandenhoeck & up ech 19552010. LiV2 Lexikon dos e bes indoge manicos. As
aízes e suas p imä s ammbildungen, sob a di eção de helmu ix bea b. de Ma in kümmel,
homas zehnde , eine lipp, b igi e schi me segunda, e b. u. e w. au l. edi ado po
Ma in kümmel e helmu
ix. Wiesbaden: eiche 2001.
Lu e e i an Maj án Milan Š ámek udol 1982: Zeměpisná jména
Českoslo enska. / Maj án Milan Š ámek udol 1982: Zeměpisná jména Českoslo enska. P aha: Mladá on a.
Magnússon ásgei blöndal 1995: Íslensk o đsi jabók. 3., e b. au l. eykja ík:
o đabók uni e si ans.
(Pomponii) Melae De Cho og aphia Lib i T es, ecogno i ca olus ick. s u ga : eubne
1968.
Wol gang Meid 1990: Sob e Albiōn, el ydd, Albio īx e ou os indicado es de um mundo cel ico.
Ma in j. i e james Poppe e ich owland jenny (hgg.): Cel ic Linguis ics. Cel ic Linguis ics.
Iei hyddia h gel aidd. Readings in he B y honic Languages. Fes sch i o T. A wyn Wa kins.
ams e dam Philadelphia: benjamins, 435439.
elbe – zu den Quellen eines hyd onyms
143s aipsniai / a icles
MM h i Magnae Mo a iae Fon es His o ici i: Annales e Ch onicae, ed. dagma
ba oňko á e alii. b no: Masa yko a uni e zi a 2008. Mu c h udol 19111913: albis.
Reallexikon de ge manischen Al e umskunde, edi ado po johannes hoops.
s assbu g: übne , 55 .
<h p:a chi e.o g/s eam/ eallexikonde g01hoop#page/56/mode/2up> no o ná Pe a bl
ažek Václ a 2007: glo och onology and i s applica ion o he bal o-sla ic languages, i.
Bal is ica 42 (2007), 2, 185[…]210. Pape Wilhelm 18631870: Handwö e buch de g iechischen
Sp ache, in ie Bänden. Bd. 3: Voce á io dos g egos Eigennamen. 2 pa es. 3. au l., no o
bea b. po gus a edua d bensele . b aunschweig: ied ich Vieweg e son. Plinius caius:
Na u alis His o iae, iiiiV, ed. g. Winkle . da ms ad : Cien í ica buchgesellscha 1988.
Pliny he elde : The Na u al His o y, ansla ed by john bos ock & h. . iley.
London: aylo & ancis 1855.
Pomponius Melas Desc ip ion o he wo ld, ansla ed by .e. ome . ann a bo :
he uni e si y o Michigan.
<h p://babel.ha hi us .o g/cgi/p ?id=mdp.39015042048507; iew=1up; seq=121> P o ous
an onín 1949: Mís ní jména Čechách, jejich znik, pů odní ýznam a změny, ii (CH-L).
P aha: Česká akademie ěd a umění. a d s e an (hg.) 2003: S abons geog aphika, olume 2:
Li o VVIII: Tex o e adução. gö ingen: Vandenhoeck & up ech . a s ch ge ha d 2005
[diss. 1950]: An ike geog aphische Namen nö dlich de Alpen. Com um con ibu o de He mann
Reiche : Ge mânia na isão do P olemaios. h sgg. po s e an zimme sob pa icipação de
hasso heiland. ( ga-e gänzungsband 47) be lin new yo k: de g uy e .
a enna is anonymi Cosmog aphia e g idonis Geog aphica, ed. Mo i z Pinde e gus a
Pa hey. be lin: nicolai 1860.
h p://books.google.nl/books/abou a enna is_anonymi_cosmog aphia_e _g ido.h ml?
id=mlx V1gz1zkc& edi _esc=y eW Meye -Lübke Wilhelm: Romanisches
e ymologisches Wö e buch. heidelbe g:
Win e 1935.
ozwadowski jan 1948: S udia nad nazwami wód słowiańskich. Z mapą. Dzieło pośmie ne.
(P ace onomas yczne 1) k aków: nakładnis wo Polskiej akademii umieję ności. h mid
Wol gang P. sc 1983: o p oblema linguis icahis ó ico an igaeu opa. Sp achwissenscha
8, 101113 [nachged uck in becke joachim e alii (hgg.) 1994: Linguis icæ g uy e , 303315].
144 ac a
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
Linguis ica Li huanica LXXI
Scien iæ Collec anea: Ausgewähl e Sch i en on Wol gang P. Schmid. be lin – new yo k: de
sc h mid Wo l gang P. 1985: das La einische und die al eu opa- heo ie. – Indoge ma-
in es igações nicas 90, 1985, 29146.
schmid Wol gang P. 1986: elbe. Reallexikon da Ge manischen Al e umskunde bd.
7, h sg. de hein ich beck, h. jankuhn, k. anke e . Wenskus. be lin new yo k: de
g uy e , 100 .
h mid Wol gang P. sc 1993: pa a a es a i icação dos nomes aquá icos. debus iedhelm (hg.)
1993: Alemão-sla ische Sp achkon ak im Lich e de O snamen. Com especial conside ação
do Wendlandes. neumüns e : ka l Wachhol z Ve lag, 3746. schus e -Šewc heinz 19831996:
His o isch-e ymologisches Wö e buch des So bischen. bau zen: domowina.
sedláček augus 1920: Snůška s a ých jmen, jak se nazý aly Čechách řeky, po oky,
ho y a lesy. P aha: Česká akademie ěd a umění. she elo geo ge y. 1964: A P ehis o y
o Sla ic. The His o ical Phonology o Common
Sla ic. heidelbe g: Win e .
Pe e sch ij e 1991: The e lexes o he P o o-Indo-Eu opean La yngeals in La in.
(Leiden s udies in indo-eu opean 2) ams e dam a lan a: odopi. schwa z e ns 1931: As
o snamen dos sude enlände como his o quelle. Munique: oldenbou g.
schwa z e ns 1956: Ge manische S ammeskunde. heidelbe g: Win e . schwa z e ns 1961:
As o snamen dos sude enlände como on e his ó ica. 2., a a ésges., pa cialmen e
umgea b. u. e w. au l. Munique: obe Le che. Ša ařík Pa el jose 1862: Slo anské
s a oži nos i i. 2. yd. up a il jose ji eček. P aha: empský.
<h p://books.google.nl/books?id=9sVjaaaacaaj&hl=cs&sou ce=gbs_simila books> Še čík
ondřej 1997: Předslo anská oponymie českých zemí. b no: unpublicadas diploma abalho
na Filoso ische Fakul ä de Masa yk-uni e si ä ( Mu). Šm ilaue Vlad imí 1970: Labe a
jeho od. Zp a odaj mís opisné komise ČSAV Xi/3, Š e áček s anisla 2008: Encyklopedie
odních oků Čech, Mo a y a Slezska. P aha: base .
1970, 404–407.
s übe ka in 1998: The His o ical Mo phology o n-S ems in Cel ic: Maynoo h: he depa men
o old i ish, na ional uni e si y o i eland. s ückelbe ge al ed g aßho ge d (hgg.) 2006:
P olemaios: Manual da Geog a ia. / G écico Alemão. In odução, Tex o e adução, Index. 1.
pa e: in odução e li o 14; 2. pa e: li o 58 e Indices. basel: schwabe.
elbe – zu den Quellen eines hyd onyms
145ipsniai a icles s ückelbe ge al ed Mi ens aube lo ian (hgg.) 2009: P olemaios:
Manual da Geog a ia. / / E gänzungsband com uma edi ion des kanons bedeu ende s äd e.
basel: schwabe.
aci us co ne lius P. 1959: Ge mania, ed. e. eh le. heidelbe g: Win e .
o lph jü gen 1986: ao p oblema dos em *mъd-l- ud *mьd-lund *mod-lbe uhenden
sla ischen appella i a e nomes. Ac a Bal ico-Sla ica 17, 1986, 295307. udolph jü gen 1990a:
A posição dos aquesse names Polens den o da al eu opäische hyd onymie.
(con ibuições pa a o nome o çamen o: beihe no as olge 31). heidelbe g: udolph
Win e .
jü gen 1990b: Zu lüsse pa a o in e io Elbe (de Seege e S eckni z a é à mündung).
(hyd onymia ge maniae, eihe a, en ega 16) s u ga : s eine . udolph jü gen 1994:
S udium nomenkundliche zum Ge manenp oblem. ( ga-e gänzungsband 9) be lin new
yo k: de g uy e . unde mann jü gen 2000: Wö e buch des Oskisch-Umb ischen.
(handbook de i alischen dialek e 3) heidelbe g: Win e .
Vasme Max 19861987: imologičeskij slo a sla janskich jazyko , iiV, adução: o.n.
ubače . Mosk a: P og ess.
Velleius Pa e culus and Res Ges ae Di i Augus i, edi ed and ansla ed by ede ick
W. shipley. camb idge (Mass.): ha a d uni e si y P ess (Loeb classical Lib a y) 1924.
Velleius Pa e culus a lo us 2013. D ojí olha na římské dějiny, přeložila bohumila
Moucho á. P aha: a is a/base .
V ies jan de 1962: Al no disches e ymologisches Wö e buch. Leiden: b ill. Vond o á
Ma ce la V blaž ek Václ a 2001: slo anské a chaismy a dialek ismy oponymii Čech. /
hladká zdeňka ka lík Pe (hg.): Češ ina uni e zália a speci ika 3 (sbo ník kon e ence
b ně, 22.24.11. 2000 /). b no: Masa yko a uni e zi a, Wi dme Paul 2005: o al indische
311–342.
ṛk- ypus e he hi isch nakkī-: o indoge manische ins umen al en e syn ax e
Mo phologie. A linguagem 45/12, 2005, zai nicholas 2012: The Re lexes o he
190–208.
P o o-Indo-Eu opean La yngeals in Cel ic. (b ills s udies in indo-eu opean Languages
and Linguis ics 7). Leiden bos on: b ill.
ag adecimen o des e apon amen o su giu com a ajuda do apoio inancei o da Česká g an o á
agencyu a (n . P40612/0655).

146
ha aLd bichLMeie , VácLaV bLaŽek
ac a Linguis ica Li huanica LXXI
elbė: apie ieno hid onimo iš akas
san auka s aipsnio ikslas apibend in i s a bią is o inę in o maciją, susijusią su hid onimu
Albisinius Elbe Labe wi h ki ais hid onimais, pada y ais su a pačia šaknimi, ap a i žodžių
da ybos sunkumus i galiausiai į e in i į ai ius e imologus bandymus a siž elgian į
seman inę ipologiją /. du sp endimai a odo p iim inesni nei ki i: bal oji e imologija, ku ią
pasiūlė hansas k ahe, i lė ai ekan i e imologija, ku ią pi mas pasiūlė, be plačiau nei iš y ė
Vol -
gangas P. schmidas.
Į eik a 2014 m. spalio 14 d.
ha aLd bichLMeie
Sächsische Akademie de Wissenscha en
Labo a ó io Jena: E ymologisches Wö e buch des Al hochdeu schen
Zwä zengasse 12, D-07743 Jena
[email p o ec ed]
Ma in-Lu he -Uni e si ä Halle-Wi enbe g
O ien alisches Ins i u , Semina pa a
Indoge manis ika e Allgemeine Sp achwissenscha
D-06099 Halle (Saale)
[email p o ec ed]
VÁCLAV BLAŽEK
Ús a jazyko ědy a bal is iky, Filozo ická
akul a Masa yko y Uni e si y
A. No áka 1, CZ-60200B no
[email p o ec ed]